Кіріспе
Дене мүшелерінің салыстырмалы орналасуын нақты сипаттау үшін стандартты терминдер қолданылады. Адамды қоса алғанда, жануарлардың анатомиясын нақты сипаттау үшін орналасудың стандартты анатомиялық терминдері пайдаланылады. Әдетте, латын немесе грек тілдерінен алынған бұл терминдер, дене анатомиялық стандарттық жағдайдағы нәрсені сипаттайды. Бұл жағдай алдыңғы ("алдыңғы"), артқы ("артқы") және т.б. сияқты жағдайларды анықтайды. Терминдерді анықтау және сипаттау бөлігі ретінде дене анатомиялық жазықтықтар мен анатомиялық осьтер арқылы сипатталады. Қолданылатын терминдердің мағынасы организмнің екі аяқты немесе төрт аяқты болуына байланысты өзгеруі мүмкін. Сонымен қатар, кейбір жануарлар үшін, мысалы, омыртқасыздар, кейбір терминдер мағынасыз болуы мүмкін; мысалы, радиалды симметриялы жануардың алдыңғы беті болмайды, бірақ оның бөлігі ортаға жақын ("проксимальді") немесе ортадан алыс ("дистальді") деп сипатталуы мүмкін. Халықаралық ұйымдар анатомияның тармақтары үшін стандарт ретінде жиі қолданылатын терминологиялық сөздіктерді анықтады. Мысалы, адамдар үшін Terminologia Anatomica және жануарлар үшін Nomina Anatomica Veterinaria. Бұл анатомиялық терминдерді қолданатын мамандарға – анатомистерге, ветеринар дәрігерлеріне және медицина дәрігерлеріне – құрылымның орнын нақты жеткізу үшін стандартты терминдер жиынтығын пайдалануға мүмкіндік береді.
Standard anatomical terms of location are used to unambiguously describe the anatomy of animals, including humans. The terms, typically derived from Latin or Greek roots, describe something in its standard anatomical position. This position provides a definition of what is at the front ("anterior"), behind ("posterior") and so on. As part of defining and describing terms, the body is described through the use of anatomical planes and anatomical axes. The meaning of terms that are used can change depending on whether an organism is bipedal or quadrupedal. Additionally, for some animals such as invertebrates, some terms may not have any meaning at all; for example, an animal that is radially symmetrical will have no anterior surface, but can still have a description that a part is close to the middle ("proximal") or further from the middle ("distal"). International organisations have determined vocabularies that are often used as standards for subdisciplines of anatomy. For example, Terminologia Anatomica for humans and Nomina Anatomica Veterinaria for animals. These allow parties that use anatomical terms, such as anatomists, veterinarians, and medical doctors, to have a standard set of terms to communicate clearly the position of a structure.
Кіріспе
Орналасудың стандартты анатомиялық және зоологиялық терминдері, көбінесе латын және грек сөздеріне негізделген, барлық биологиялық және медициналық ғалымдарға, ветеринар дәрігерлеріне, дәрігерлерге және анатомистерге жануарлардың денелері мен мүшелері туралы ақпаратты нақты сипаттауға және жеткізуге мүмкіндік береді, тіпті кейбір терминдердің мағынасы жиі контекстке байланысты болса да. Осы ақпараттың көп бөлігі адамдар үшін (Terminologia Anatomica) және жануарлар үшін (Nomina Anatomica Veterinaria) халықаралық деңгейде келісілген сөздіктерде нормативтендірілген. Әртүрлі дене құрылымына ие жануарлар топтары үшін әртүрлі терминдер қолданылады, мысалы, екі аяқтылар (адамдар сияқты екі аяқпен тік тұратын жануарлар) және төрт аяқтылар. Бұл невроаксистің екі топ арасында өзгеше екендігімен түсіндіріледі, сондай-ақ стандартты анатомиялық позиция деп есептелетін нәрсемен де байланысты, мысалы, адамдардың тік тұруы және қолдарын алға созуы. Осылайша, адамның "жоғарғы" бөлігі – басы, ал иттің "жоғарғы" бөлігі – арқасы, ал тікұнақтың "жоғарғы" бөлігі сол немесе оң жағында болуы мүмкін. Омыртқасыздарды сипаттау үшін де ерекше терминдер қолданылады, себебі олардың пішіндері мен симметриясы әртүрлі.
Стандартты анатомиялық орналасу
Жануарлар қоршаған ортаға қатысты бағытын өзгерте алады, ал аяқ-қолдар мен сымбаттар сияқты мүшелер негізгі денеге қатысты орналасуын өзгерте алады. Сондықтан, орналасуды сипаттау үшін қолданылатын терминдер жануар стандартты анатомиялық күйде болғандағы сипаттамаға сүйенуі керек. Бұл организмнің қозғалысына қарамастан, оның стандартты анатомиялық күйіндегідей сипатталуын білдіреді, тіпті оның мүшелері басқаша орналасқан болса да. Бұл әртүрлі күйдегі бір организмді сипаттағанда терминологиядағы шатасуды болдырмауға көмектеседі. Адамда бұл тік тұрып, қолдары денесінің бойымен түсірілген, алақандары алға қарап, бас бармақтары сыртқа және бүйірге қарай бағытталған күйді білдіреді.
Бірлескен терминдер
Көптеген анатомиялық терминдерді екі ось бойынша бірдей орналасуын көрсету үшін немесе дененің қатысында қозғалыс бағытын көрсету үшін біріктіруге болады. Мысалы, "антеролатеральді" термині дене осьіне қатысты алдыңғы және бүйірлік жақтардың екеуін де көрсетеді (мысалы, үлкен кеуде бұлшық еттерінің көп бөлігі). Рентгенологияда рентген суреті "антеропостериорлық" деп сипатталады, яғни рентген сәулесі сәуле көзінен басталып, пациенттің алдыңғы дене қабырғасы арқылы дененің ішінде өтіп, артқы дене қабырғасынан шығады. Бірлескен терминдер бұрын әдетте дефиспен жазылатын, бірақ қазіргі тенденция дефиссіз жазуға қарай бағытталған.
Жоғары және төмен
Жоғары дегеніміз – бір нәрсенің үстінде жатқанды, ал төмен дегеніміз – оның астында жатқанды білдіреді. Мысалы, анатомиялық жағдай бойынша, адам денесінің ең жоғарғы бөлігі – бас, ал ең төменгі бөлігі – аяқтар. Екінші мысал ретінде, адамда мойын кеудеден жоғары, бірақ басқа қарағанда төмен орналасқан.
Алдыңғы және артқы
Алдыңғы жақ нәрсенің алдында орналасқанды сипаттайды, ал артқы жақ – арт жағын. Мысалы, иттің мұрны көздерінен алда, ал құйрығы ең артқы бөлігі саналады; көптеген балықтарда жаңқалық тесіктері көздерінен артта, бірақ құйрығынан алда орналасқан.
Проксималды және дисталды
Проксимальды және дистальды терминдері дененің негізгі массасына жақын немесе алыс орналасқан нысанның бөліктерін сипаттау үшін қолданылады. Адамның жоғарғы жауырыны проксимальды, ал қолы дистальды. "Проксимальды және дистальды" қанаттар, сымбаттар және аяқтар сияқты қосымшаларды сипаттағанда жиі қолданылады. "Проксимальды" және "дистальды" бағыты әрқашан тиісінше бекітілу нүктесіне қарай немесе одан алыста болса да, берілген құрылым басқа анықтамалық нүктеге қатысты проксимальды немесе дистальды болуы мүмкін. Мысалы, шынтақ жоғарғы жауырындағы жарадан дистальды, бірақ төменгі жауырындағы жарадан проксимальды. Бұл терминдер, мысалы, ұлулардың көбелек мүшелері сияқты ішкі анатомияға да қолданылады. Өкінішке орай, әртүрлі авторлар бұл терминдерді қарама-қарсы мағынада қолданады. Кейбіреулер "дистальды" дене ортасына жақын орналасқан бастапқы нүктеден алыс деп санайды, ал басқалары ағзаның дене бетіне жететін жерінен алыс деп санайды; немесе басқа бастапқы нүктелер қарастырылуы мүмкін. Бұл терминология молекулалық биологияда да қолданылады, сондықтан химияда да қолданылады, атап айтқанда, берілген қосылыстың жалпы құрамынан молекулалардың атомдық орналасқан жерлеріне қатысты.
Орталық және шеткі
Орталық және шеткі – бұл бір нәрсенің ортасына қарай және одан алыстаған арақашықтықты білдіреді. Бұл орган, денедегі аймақ немесе анатомиялық құрылым болуы мүмкін. Мысалы, орталық жүйке жүйесі және шеткі жүйке жүйесі. Орталық – нәрсенің ортасына жақын екенін сипаттайды. Мысалы, ірі қан тамырлары дененің ортасынан өтеді, ал көптеген ұсақ тамырлар олардан тармақталады. Шеткі (б.з.д. ежелгі грек тілінен келген) – нәрсенің ортасынан алыс екенін сипаттайды. Мысалы, қол денеге қатысты шеткі бөлік болып табылады.
Жүрегі және тереңдігі
Бұл терминдер құрылымның бетке қатысты орналасуын сипаттайды. "Терең" организм бетінен алыс жатқан нәрсені көрсетеді. Мысалы, іштің сыртқы көлбеу бұлшық еті теріге қарағанда тереңде жатыр. "Deep" сөзі – латын тілінен емес, көне ағылшын тілінен келген санаулы анатомиялық терминдердің бірі. Латын тілінен аударғанда бұл термин "профунд" болар еді. "Беткейлік" организмнің сыртқы бетіне жақын орналасқан нәрсені сипаттайды. Мысалы, терідегі эпидермис тері асты қабатынан беткейлік жатыр.
Superficial describes something near the outer surface of the organism. For example, in skin, the epidermis is superficial to the subcutis.
Дорсаль және вентраль
Анатомия және эмбриология салаларында қолданылатын бұл екі термин ағзаның артқы (дорсальды) немесе алдыңғы/қарын (вентральды) жағындағы нәрсені сипаттайды. Ағзаның дорсальды беті – ағзаның арқасы немесе жоғарғы жағын білдіреді. Мысалы, бас сүйегі туралы сөз болғанда, дорсальды жағы – жоғарғы бөлігі. Вентральды бет ағзаның алдыңғы немесе төменгі жағын көрсетеді. Мысалы, балықтарда кеуде қанаттары анальдық қанатқа қарағанда дорсальды, ал арқа қанатына қарағанда вентральды болады.
Ростральді, бас сүйегі және құйрық сүйегі
Бір нәрсе жануардың басына немесе құйрығына қаншалықты жақын немесе алыс екенін сипаттау үшін нақты терминдер бар. Жануардың басына қаншалықты жақын екендігін сипаттау үшін үш түрлі термин қолданылады: Ростраль – ауыз немесе мұрын аймағына қарай немесе ми жағдайында алдыңғы ми бөлігінің ұшына қарай орналасқан нәрсені сипаттайды. Краньяльды немесе цефальды – бір нәрсенің организмнің басына қаншалықты жақын екенін сипаттайды. Каудаль – бір нәрсенің организмнің соңғы бөлігіне қаншалықты жақын екенін сипаттайды. Мысалы, жылқыда көздер мұрыннан қаудальды, ал бас артқы жағынан ростральды орналасқан. Бұл терминдер көбінесе ветеринарияда қолданылады және адам медицинасында осылай жиі қолданылмайды. Адамдарда "краньяльды" және "цефальды" сөздері бас сүйегін атау үшін қолданылады, көбінесе "краньяльды" сөзі қолданылады. "Ростраль" термині адам анатомиясында, эмбриологиядан басқа, сирек қолданылады және организмнің жоғарғы бөлігіне қарағанда, беттің алдыңғы бөлігімен байланысты. Сол сияқты, "каудаль" термині эмбриологияда көбірек қолданылады және тек кейде ғана адам анатомиясында қолданылады. Бұл себебі ми бастың жоғарғы бөлігінде, ал мұрын алдыңғы бөлігінде орналасқан. Осылайша, "рострокаудаль ось" С тәрізді пішінге сілтеме жасайды (суретті қараңыз).
Rostral describes something situated toward the oral or nasal region, or in the case of the brain, toward the tip of the frontal lobe. Cranial or cephalic describes how close something is to the head of an organism. Caudal describes how close something is to the trailing end of an organism. For example, in horses, the eyes are caudal to the nose and rostral to the back of the head. These terms are generally preferred in veterinary medicine and not used as often in human medicine. In humans, "cranial" and "cephalic" are used to refer to the skull, with "cranial" being used more commonly. The term "rostral" is rarely used in human anatomy, apart from embryology, and refers more to the front of the face than the superior aspect of the organism. Similarly, the term "caudal" is used more in embryology and only occasionally used in human anatomy. This is because the brain is situated at the superior part of the head whereas the nose is situated in the anterior part. Thus, the "rostrocaudal axis" refers to a C shape (see image).
Анатомиялық белгілері
Анатомиялық құрылымдардың орналасуын әртүрлі анатомиялық нүктелерге қатысты да сипаттауға болады. Олар анатомия, беткі анатомия, хирургия және радиология салаларында қолданылады. Құрылымдар омыртқа жонының бөлігіне байланысты, нақты бір омыртқаның деңгейінде орналасқандығымен сипатталуы мүмкін. Мысалы, "дистальды" және "проксимальды" терминдері тіс доғасынан алыс немесе жақын қашықтықты білдіреді, ал "медиалды" және "латеральды" тіс доғасының орта сызығына жақындығын көрсетеді. Құрылымдарды сипаттау үшін қолданылатын терминдерге "жақ бетіне қарайтын" және "ауыз шатырына қарайтын" жатады, олар тиісінше бетке және қатты ауызға жақын орналасқан құрылымдарды көрсетеді. Люменге қарайтын – алюминальды, ал люменнен алысқа қарайтын – аблюминальды. Сыртқы қабатқа (адвентиция, сероза немесе қуыс қабырғасы) қарама-қарсы. Париетальды: дене қуысының қабырғасына қатысты. Мысалы, құрсақ қуысының ішкі бетін жабатын париетальды перитоней. Париетальды сөзі бас сүйегінің париетальды сүйегіне немесе оған байланысты құрылымдарға да қатысты болуы мүмкін. Терминальды – әдеттегідей ілгекті құрылымның ұшында орналасқан. Мысалы, "сенсорлық түгі бар антенна". Висцеральды және вискус: дене қуыстарының ішіндегі органдармен байланысты. Мысалы, асқазан париетальды перитонейге қарама-қарсы, висцеральды перитонеймен жабылған. Вискус сөзі "орган" мағынасында да қолданылуы мүмкін. Мысалы, асқазан – құрсақ қуысының ішіндегі вискус, ал висцеральды ауырсыну – ішкі органдардан бастау алатын ауырсыну. Аборальды (оральдыға қарама-қарсы) асқазан-ішек жолындағы анусқа салыстырмалы түрде жақын орналасқан жерді білдіреді.
Арнайы жануарлар мен басқа да организмдер
Жануарлардың дене құрылысының әртүрлі болуына байланысты әртүрлі терминдер қолданылады, жануарлар бір немесе екі аяқпен тұрса, симметриялық немесе одан өзгеше болса да, бұл жоғарыда талқыланды. Мысалы, адамдар шамамен екі жақты симметриялы организмдер болғандықтан, анатомиялық сипаттамаларда әдетте басқа омыртқалы жануарларға қолданылатын терминдер пайдаланылады. Дегенмен, адамдар екі аяқпен тік тұрады, сондықтан олардың алдыңғы/артқы және күрме/арқалық бағыттары бірдей, ал төменгі/жоғарғы бағыттары қажет болады. Адамдарда мүңк жоқ болғандықтан, кейбір жануарлардың мүңкін білдіретін "ростраль" термині мидың бір бөлігін атау үшін қолданылады; сондай-ақ, адамдарда құйрық болмағандықтан, құйрық ұшын білдіретін "каудаль" термині құйрығы жоқ адамдар мен жануарларда дененің артқы бөлігін көрсету үшін де қолданылуы мүмкін. Омыртқасыздарда дене пішіндерінің кең ауқымы стандартты бағытталған терминдерді қолдануға тырысқанда қиындық тудырады. Организміне байланысты, кейбір терминдер омыртқалы жануарлар анатомиясынан салыстыру арқылы алынады және қажет болған жағдайда тиісті жаңа терминдер қолданылады. Мұндай алынған терминдердің кейбіреулері көптеген омыртқасыздарда кеңінен қолданылады; мысалы, "жақын" деген мағынаны білдіретін проксималь, денеге жалғасқан жерге ең жақын мүше бөлігін көрсетеді, ал "алыс" деген мағынаны білдіретін дисталь, жалғасқан нүктеден ең алыс бөлігін атау үшін қолданылады. Барлық жағдайларда терминдерді қолдану организмнің дене құрылысына байланысты.
Асимметриялық және шар тәрізді организмдер
Амебоидты организмдер сияқты өзгермелі пішіні бар организмдерде көптеген бағытты анықтайтын терминдер мағынасыз, себебі организмнің пішіні тұрақты емес және нақты осьтер бекітілмеген. Сол сияқты, шар тәрізді симметриялы организмдерде организмнің ортасынан өтетін кез келген сызықты басқасынан ажыратуға ештеңе жоқ. Бір-біріне перпендикуляр осьтердің шексіз көп үштігін анықтауға болады, бірақ мұндай осьтерді таңдаудың өзі еш пайда бермейді, себебі таңдалған үштік басқаларынан ешқандай айырмашылыққа ие болмайды. Мұндай организмдерде тек беткі және терең, немесе кейде проксимальді және дистальді сияқты терминдер ғана сипаттау үшін пайдалы болады.
Ұзын организмдер
Тұрақты пішінді сақтайтын және бір өлшемі екіншісінен ұзын болатын организмдерде кем дегенде екі бағытты терминді қолдануға болады. Ұзын немесе бойлық ось организмнің қарама-қарсы ұштарындағы нүктелермен анықталады. Сол сияқты, тік көлденең ось организмнің қарама-қарсы жақтарындағы нүктелермен анықталады. Әдетте үшінші осьті анықтауға негіз жоқ. Мұндай организмдер көбінесе планктондық (еркін жүзу) протоисттер болып табылады және олар микроскопта көбінесе екі өлшемді болып көрінеді. Бірақ кейбір жағдайларда үшінші осьті анықтау мүмкін, әсіресе терминалды емес цитостом немесе басқа ерекше құрылым болғанда. Субстратқа бекітілген организмдер, мысалы, губкалар мен жануарларға ұқсас протоисттердің де ерекше ұштары болады. Организмнің субстратқа бекітілген бөлігі негіздік ұшы деп аталады, ал бекітілуден ең алыс жатқан ұшы апикальдық ұшы деп аталады.
Радиалды симметриялы организмдер
Радиалды симметриялы организмдерге Radiata тобына жататын медузалар, теңіз анемондары, маржандар және тарақшалы медузалар кіреді. Олар анатомиялық тұрғыдан екі жақты симметриялы жануарлармен салыстырылады.
Арабтар
Арапаларға арнап арнайы терминдер қолданылады. Арахидтердің аяқтары мен педипальптерінің көрінісін сипаттауда екі арнайы термин пайдалы. Пролатеральді – арахидтің денесінің алғы жағына ең жақын орналасқан аяқтың бетін білдіреді. Ретролатеральді – арахидтің денесінің артқы жағына ең жақын орналасқан аяқтың бетін білдіреді. Көптеген арапалардың төрт жұптан тұратын сегіз көзі бар. Барлық көздер просоманың қабығында орналасқан, олардың мөлшері, пішіні және орналасуы әртүрлі арапалар отбасылары мен басқа да таксондарға тән. Көбінесе көздер екі дерлік параллель, көлденең және симметриялық қатарға орналасады. Көздер орналасқан жеріне қарай алдыңғы және артқы бүйір көздері (АБК) және (АБК); алдыңғы және артқы орталық көздері (АОК) және (АОК) деп белгіленеді.