Кіріспе

Саусақтар ұзындығының арақатынасы
Сандардың басты цифрларының жиілігі туралы байқау. Сандық қатынас – әр түрлі саусақтардың немесе қолдың саусақтарының ұзындығының арақатынасы. Қазіргі ғылымда 2D:4D қатынасы ең көп зерттелген саусақ қатынасы болып табылады және ол берілген қолдың көрсету саусағының ұзындығын сол қолдың сақина саусағының ұзындығына бөлу арқылы есептеледі. Кейбір зерттеулер еркектердегі 2D:4D қатынасы әйелдерге қарағанда орташа есеппен төмен екенін көрсеткен; алайда, оған қайшы нәтижелер көрсеткен зерттеулер де бар. Зерттеулер 2D:4D саусақ қатынасы мен түрлі физикалық және мінез-құлық ерекшеліктері арасындағы байланыс туралы мәлімдегенмен, бұл зерттеулер қайталанбас немесе қарама-қайшы нәтижелер үшін сынға ұшырады. Жақында қол саусақтарының дорсальды ("арқа жағынан") өлшемі, саусақтың ұшынан бастап проксимальды фаланга сүйек шығыңқысына дейін (саусақтар алақанға 90 градус бұрышпен бүгілгенде пайда болатын) өлшеу де қабылданды. Бір зерттеу көрсеткендей, алақандық саусақ қатынасына қарағанда, дорсальды саусақ қатынасы сүйек саусақтарының арақатынасын жақсы көрсетеді. Басқа саусақ қатынастары да осы қолда осылай есептеледі. Академиктер түрлі техникалар мен құралдарды (циркульдер, рентгенография және фотокөшіру сияқты) қабылдағандықтан, зерттеушілер әдейі бірнеше өлшемдерді жазады және тек маңызды нәтижелерді ғана хабарлайды деген пікір бар, бұл – хабарлаудағы қателіктердің бір түрі.

Қатынастар

Екі саусақтың арақатынасы, атап айтқанда, алақанның 2-ші (көрсетуші саусағы) және 4-ші (сақина саусағы) арақатынасы, гормондарға, әсіресе тестостеронға және басқа андрогендерге ұрықтың әсер етуінен ықпалданады деп есептеледі; осы 2D:4D арақатынасы туылмас бұрынғы андрогендік әсердің шамамен өлшемі ретінде қарастырылуы мүмкін, төмен 2D:4D арақатынасы туылмас бұрынғы андрогендік әсердің жоғары деңгейін көрсетеді. Сондай-ақ, 2D:4D арақатынасына туылмас бұрынғы эстрогеннің әсері бар екенін және ол тек туылмас бұрынғы тестостеронмен ғана емес, сонымен қатар туылмас бұрынғы тестостерон мен эстрогеннің арақатынасымен (T:O) кері байланысты екенін көрсететін зерттеулер де бар. Дегенмен, аталған нәтижелерге қатысты түрлі зерттеулер күмәндану тудырды. 54 зерттеудің (8077 қатысушы) мета-талдауында саусақтар арақатынасы мен ересектердегі тестостерон деңгейі (44 зерттеу), тестостеронның өзгеруі (6 зерттеу) және туылмас бұрынғы тестостерон (10 зерттеу) арасында байланыс жоқ екендігі анықталды. Зерттеушілер байланыс анықталмағандықтан, ғылыми еңбектерде 2D:4D арақатынасын тестостеронның орнына қолдану алаңдаушылық тудырады деген қорытындыға келді. Тағы бір зерттеуде 2D:4D арақатынасы мен тестостерон немесе эстрадиол деңгейі, тіпті тестостерон мен эстрадиол арақатынасы арасында да байланыс жоқ екендігі көрсетілді. 2018 жылға дейінгі 2D:4D бойынша ең ірі зерттеу 2D:4D-нің туылмас бұрынғы андрогендік әсердің маркері екенін дәлелдемеді, ал тақырып бойынша жиі сілтеме жасалатын бір зерттеу. Қайтыс болған ұрықтардың 2D:4D арақатынасын өлшеген зерттеуде арақатынас жыныстық айырмашылықты көрсетті, ол еркектерде әйелдерге қарағанда төмен болды. Алайда, жыныстық айырмашылықтың ересектер мен балалардағы деңгейін салыстырғанда, зерттеушілер оның балаларда да, ересектерде де аз екенін анықтады. Бұл авторларды саусақтар арақатынасының туылғаннан кейінгі даму процесінен де ықпалданатыны туралы ойға жетеледі. Польшадан алынған үлгідегі зерттеуде сол қолды ұстаған ерлер мен әйелдер арасында саусақтар арақатынасы мен жас топтары (балалар, жастар және ересектер) арасындағы статистикалық маңызды байланыс байқалды, бірақ тек оң қолды ұстаған әйелдерде ғана. Алақандағы саусақтар арақатынасында 2-ші саусақта күшті жыныстық айырмашылық байқалады. Дорсальдық саусақтар арақатынасында, керісінше, 5-ші саусақта күшті жыныстық айырмашылық байқалады, әйелдердің бесінші саусақтары орташа есеппен қысқа болады. Сонымен қатар, алақандағы саусақтар арақатынасымен салыстырғанда, дорсальдық саусақтар арақатынасы сүйек саусақтары арақатынасының жақсы көрсеткіші болып табылады. 1930 жылға дейін 201 ер адам мен 109 әйелдің үлгісінде жыныстық айырмашылықтың статистикалық маңыздылығы анықталды, содан кейін жыныстық айырмашылық көбінесе ұмытылған немесе назардан тыс қалған сияқты. 1983 жылы Лондон Король колледжінің Гленн Уилсон әйелдердегі белсенділік пен олардың саусақтар арақатынасы арасындағы байланысты зерттеген зерттеу жариялады, онда 2D:4D арақатынасы төмен әйелдер көбірек белсенділік туралы хабарлады. Бұл бір жынысты адамдар арасындағы саусақтар арақатынасы мен психологиялық қасиет арасындағы байланысты зерттеген алғашқы зерттеу болды. Уилсон қаңқа құрылымы мен жеке басының туылмас бұрынғы гормоналдық деңгейге бір мезгілде ықпалданатынын ұсынды және бұл көрсеткіш туылмас бұрынғы жыныстық гормондардың белгісі деген ойды одан әрі дамытты. Содан бері бұл тақырып бойынша зерттеулер әлемде кеңінен жүргізілуде. 2006 жылдан бері 2D:4D саусақтар арақатынасы басқа әдістермен қатар, ежелгі еуропалық және индонезиялық үңгір суреттерінде табылған палеолиттік қол іздерін түсіну үшін қолданылды. 2009 жылы Biology Letters журналында жарияланған зерттеуде: "2D:4D арақатынасындағы жыныстық айырмашылықтар негізінен нөлдік емес қиылысы бар жалпы аллометриялық сызық бойымен ауысудан туындайды, яғни 2D:4D саусақтың ұзындығы ұлғайған сайын міндетті түрде азаяды және еркектердің саусақтары әйелдерге қарағанда ұзын болады" делінген, бұл саусақтар арақатынасындағы жыныстық айырмашылықтың және/немесе арақатынасқа гормоналдық ықпалдың себебі болуы мүмкін. 2011 жылы Чжэнгуи Чжэн мен Мартин Дж. Кохнның мақаласында "егеуқұйрықтың 2D:4D арақатынасы саусақтардың дамуының тар терезесінде андроген мен эстрогеннің сигналдануының тепе-теңдігімен бақыланады" делінген. Бұл кезеңде егер ұрық андрогендерге ұшыраса, оның деңгейі жыныстық диморфты деп есептеледі, 4-ші саусақтың өсу қарқыны артады, бұл қарама-қарсы жынысты дизиготалық егіздердің 2D:4D арақатынасын талдау арқылы көрінеді, онда әйел егіз аналықта...

Андрогендік әсердің дәлелі

Адамдарда 2D:4D арақатынасының жыныстық айырмашылығы туылмас бұрын пайда болады. 33 амниоцентез үлгісінде өлшенген тестостерон мен эстрадиолдың арақатынасы, баланың кейінгі 2D:4D арақатынасымен байланысты болды. Көптеген зерттеулер саусақ арақатынастарының мұрагерлік екенін көрсетеді. Клиникалық емес әйелдер үлгісінде саусақ арақатынасы, ана-жыныс аралық қашықтықпен күтілгендей бағытта байланысты. Яғни, ана-жыныс аралық қашықтығы үлкен әйелдерде, яғни жатыр ішінде андрогенге көп ұшыраған әйелдерде, саусақ арақатынасы кішкентай болды.

Жыныстық дамудың бұзылуы

Туғаннан-ақ бүйрек үсті безінің гиперплазиясы (CAH) бар әйелдерде, яғни туылмас бұрын андроген деңгейінің жоғарылауы орташа есеппен 2D:4D көрсеткіші төмендеп, еркек сипаттарына жақын болады. Басқа да физиологиялық әсерлеріне клитордың үлғаюы және кіндік безінің шалқаюы жатуы мүмкін. CAH бар еркектерде салыстыру үшін алынған еркектерге қарағанда саусақтар арақатынасы кішірек (еркекке тән) болады. Бұл өлшемдер CAH бар еркектердің салыстыру үшін алынған еркектерге қарағанда жатырда андрогенге толыққанды әсер етуіне нұсқайды. Клайнефелтер синдромы бар еркектерде, олардың өмір бойы тестостерон секрециясы төмендегендіктен, салыстыру үшін алынған еркектерге қарағанда саусақтар арақатынасы жоғары болады, бұл көрсеткіш олардың әкелерінен де жоғары. Тестостеронға сезімталдығы төмен андроген рецепторларын өндіретін гендері бар еркектерде (өйткені оларда CAG қайталануы көп) саусақтар арақатынасы үлкен, яғни әйелдік сипаттарына жақын болады. Осы тұжырымды қайталай алмаған жағдайлар туралы хабарлар да бар. Дегенмен, CAG қайталануы көп андроген рецепторлары бар еркектер сезімталдығы төмен рецепторды көбірек тестостерон бөліп өтеуге тырысады, бұл гонадотропиндерге кері байланыстың әлсіреуінен туындауы мүмкін. Осылайша, 2D:4D көрсеткішінің CAG қайталануымен байланысты болуы күмәнді, тіпті ол жатырдағы андроген деңгейін дәл көрсетсе де. XY хромосомалық жиынтығы бар және андрогенге сезімсіздік синдромымен (AIS) ауырған, андроген рецепторының бұзылған геніне байланысты әйел ретінде көрінетін адамдарда орташа есеппен әйелдерге тән саусақтар арақатынасы байқалады, бұл андрогендік гормондар саусақтар арақатынасына әсер ететінін болжайды. Бұл нәтиже сонымен қатар саусақтар арақатынасындағы жыныстық айырмашылықтың Y хромосомасына тікелей байланысты еместігін көрсетеді.

Цифрлық қатынас әсерінің түсіндірмесі

Цифрлік қатынастың нәрестелік гормондарға неге сезімтал болуы белгісіз, зерттеулер цифрлік қатынас пен нәрестелік гормондар арасында байланыс жоқ деген тұжырымды қолдайды. Бұл қасиет бірнеше белгілерге әсер етумен байланысты (плейотропия). Жыныс гормондарының сүйек өсуіне тікелей әсері болуы мүмкін, цифрлардың дамуындағы Hox гендерін реттеу арқылы немесе осы гендерге тәуелсіз. Сондай-ақ, оң қолдағы цифрлік қатынас сол қолдағыдан гөрі неге жауаптырақ болуы түсініксіз, себебі оң қолдағы жыныстық айырмашылық сол қолдағыдан жоғары. Дегенмен, сүйек цифрларының (2D:4D) және дорсальді цифрларының жыныстық диморфизмінде оң-сол айырмашылық табылған жоқ, және икемделу жиырылыстарының орналасу ерекшелігі алақан цифрлік қатынасындағы жыныстық айырмашылыққа әсер етеді. Осы вариация жыныстар арасындағы айырмашылықтардан әлдеқайда үлкен; Мэннингтің сөзімен айтқанда, "Поляк пен фин арасындағы айырмашылық ер мен әйел арасындағыдан көп". Әрбір берілген 2D:4D орташа мәніне сәйкес келетін стандартты ауытқулар айтарлықтай. Мысалы, Хан балаларының қатынасы (0,954±0,032) 0,922-ге дейін төмендеуге мүмкіндік береді, ал Ямайка балаларының қатынасы (0,935±0,035) 0,970-ке дейін жоғарылауға мүмкіндік береді. Осылайша, кейбір этникалық топтардың сенімділік интервалдары үстіне түседі. 2008 жылғы Лу және авторлар тобының зерттеуі Ниңсиядағы Хуэй және Хан халқының 2D:4D орташа мәндері Ұлыбритания сияқты Еуропа елдеріне қарағанда төмен екенін анықтады. 2007 жылы Мэннинг және авторлар тобы 2D:4D орташасы этностық топтарда әртүрлі екенін анықтады, ақ нәсілділерде, қытайлық емес азиялықтарда және Таяу Шығыс халқында жоғарырақ, ал қытайлық және қара нәсілділерде төменірек қатынастар байқалды. Екі зерттеу 2D:4D қатынасындағы географиялық айырмашылықтар гендік қордың айырмашылығынан туындаған ба, әлде ендікке байланысты қоршаған ортаның белгілі бір факторы (мысалы, күн сәулесіне ұшырау немесе күн ұзындығының әртүрлі үлгілері) әсер ете ме деген сұрақты қарастырды. Қорытындысы бойынша, 2D:4D қатынасындағы географиялық айырмашылықтар географиялық ендікке емес, генетикалық қордың айырмашылықтарына байланысты. Қандастық туыстық (ішкі көбейту) ұрпақта 2D:4D қатынасын төмендетуі мүмкін, бұл 2D:4D қатынасындағы кейбір географиялық және этникалық айырмашылықтарды түсіндіруге болады, себебі қандастық деңгейлері дінге, мәдениетке және географияға байланысты.

Сандық қатынас және дамуы

2D:4D қатынасы адамның дамуы мен өсуіне де көрсеткіш бола алатынына қатысты бірнеше дәлел бар. Рональдс және авторлар (2002) плацента салмағы орташадан жоғары және жаңа туған нәрестенің басынан тізеге дейінгі ұзындығы қысқарақ болған еркектерде ересек жасында 2D:4D қатынасы жоғары екенін көрсетті. Кумар және авторлар қол ұстау артықшылығының саусақ ұзындығы мен қатынасына әсері балалар мен ересектерде қарама-қарсы болатынын хабарлады. Сонымен қатар, 2D:4D-ның бет пішінімен байланысы туралы зерттеулер өмірдің басындағы тестостеронның әсері кейінгі дамуға белгілі бір шектеулер қоюы мүмкін екенін ұсынады. Жыныс гормондарының арақатынасы (2D:4D тұрғысынан) және хромосомалық жыныстық ерекшеліктер адам бетіне әртүрлі әсер етеді, бірақ еркектер мен әйелдердің бет пішініне ұқсас үлгілермен әсер етеді. Финк және авторлар (2004) төмен (жоғары тестостеронды білдіретін) және жоғары (жоғары эстрогенді білдіретін) 2D:4D қатынасы бар еркектерде бет симметриясының деңгейі жоғары екенін анықтады.

Сын

Цифрлық қатынас денсаулық және мінез-құлықпен байланысты деген болжамдардың арқасында кеңінен танымал болды. Сыншылар зерттеулердің орташа деңгейден жоғары статистикалық маңызға ие еместігін, тұрақты түрде қайталанбағанын және прокси-айнымалы ретінде қолдануға жарамсыз екенін анықтады. Цифрлық қатынастарға қатысты зерттеулер статистикалық маңызды көрінсе де, зерттеушілер деректер жиынтығындағы көп бөлігін ескермегені үшін сынға ұшырады, тіпті осы тақырыптағы ең көп таралған мақалалардың бірі 96% ауытқуды ескермеген. Сонымен қатар, күмәнділік цифрлық қатынас пен күмәндік қасиеттер арасындағы себеп-салдар байланысының болмауына байланысты жүргізілген көптеген зерттеулерге, теориялық негізденусіз зерттеулерге де қатысты. Бұл, әсіресе қарым-қатынастың нашар болуы мүмкін жағдайларда, мысалы, жатыр ішіндегі тестостерон және физикалық, медициналық немесе мінез-құлық жағдайларында қиындық тудырады. Зерттеушілер цифрлық қатынасты зерттеудің жалғасып жатқан қайталау дағдарысын көрсететінін де атап өтті, бірақ олар көбінесе қайшы нәтижелерге тап болып, немесе жақыннан тексеруден өтпейді. Нэнси Берлидің зерттеу тобы зебралы тоқылдақтардағы жыныстық диморфизмді көрсетті және әйелдердегі цифрлық қатынас пен еркектердегі жыныстық таңдауға байланысты қасиеттерге деген қалаудың күштілігі арасындағы байланысты тапты. Альжебета Таларовичева және оның әріптестері егеуқұйрықтарда жатыр ішіндегі кезеңде тестостерон деңгейінің жоғарылауы 4D ұзындығына, 2D:4D қатынасына және ашық алаңдағы моторлық белсенділікке әсер ететінін анықтады. Питер Л. Хёрд, Теодор Гарланд-младший және олардың студенттері жоғары ерікті дөңгелек жүгіруге бейімделген тышқандардың желілерінде артқы аяқтардың 2D:4D көрсеткіштерін зерттеді (эксперименттік эволюцияны қараңыз). Бұл жоғары жүгіруші тышқандарда 2D:4D көрсеткішінің жоғарылауын көрсетті. Бұл көзге көрінетін "феминизация" адамдардағы 2D:4D және дене күші арасындағы қатынасқа керісінше келеді және тышқандарда 2D:4D жатыр ішіндегі андрогендерге әсер етудің нақты проксисі деген идеямен келісу қиын. Авторлар 2D:4D глюкокортикоидтардың немесе әртүрлі гендерді реттейтін басқа факторлардың әсерін дәлірек көрсете алады деп санайды. Фазандарда аяқтың 2-ші және 4-ші саусағының арақатынасы жұмыртқадағы тестостеронның манипуляциясына байланысты өзгергені анықталды. Тышқандардағы зерттеулер жатыр ішіндегі андрогендердің негізінен төртінші саусақтың өсуін ынталандыру арқылы әсер ететінін көрсетті.