Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Организмнің басының ені мен ұзындығының арақатынасы
Ratio of width to length of the head of an organism
Бас индексі немесе шақайна индексі – организмнің басының ең үлкен енін (бипариетальді диаметр немесе БПД, бүйірден бүйірге) алып, оны 100-ге көбейтіп, содан кейін организмнің ең үлкен ұзындығына (оципитофронтальді диаметр немесе ОФД, алдыңғы жағынан артқы жағына) бөлу арқылы есептеледі. Бұл индекс бір кезде 20 ғасырдың бірінші жартысында адамдарды жіктеу үшін пайдаланылған, бірақ қазірде иттер мен мысықтарды жіктеуге қолданылады.
The cephalic index or cranial index is a number obtained by taking the maximum width (biparietal diameter or BPD, side to side) of the head of an organism, multiplying it by 100 and then dividing it by their maximum length (occipitofrontal diameter or OFD, front to back). The index was once used to categorize human beings in the first half of the 20th century, but today it is used to categorize dogs and cats.
Ерте антропология
20 ғасырдың басында антропологтар кефаликалық индексті адам популяцияларын жіктеу құралы ретінде пайдаланды. Ол адамның сыртқы түрін сипаттау үшін, сондай-ақ заңдық және акушерлік себептермен ұрықтың жасын анықтау үшін қолданылды. Кефаликалық индексті швед анатомия профессоры Андерс Ретциус (1796–1860) анықтаған және алғаш рет физикалық антропологияда Еуропада табылған ежелгі адам қалдықтарын жіктеу үшін қолданылған. Бұл теория 19 және 20 ғасырдың басында нәсілдік антропологияның дамуымен тығыз байланысты болды, сол кезде тарихшылар ежелгі қалдықтарды пайдаланып, халықтардың қозғалысын нәсілдік категориялар бойынша модельдеуге тырысты. Америка антропологы Карлтон С. Кун да 1960 жылдары осы индексті қолданды, бірақ ол кезде ол көбінесе сенімсіздікке ұшыраған болатын. Кефаликалық индекс моделінде адамдарға долихоцефалиялық (ұзын бас), мезатицефалиялық (орташа бас) немесе брахицефалиялық (қысқа бас) кефаликалық индекс немесе бас сүйегі индексі тән.
The cephalic index was used by anthropologists in the early 20th century as a tool to categorize human populations. It was used to describe an individual's appearance and for estimating the age of fetuses for legal and obstetrical reasons. The cephalic index was defined by Swedish professor of anatomy Anders Retzius (1796–1860) and first used in physical anthropology to classify ancient human remains found in Europe. The theory became closely associated with the development of racial anthropology in the 19th and early 20th centuries, when historians attempted to use ancient remains to model population movements in terms of racial categories. American anthropologist Carleton S. Coon also used the index in the 1960s, by which time it had been largely discredited. In the cephalic index model, human beings were characterized by having either a dolichocephalic (long headed), mesaticephalic (moderate headed), or brachycephalic (short headed) cephalic index or cranial index.
Дау
Цефальдық индекстің пайдалылығын Джузеппе Серги күмәндандырды, ол бас сүйегінің морфологиясының нәсілдік текті модельдеу үшін жақсы құрал екенін айтты. Сонымен қатар, Франц Боас 1910-1912 жылдары АҚШ-қа көшіп келгендердің балаларын зерттеу кезінде, балалардың цефальдық индексі ата-аналарынан айтарлықтай ерекшеленетінін анықтады, бұл жергілікті қоршаған ортаның жағдайының бас пішінінің дамуына маңызды әсер ететінін көрсетеді. Боас, егер краниофациальдық белгілер бір ұрпақ ішінде соншалықты өзгергіш болса, онда цефальдық индекс нәсілді анықтау және ата-тектік популяцияларды картографиялау үшін аз пайдалы екенін дәлелдеді. Эрнест Хутон сияқты ғалымдар орта және тұқым қуалаушылық екеуінің де қатысқанын қорғады. Боас өзі оның толығымен икемді екенін мәлімдемеді. 2002 жылы Спаркс пен Янц жариялаған мақала Боастың бастапқы деректерін жаңа статистикалық әдістермен қайта қарастырып, бас пішінінің «салыстырмалы түрде жоғары генетикалық компоненті» бар деген қорытындыға келді. Колумбия университетінің профессоры Ральф Холлоуэй, жаңа зерттеулер бас сүйегі пішінінің өзгерулерінің «бейімделу мағынасы бар ма, және шын мәнінде, гипердолихоцефалия және гипербрахицефалия сияқты екі шеткі жағдайдың да селективті кемшіліктері бар екенін ескеретіндері, нормативтік таңдау осы белгіге әсер етуі мүмкін бе» деген сұрақтарды тудырады деп санайды. Кейінірек жарияланған еңбекте Гравли, Бернард және Леонард Спаркс пен Янцтың талдауын қарастырды. Олар Спаркс пен Янцтың Боас айтқандарды бұрмалағанын, ал Спаркс пен Янцтың деректері Боасты қолдайтынын мәлімдеді. Мысалы, олар Спаркс пен Янцтың қоршаған ортаның ықпалын тексеру үшін адамның АҚШ-та қанша уақыт болғанына байланысты бас сүйегінің мөлшеріндегі өзгерістерді қарастырғанын атап көрсетеді. Боас болса, ананың АҚШ-та қанша уақыт болғанына байланысты бас сүйегінің мөлшеріндегі өзгерістерді қарастырды. Олар Боас әдісінің тиімдірек екенін, себебі жатыр ішіндегі орта дамудың маңызды факторы болып табылады деп санайды. Кейінгі зерттеуде осы авторлар Боас байқаған әсерлердің, Боас ұсынғандай, жалпы «американдық ортаның» әсерінен емес, нәрестелерді орау салтындағы өзгерістер сияқты, халыққа тән экологиялық факторлардың нәтижесі болуы мүмкін деген қорытындыға келді.
The usefulness of the cephalic index was questioned by Giuseppe Sergi, who argued that cranial morphology provided a better means to model racial ancestry. Also, Franz Boas studied the children of immigrants to the United States in 1910 to 1912, noting that the children's cephalic index differed significantly from their parents', implying that local environmental conditions had a significant effect on the development of head shape. Boas argued that if craniofacial features were so malleable in a single generation, then the cephalic index was of little use for defining race and mapping ancestral populations. Scholars such as Earnest Hooton continued to argue that both environment and heredity were involved. Boas did not himself claim it was totally plastic. In 2002, a paper by Sparks and Jantz re evaluated some of Boas's original data using new statistical techniques and concluded that there was a "relatively high genetic component" of head shape. Ralph Holloway of Columbia University argues that the new research raises questions about whether the variations in skull shape have "adaptive meaning and whether, in fact, normalizing selection might be at work on the trait, where both extremes, hyperdolichocephaly and hyperbrachycephaly, are at a slight selective disadvantage." In a later publication, Gravlee, Bernard and Leonard reviewed Sparks's and Jantz's analysis. They argue that Sparks and Jantz misrepresented Boas's claims, and that Sparks's and Jantz's data support Boas. For example, they point out that Sparks and Jantz look at changes in cranial size in relation to how long an individual has been in the United States in order to test the influence of the environment. Boas, however, looked at changes in cranial size in relation to how long the mother had been in the United States. They argue that Boas's method is more useful, because the prenatal environment is a crucial developmental factor. In a later study, the same authors concluded that the effects Boas observed were likely the result of population specific environmental effects such as changes in cultural practices for cradling infants, rather than the effects of a general "American environment" which caused populations in America to converge to a common cranial type, as Boas had suggested.
Бастың тік көрсеткіші
Бастың тік индексі, сондай-ақ ұзындығы мен биіктігі арақатынасы деп те аталады, бұл бас өлшемдерінің сирек қолданылатын көрсеткіші. Бастың тік индексі бойынша адамдар шамаэкраникалық (жақсы жетілмеген), ортокраникалық (орташа биіктіктегі) немесе гипсикраникалық (жоғары биіктіктегі) бас индексіне немесе бас сүйегі индексіне ие деп сипатталды.
The vertical cephalic index, also known as the length height index, was a less commonly measured head ratio. In the vertical cephalic index model, humans beings were characterized by having either a chamaecranic (low skulled), orthocranic (medium high skulled), or hypsicranic (high skulled) cephalic index or cranial index.
Медицина
Бас индексі медицинада, әсіресе бас сүйегінің деформациясын түзетуді жоспарлау және түзету тиімділігін талдау кезінде қолданылады. Бұл индекс клиникалық жағдайда бас сүйегінің деформациясы морфологиясын бағалау үшін пайдалы құрал. Индекс ұрықтың бас пішінін қарау кезінде қолданылады және кейбір жағдайларда өзгеруі мүмкін (мысалы, жамбас алдында орналасу, су қабығының жарылуы, егіз жүктілік).
The cephalic index is also used in medicine, especially in the planning and effectiveness analysis of cranial deformity corrections. The index is a useful tool in assessing the morphology of cranial deformities in clinical settings. The index is used while looking at the fetal head shape, and can change in certain situations (ex. breech presentation, ruptured membranes, twin pregnancy).
Мал шаруашылығындағы қазіргі заманғы қолданысы
Бастылық индексі жануарларды, әсіресе иттің және мысықтың түрлерін жіктеу үшін қолданылады.
The cephalic index is used in the categorisation of animals, especially breeds of dogs and cats.
Брахицефальды жануарлар
Брахицефалиялық бас сүйек салыстырмалы түрде кең және қысқа болады (әдетте ені ұзындығының кемінде 80% құрайды). Мопс сияқты ит тұқымдары кейде "өте жоғары брахицефалиялық" деп жіктеледі. Денсаулық мәселелеріне байланысты брахицефалия азаптау ретінде қарастырылады, себебі ол көбінесе брахицефалиялық тыныс жолдарының обструктивтік синдромына алып келеді.
A brachycephalic skull is relatively broad and short (typically with the breadth at least 80% of the length). Dog breeds such as the pug are sometimes classified as "extreme brachycephalic". Because of the health issues brachycephaly is regarded as torture breeding as it often leads to the brachycephalic airway obstructive syndrome.
Мезатицефальды жануарлар
Мезатицефальдық бас сүйегі орташа ұзындық және енге ие. Мезатицефальдық бас сүйектері айқын брахицефальдық немесе долихоцефальдық емес. Жануарлармен, әсіресе иттермен жұмыс істегенде, дұрыс және көбірек қолданылатын термин "мезоцефалиялық" емес, "мезатицефалиялық" болып табылады, ол бас пен мұрын қуысы арақатынасын көрсетеді. Төменде көрсетілген тұқымдар осы санатқа жатады.
A mesaticephalic skull is of intermediate length and width. Mesaticephalic skulls are not markedly brachycephalic or dolichocephalic. When dealing with animals, especially dogs, the more appropriate and commonly used term is not "mesocephalic", but rather "mesaticephalic", which is a ratio of head to nasal cavity. The breeds below exemplify this category.
Долихоцефалиялы жануарлар
Долихоцефальдық бас сүйек салыстырмалы түрде ұзын болып келеді (әдетте ені ұзындығының 80% немесе 75% кем). Ескерту: Гнатостоматтар инфрафилумының дерлік барлық өкілдері (сирек ерекшеліктермен) долихоцефальды болып табылады.
A dolichocephalic skull is relatively long headed (typically with the breadth less than 80% or 75% of the length). Note: Almost all representatives of the infraphylum Gnathostomata (with rare exceptions) are dolichocephalic.