Кіріспе

1954–2010 жылдары Кариб теңізіндегі Нидерланд Корольдігінің құрамына кіретін ел, бұрынғы Нидерланд Корольдігінің құрамына кіретін ел.

Нидерланд Антиль аралдары (Nederlandse Antillen,;) – Нидерланд Корольдігінің құрамына кіретін ел. Бұл ел Кариб теңізінде орналасқан бірнеше аралдық аумақтардан тұрды. Бұл аралдар бейресми түрде Голланд Антиль аралдары деп те аталатын. Ел 1954 жылы Нидерландтың Кюрасао және оның тәуелділіктері колониясының тәуелсіз жалғасы ретінде құрылды. Антиль аралдары 2010 жылы таратылды. Нидерландтың Суринам колониясы, Оңтүстік Америка құрлығында салыстырмалы түрде жақын орналасқан болса да, Нидерланд Антиль аралдарының құрамына кірмеді, бірақ 1954 жылы жеке тәуелсіз ел мәртебесін алды. Нидерланд Антиль аралдарына қарасты барлық аралдық аумақтар бүгінде Корольдіктің құрамында болып қала береді, бірақ олардың заңдық мәртебесі әртүрлі. Олардың заңдық мәртебесіне қарамастан, олар жиі Голланд Кариб аймағы деп аталады. Бұл бұрынғы аумақтың халқы Нидерландта Антильдіктер (Antillianen) деп аталады.

Географиялық топтастыру

Нидерланд Антиль аралдарының барлығы Кіші Антиль аралдар тізбегінің құрамына кіреді. Бұл топтың ішінде ел екі кіші арал тобына тараған: солтүстік топ (Ливард аралдарының бөлігі) және батыс топ (Ливард Антиль аралдарының бөлігі). Елдің ешбір бөлігі Оңтүстік Желді аралдарда орналасқан жоқ.

Климат

Нидерланд Антыл аралдарында тропикалық пассаттық климат, жыл бойы ыстық ауа райы басылады. Леeward аралдары жаз айларында дауылдарға ұшырайды, ал Леeward Антыл аралдарында орналасқан аралдар одан да жылырақ және құрғақ.

Тарих

Испан зерттеушілері 16 ғасырдың аяғында жел соғатын жағында (Алонсо де Охеда, 1499) және желге қарсы жағында (Кристофер Колумб, 1493) арал топтарын тапты. Алайда, испан коронасы тек Леeward аралдарында ғана қоныстар құрды. 17 ғасырда аралдарды Голландияның Батыс Үндістан компаниясы басып алып, голландиялықтар отарлап алды. 17 ғасырдың соңғы тоқсанында топ алты голланд аралынан тұрды: Кюрасао (1634 жылы қоныстанған), Аруба (1636 жылы қоныстанған), Бонайр (1636 жылы қоныстанған), Синт-Эвстациус (1636 жылы қоныстанған), Саба (1640 жылы қоныстанған) және Синт-Мартен (1648 жылы қоныстанған). Бұрын Ангилья (1631–1650), қазіргі Британ Виргин аралдары (1612–1672), Сент-Круа және Тобаго да голландтардың иелігінде болған. Америка революциясы кезінде Синт-Эвстациус, Кюрасаомен бірге, Кариб теңізіндегі маңызды сауда орталығы болды, Синт-Эвстациус Он үш колонияға көмек көрсетудің негізгі орталығы еді. Көптеген бай саудагерлер мен үлкен сауда көлемі болғандықтан, ол "Алтын тас" деп аталды. 1781 жылы британдықтар оның жалғыз қаласы Оранжестадты тонады, және арал экономикасы ешқашан қалпына келмеді. Көптеген басқа аймақтардан айырмашылығы, Нидерланд аралдарына иммигранттар аз келді, себебі экономика әлсіз болды. Алайда, 19 ғасырда Венесуэлада мұнайдың табылуымен, Англо-голландиялық Shell Oil Company компаниясы Кюрасаода мұнай өңдеу зауыттарын құрды, ал АҚШ Венесуэланың шикі мұнайын Арубада өңдеді. Бұл екі аралда экономиканың өркендеуіне әкелді, бірақ 1980 жылдары мұнай өңдеу зауыттары жабылғаннан кейін құлдырады. Әртүрлі аралдар 1954 жылы Голландия монархиясының билігі астында біртұтас ел – Нидерланд Антильдері болып бірікті. Ел 2010 жылдың 10 қазанында таратылды. 1815 жылдан бастап Кюрасао және оның тәуелділіктері Нидерланд Корольдігінің колониясын құрады. 1865 жылы Кюрасао үшін үкіметтік ереже қабылданды, ол колонияға шектеулі автономия берді. Бұл ереже 1936 жылы конституциямен (Staatsregeling) ауыстырылса да, үкіметтік құрылымдағы өзгерістер сыртқы болды және Кюрасао колония ретінде басқарыла берді. 1863 жылы аралдарда құлдық жойылды, бұл қолданыстағы экономикаға, әсіресе Кюрасао аралына ауыр соққы берді. (Нидерланд королі 2023 жылы саудадағы рөлі үшін ресми түрде кешірім сұрады.) Экономикалық өркендеу (және көршілес Аруба) 20 ғасырдың басында жаңадан ашылған Венесуэла мұнай кен орындарын қамтамасыз ету үшін мұнай өңдеу зауыттарының салынуымен қайта жаңғырды. Отаршылдық билік Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін тоқтатылды. Вильгельмина патшайымы 1942 жылғы сөйлеуінде Нидерландтың теңізден тыс аумақтарына автономия беруге уәде берген. Соғыс кезінде Голландия үкіметінің келісімімен аралдарды британдықтар мен американдықтар басып алған, бұл халық арасында автономияға деген талаптардың күшеюіне әкелді. 1948 жылдың мамыр айында аумақтың жаңа конституциясы күшіне енді, ол 1922 жылғы Голландия конституциясы шегінде мүмкіндігінше автономияға мүмкіндік берді. Басқа нәрселермен қатар, жалпы сайлау құқығы енгізілді. Аумақ сондай-ақ "Нидерланд Антильдері" деп аталды. 1948 жылы Голландия конституциясы қайта қаралып, 1951 жылдың ақпанында Нидерланд Антиль аралдарының жаңа уақытша Конституциясы қабылданды. Содан кейін, 1951 жылдың 3 наурызында Нидерланд Антиль аралдарының арал ережесі (Eilandenregeling Nederlandse Antillen немесе ERNA) корольдік жарлықпен шығарылды, бұл Нидерланд Антиль аралдарындағы әртүрлі арал аумақтарына кең автономия берді. Бұл регламенттің жинақталған нұсқасы 2010 жылы Нидерланд Антиль аралдары таратылғанға дейін күшінде болды. Жаңа конституция тек уақытша шара ретінде қарастырылды, өйткені Патшалық Жарғысы туралы келіссөздер жүргізіліп жатты. 1954 жылдың 15 желтоқсанында Нидерланд Антиль аралдары, Суринам және Нидерландтар Нидерланд Корольдігі Жарғысымен құрылған Нидерланд Корольдігіне тең серіктестер ретінде қосылды. Осы қадаммен Біріккен Ұлттар Ұйымы аумақтың деколонизациясы аяқталды деп шешті және Нидерланд Антильдерін өзін-өзі басқара алмайтын аумақтар тізімінен алып тастады. Аруба 1986 жылдың 1 қаңтарында Нидерланд Антиль аралдарынан бөлініп шықты, бұл қалған аралдар арасында Нидерланд Антиль аралдарының болашағы туралы бірқатар референдумдарға жол ашты. Биліктегі партиялар Нидерланд Антиль аралдарын таратуды жақтаса, халық Нидерланд Антиль аралдарын қайта құруға дауыс берді. Бұл опцияны қолдаған коалиция Қайта құрылымдалған Антиль аралдары партиясы болды, ол Нидерланд Антиль аралдары таратылғанға дейін 2010 жылдың 10 қазанына дейін көп уақыт бойы басқарды.

Саяси топтастыру

Ту атауы Елорда Аумағы (км²) Валюта Ресми тілдер Ескертпелер Кюрасао Виллемстад 444 Нидерланд Антиллер гульдері Нидерланд және Папьяменто Нидерланд Антиллер аймағының астанасы Бонаир Кралендейк 288 Нидерланд Антиллер гульдері Аруба Оранжестад 180 Нидерланд Антиллер гульдері (1986 жылдан бастап Аруба флорині) 1986 жылғы 1 қаңтарда тәуелсіздік алды Синт-Мартен Филипсбург 34 Нидерланд Антиллер гульдері Нидерланд және ағылшын тілдері 1983 жылғы 1 қаңтарға дейін Желді аралдардың аралдық аумағының бөлігі болды. Синт-Эустатий Оранжестад 21 Нидерланд Антиллер гульдері Саба Зе Ботом 13 Нидерланд Антиллер гульдері Нидерланд Антиллер Виллемстад 980 (1986 жылға дейін) 800 Нидерланд Антиллер гульдері

Тарату кезінде конституциялық топтастыру

Аралдар ережесі Нидерланд Антиль аралдарын төрт аралдық аумаққа бөлді: Аруба, Бонайр, Кюрасао (ABC) және Желді аралдардағы аралдар. 1983 жылы Желді аралдық аумағы Синт-Мартен, Саба және Синт-Евстатий (SSS) жаңа аралдық аумақтарын құру үшін бөлінді. 1986 жылы Аруба Нидерланд Антиль аралдарынан тәуелсіздік алып, аралдық аумақтардың санын бесеуге дейін азайтты. 2010 жылы Нидерланд Антиль аралдары таратылғаннан кейін Кюрасао және Синт-Мартен Корольдік құрамындағы дербес елдерге айналды, ал Бонайр, Синт-Евстатий және Саба (BES) Нидерландтың ерекше муниципалитеттеріне айналды.

Құрамына кіретін елдер

Нидерланд Корольдігінің құрамында үш Кариб аралы мемлекет ретінде бар: Аруба, Кюрасао және Синт-Мартен. (Нидерландтар Нидерланд Корольдігінің төртінші құраушы елі болып табылады.) Синт-Мартен Сент-Мартен аралының шамамен 40 пайызын құрайды; аралдың қалған солтүстік бөлігі – Сент-Мартен қауымдастығы – Францияның теңіз арты аумағы.

Арнайы муниципалитеттер

Кариб теңізіндегі үш арал, Бонайр, Синт-Евстациус және Саба, Нидерландының ғана ерекше муниципалитеттері болып табылады. Бұл ерекше муниципалитеттер жиынтығы BES аралдары деп белгілі.

Конституция

Нидерланд Антиль аралдарының Конституциясы 1955 жылғы 29 наурызда Корольдық Кеңесінің жарлығымен жарияланды. Нидерланд Антиль аралдарының Аралдар ережесімен бірге ол Нидерланд Антиль аралдарының конституциялық негізін құрады. Конституция әртүрлі аралдық аумақтарға едәуір автономия берген Аралдар ережесіне тәуелді болғандықтан және Аралдар ережесі Конституциядан бұрын қабылданғандықтан, көптеген ғалымдар Нидерланд Антильдерін федеративтік құрылым деп сипаттайды. Мемлекет басшысы Нидерланд Корольдігінің монархы болды, ол Нидерланд Антиль аралдарында губернатор арқылы өкілдік етті. Губернатор және премьер-министр төрағалық ететін Министрлер кеңесі үкіметті құрады. Нидерланд Антиль аралдарында Нидерланд Антиль аралдары Парламенті деп аталатын бірпалаталық заң шығару органы болды. Оның 22 депутаты Нидерланд Антиль аралдарын құрайтын аралдар арасында белгіленген: Кюрасао үшін он төрт, Синт-Мартен және Бонайр үшін үш, ал Саба және Синт-Евстатий үшін бір депутаттан. Нидерланд Антиль аралдары Еуропалық Одақтың құрамына кірмеді, олар теңіз арты елдер мен аумақтар (ТМД) тізіміне енгізілді. Бұл мәртебе аралдар таратылғаннан кейін де сақталды және кем дегенде 2015 жылға дейін күшінде болады.

Экономика

Туризм, мұнайды қайта тиеу және мұнайды тазарту (Кюрасаода), сондай-ақ оффшорлық қаржы осы кішкентай экономиканың негізгі тірегі болды, ол сыртқы әлеммен тығыз байланысты болған. Аралдар аймақтағы басқа елдермен салыстырғанда жоғары жан басына шаққандағы табысқа және жақсы дамыған инфрақұрылымға ие болды. Тұтыну тауарларының және капитал тауарларының барлығы импортталды, Венесуэла, АҚШ және Мексика негізгі жеткізушілер болды, сондай-ақ аралдарға айтарлықтай даму көмегін ұсынатын Нидерланд үкіметі де қолдау көрсетті. Жердің нашарлығы және су тапшылығы ауыл шаруашылығының дамуына кедергі келтірді. Антиль гильдерінің АҚШ долларымен айырбас бағамы 1,79:1 құрады.

Демография

Нидерланд Антиль аралдарының көп бөлігі 17-19 ғасырларда осы жерге әкелінген және саудаға түскен еуропалық отарлаушылар мен африкалық құлдардың ұрпақтарынан тарады. Халықтың қалған бөлігі Кариб теңізіндегі басқа аралдардан, сондай-ақ Латын Америкасынан, Шығыс Азиядан және әлемнің басқа аймақтарынан келді. Кюрасаода 17 ғасырдан бері қалыптасқан, құл саудасымен байланысты еврей қауымы болды. Папиаменту тілі Кюрасао мен Бонаирде (сондай-ақ көршілес Аруба аралында) басым тіл еді. Бұл креол тілі португал және Батыс Африка тілдерінен пайда болған, голланд тілінің күшті әсерімен, сондай-ақ испан және ағылшын тілдерінен алынған сөздермен толықтырылған. Синт-Эвстатиус, Саба және Синт-Мартен аралдарының тұрғындарының ана тілі – ағылшын тіліне негіделген креол диалектісі, ресми түрде Нидерланд Антильдік креолы деп аталады. Он жылдық пікірталас барысында 2007 жылдың наурыз айының басында ағылшын және папиаменту тілдері голланд тілімен бірге ресми тілдер деп жарияланды. Заңнама голланд тілінде қабылданып, парламенттегі пікірталастар аралға қарай папиаменту немесе ағылшын тілінде өтті. Испан тілінде сөйлейтін елдерден, әсіресе Доминикан Республикасынан (Желкелі аралдарда) иммигранттардың көптеп келуі және Венесуэладан (Желкелі аралдарда) туризмнің артуы испан тілінің де кеңінен қолданылуына әкелді. Халықтың көпшілігі христиан дінін ұстанды, Синт-Эвстатиус және Синт-Мартенде протестанттар басым болса, Бонаирде, Кюрасаода және Сабада католиктер көпшілікті құрады. Кюрасаода еврей дінін ұстанатын, 1654 жылдан бастап Амстердам мен Бразилиядан келген португалдық сефардтық еврейлердің ұрпақтары да көптеп қоныстанды. 1982 жылы аралдарда шамамен 2000 мұсылман тұрды, астанада ислам қауымдастығы мен мешіт болды. Нидерланд Антиль аралдарының көпшілігі Голландия азаматтығын алған, бұл жастар мен жоғары білімді мамандардың Нидерландқа эмиграциялауына мүмкіндік берді және оларды ынталандырды. Бұл ағым аралдар үшін зиянды деп есептелді, себебі бұл «мидың кетуіне» алып келді. Екінші жағынан, Доминикан Республикасы, Гаити, ағылшын тілді Кариб аймағы және Колумбиядан келген иммигранттардың саны соңғы жылдары артты.

Мәдениет

Халықтың шығу тегі мен аралдардың орналасуы Нидерланд Антиль аралдарына аралас мәдениет сыйлады. Туризм және АҚШ-тың үлкен медиалық ықпалы аймақтағы АҚШ-тың беделін күшейтті. 1960 жылдары Кариб теңізі мен Латын Америкасының басқа елдерінен әкелінгеннен кейін барлық аралдарда карнавал мерекесі маңызды оқиғаға айналды. Мерекелік шараларға әдемі түсті костюмдермен, платформалармен және тікелей музыкамен "сапыру" парадтары, сондай-ақ сұлулық конкурстары және басқа да жарыстар кірді. Аралдардағы карнавалға түн ортасында өтетін және күн шығумен аяқталатын ж'оверт (juvé) парады да кіретін еді, онда сабаннан жасалған Король Момо жағылып, аралды күнә мен жамандықтан тазарту рәсімі болды.

Спорт

Нидерланд Кіші Антиль аралдары 1988 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарында бақ сынасты, әсіресе бобслейден 29-шы орынды алып, атақты болған, бірақ 30-шы орынмен аяқтаған Ямайкадан озып шықты. Бейсбол – ең көп танымал спорт түрі. Ксандер Богартс, Андрельтон Симмонс, Хенсли Мюленс, Рэндалл Симон, Андрю Джонс, Кенли Янсен, Жаир Юрренс, Роджер Бернадина, Сидни Понсон, Диди Грегориус, Шаирон Мартис, Владимир Балентин және Юренделл Де Кастер сияқты бірнеше ойыншылар Бас лигаға жол ашты. Ксандер Богартс 2013 және 2018 жылдары «Бостон Ред Сокс» командасымен екі рет Әлем сериясінде жеңіске жетті. Андрю Джонс 1996 жылғы Әлем сериясінде «Атланта Брейвс» командасы сапында ойнады және «Нью-Йорк Янкис» командасына қарсы өткен алғашқы ойында екі рет хоум-ран соқты. 2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында бұрынғы Нидерланд Антиль аралдарынан үш спортшы қатысты. Олар Оңтүстік Суданнан келген бір спортшымен бірге «Тәуелсіз Олимпиадалық Спортшылар» туы астында өнер көрсетті. Нидерланд Антиль аралдары 2010 жылдан бері құрылмайынша, шахмат олимпиадасында осы атаумен команда қоюға рұқсат етіледі, себебі Кюрасао шахмат федерациясы ФИДЕ тізілімінде таратылған елдің ресми өкілі ретінде тіркелген.

Түрлі тақырыптар

Нидерланд Антиль аралдарында бір жынысты некелер тіркелмеген, бірақ басқа елдерде жасалған некелер мойындалған. Нидерланд Антиль аралдарындағы басты түрме – Кораал Спехт, кейіннен Бон Футуро деп аталды. Ол жылдар бойы тұтқындарға нашар қарым-қатынас жасаумен және жағдайдың нашар болуымен белгілі болды. Венесуэланың қайтыс болған президенті Уго Чавес 2006 жылы өткізілген әскери жаттығуларға байланысты Нидерландының АҚШ-қа Венесуэлаға басып кіруге көмектесіп жатқанын мәлімдеді.