Кіріспе

Организмдер мен олардың бөліктерінің құрылысын зерттеу

Анатомия – организмдер мен олардың бөліктерінің ішкі құрылымын зерттейтін морфология саласы. Анатомия – тірі организмдердің құрылымдық ұйымдалуын зерттейтін табиғат ғылымының бір саласы. Бұл өте көне ғылым, оның тамыры тарихқа дейінгі дәуірлерге дейін жетеді. Анатомия даму биологиясы, эмбриология, салыстырмалы анатомия, эволюциялық биология және филогенезбен тығыз байланысты, себебі осы процестер анатомияның қалыптасуына жауап береді, соның ішінде уақыттың қысқа және ұзақ мерзімдерінде. Анатомия және физиология, тиісінше организмдер мен олардың бөліктерінің құрылымын және қызметін зерттейді, өзара байланысты пәндердің табиғи жұбын құрайды және көбінесе бірге оқытылады. Адам анатомиясы – медицинада қолданылатын маңызды негізгі ғылымдардың бірі және көбінесе физиологиямен бірге оқытылады. Анатомия – күрделі және динамикалық сала, ол жаңа жаңалықтарға байланысты үнемі дамиды. Соңғы жылдары МРТ және КТ сияқты дене құрылымдарын толығырақ және дәл бейнелеуге мүмкіндік беретін, жетілдірілген бейнелеу техникаларын қолдану өсті. Анатомия макроскопиялық және микроскопиялық бөліктерге бөлінеді. Макроскопиялық анатомия немесе жалпы анатомия – жануарлардың дене бөліктерін қарусіз көзбен қарап зерттеу. Жалпы анатомияға сондай-ақ беткі анатомия саласы да кіреді. Микроскопиялық анатомия – гистология деп аталатын әртүрлі құрылымдардың тіндерін зерттеуде, сондай-ақ жасушаларды зерттеуде оптикалық құралдарды қолдануды қамтиды. Анатомия тарихы адам денесінің мүшелері мен құрылымдарының функцияларын біртіндеп түсінумен сипатталады. Әдістер де күрт жақсарды, жануарларды өлтірілген денелерді және мәйіттерді (кадаверлерді) зерттеуден бастап, 20 ғасырдағы медициналық бейнелеу техникаларына, соның ішінде рентген, ультрадыбыс және магниттік-резонанстық томографияға дейін жетті. Анатомия – ағзалардың құрылымын, оның ішінде олардың жүйелерін, мүшелерін және тіндерін ғылыми зерттеу. Ол әртүрлі бөліктердің сыртқы түрін, орналасуын, олардың құрамындағы материалдарды және басқа бөліктермен байланыстарын қамтиды. Анатомия физиология мен биохимиядан ерекшеленеді, олар тиісінше осы бөліктердің функцияларымен және химиялық процестермен айналысады. Мысалы, анатомист бауыр сияқты ағзаның пішіні, көлемі, орны, құрылымы, қанмен қамтамасыз етілуі және иннервациясымен айналысады; ал физиолог өт өндірісіне, бауырдың тамақтанудағы рөліне және дене функцияларын реттеуге қызығушылық танытады. Анатомия пәнін бірнеше салаға бөлуге болады, соның ішінде жалпы анатомия және микроскопиялық анатомия. Жалпы анатомия – бұл қарусіз көзбен көруге болатын құрылымдарды зерттейтін ғылым, сонымен қатар сыртқы дене ерекшеліктерін көзбен қарап зерттейтін беткі анатомияны қамтиды. Микроскопиялық анатомия – гистологиямен (тіндерді зерттеу) және эмбриологиямен (даму кезеңіндегі организмді зерттеу) бірге микроскопиялық масштабтағы құрылымдарды зерттеуді қамтиды. Анатомияны инвазивті және инвазивті емес әдістерді қолдана отырып, мүшелер мен жүйелердің құрылымы мен ұйымы туралы ақпарат алу мақсатымен зерттеуге болады. "Анатомия" термині көбінесе адам анатомиясына қатысты қолданылады. Алайда, жануарлар әлемінің қалған бөлігінде де ұқсас құрылымдар мен тіндер кездеседі, сондықтан бұл термин басқа жануарлардың анатомиясын да қамтиды. Зоотомия термині кейде адам емес жануарларға қатысты қолданылады. Өсімдіктердің құрылымы мен тіндері өзгеше және олар өсімдік анатомиясында зерттеледі. Өсімдік жасушаларынан айырмашылығы, жануарлар жасушаларында жасуша қабырғасы да, хлоропластар да жоқ. Вакуолалар, егер болса, өсімдік жасушасындағыдан көп және әлдеқайда кішкентай болады. Дене тіндері көптеген жасуша түрлерінен тұрады, соның ішінде бұлшықеттерде, жүйкелерде және теріде кездесетіндер бар. Әрқайсысының фосфолипидтерден, цитоплазмадан және ядроден тұратын жасушалық мембранасы бар. Жануарлардың барлық жасушалары эмбрионалдық қабаттардан пайда болады. Эктодерма мен эндодерманың екі қабатынан түзілген қарапайым омыртқасыздар диплобластық деп аталады, ал құрылымдары мен мүшелері үш қабаттан түзілген дамыған жануарлар триплобластық деп аталады. Триплобласты жануарлардың барлық тіндері мен мүшелері эмбрионның үш қабатынан – эктодермадан, мезодермадан және эндодермадан пайда болады. Жануарлар тіндерін негізгі төрт түрге бөлуге болады: қосымша, эпителий, бұлшықет және жүйке тіні.

Тіркеу тіндері

Жаңағы тіндер талшықты және жасушалардан тұрады, олар минералды емес заттардан құралған жасушадан тыс матрицаның арасында шашырап жатыр. Көбінесе фасция деп аталатын (латынша "fascia" – "таспа" немесе "дәке") жаңағы тіндер мүшелерге пішін береді және оларды орнында ұстайды. Негізгі түрлері: бос жаңағы тіні, майлы жаңағы тіні, талшықты жаңағы тіні, шеміршек және сүйек. Жасушадан тыс матрицада ақуыздар бар, олардың ең бастысы және ең көп таралғаны – коллаген. Коллаген жаңағы тіндерді ұйымдастыру мен сақтауда маңызды рөл атқарады. Матрицаны денеге қолдау көрсету немесе қорғау үшін қаңқа құру үшін өзгертуге болады. Экзоскелет – қалың, қатты қабықша, ол минералдану арқылы, мысалы, қабықшалыларда немесе оның ақуыздарының байланысуы арқылы, мысалы, жәндіктерде қатайтылады. Эндоскелет – ішкі және дамыған барлық жануарларда, сондай-ақ аз дамыған көптеген жануарларда кездеседі. Төменгі қабаты – эпителий жасушалары бөліп шығаратын жасушадан тыс матрицадағы байланыстырушы жаңағы тінінің жанында орналасқан торлы қабат. Эпителийдің көптеген түрлері бар, олар белгілі бір функцияға сәйкес өзгертіледі. Тыныс алу жолдарында кірпікшелі эпителий қабыршағы бар; жұқа ішекте эпителий қабыршағында микровиллилер, ал жуан ішекте ішек түйіршіктері бар. Тері омыртқалы жануарлар денесінің сыртын жабатын кератинделген қабатты эпителийден тұрады. Кератиноциттер терідегі жасушалардың 95% құрайды. Дене сыртындағы эпителий жасушалары әдетте қабықша түрінде жасушадан тыс матрица бөліп шығарады. Қарапайым жануарларда бұл жай ғана гликопротеиндер қабаты болуы мүмкін.

Бұлшықет ұлпасы

Бұлшықет жасушалары (миоциттер) денедегі белсенді жиырылатын тінді құрайды. Бұлшықет ұлпасы күш тудыру және қозғалыс жасау үшін жұмыс істейді, ол дене қозғалысы немесе ішкі органдардың қозғалысы болуы мүмкін. Бұлшықет жиырылатын талшықтардан тұрады және үш негізгі түріне бөлінеді: тегіс бұлшықет, қаңқа бұлшықеті және жүрек бұлшықеті. Тегіс бұлшықет микроскоппен қарағанда жолақтарсыз болады. Ол баяу жиырылады, бірақ созылудың кең ауқымында жиырылу қабілетін сақтайды. Оны теңіз анемондарының қозғалмалы мүшелерінде және теңіз қияндарының дене қабырғасында кездестіруге болады. Қаңқа бұлшықеті жылдам жиырылады, бірақ созылу диапазоны шектеулі. Ол қосымшалар мен жақтардың қозғалысында кездеседі. Көлденең жолақты бұлшықет – бұл басқа екі түрдің аралық түрі. Талшықтар біріне бірі қабаттасқан, және осы типтегі бұлшықеттер құрттарда кездеседі, олар баяу созылуға немесе жылдам жиырылуға қабілетті. Жоғары сатыдағы жануарларда жолақты бұлшықеттер сүйекке бекітілген шоғырлар түрінде кездеседі, қозғалысты қамтамасыз етеді және көбінесе қарсы әрекет ететін топтарға орналасады. Тегіс бұлшықет жатырдың, несеп көпіршігінің, ішектердің, асқазанның, қыртқышның, тыныс алу жолдарының және қан тамырларының қабырғаларында орналасқан. Жүрек бұлшықеті тек жүректе ғана кездеседі, бұл оған қанды денеге тасымалдауға және сорғылауға мүмкіндік береді.

Жүйке тіндері

Жүйке тіні көптеген нейрон деп аталатын жүйке жасушаларынан құралған, олар ақпаратты тасымалдайды. Кейбір баяу қозғалатын, радиалды симметриялы теңіз жануарларында, мысалы, ктенофорлар мен книдарийлерде (теңіз анемондары мен медузаларды қоса) жүйкелер жүйке желісін құрайды, бірақ көптеген жануарларда олар бойлық бағытта шоғырланған. Қарапайым жануарларда дене қабырғасындағы рецепторлық нейрондар стимулға жергілікті реакцияны тудырады. Күрделірек жануарларда, химиялық рецепторлар және фоторецепторлар сияқты арнайы рецепторлық жасушалар топтасып, жүйке желілері арқылы организмнің басқа бөліктеріне сигналдар жібереді. Нейрондар ганглийлерде байланыса алады. Жоғары дамыған жануарларда арнайы рецепторлар сезім органдарының негізін құрайды, сондай-ақ орталық жүйке жүйесі (ми және жұлын) және шеткі жүйке жүйесі болады. Шеткі жүйке жүйесі сезім органдарынан ақпаратты жеткізетін сезімдік нервтерден және мақсатты органдарға әсер ететін қозғалыс нервтерінен тұрады. Шеткі жүйке жүйесі сезімдік ақпаратты жеткізетін және қасақана бұлшық еттерді басқаратын соматикалық жүйке жүйесіне, сондай-ақ тегіс бұлшық еттерді, кейбір бездерді және асқазанды қоса алғанда, ішкі органдарды бейсана басқаратын автономды жүйке жүйесіне бөлінеді.

Омыртқалылардың анатомиясы

Барлық омыртқалы жануарлардың дене құрылысы ұқсас және өмірінің белгілі бір кезеңінде, көбінесе эмбриональды кезеңде, негізгі хордалық белгілерін бөліседі: қатаюшы таяқ, нотокорд; жүйке материалынан жасалған арқалық қуыс түтік, жүйке түтігі; жегілгіш доғалар; және анусқа қарай созылатын құйрық. Омыртқа миын омыртқа бағанасы қорғайды және ол нотокордтан жоғары, ал асқазан-ішек жолы одан төмен орналасқан. Жүйке тіндері эктодермадан, байланыстыру тіндері мезодермадан, ал ішек эндодермадан пайда болады. Артқы жағында құйрық орналасқан, ол омыртқа миын және омыртқаларды жалғастырады, бірақ ішекті жалғастырмайды. Жануардың алдыңғы жағында ауыз, ал құйрықтың табанында анус орналасқан. Омыртқалы жануарларды ерекшелендіретін нәрсе – омыртқа бағанасы, ол сегменттерге бөлінген омыртқалардың дамуы барысында қалыптасады. Көптеген омыртқалы жануарларда нотокорд омыртқааралық дисктердің ядролық пульпасы болып табылады. Дегенмен, кейбір омыртқалы жануарлар, мысалы, белуга және целакант, нотокорды ересек күйіне дейін сақтайды. Жақтары бар омыртқалы жануарлар жұптасқан қосымшалармен – қанаттармен немесе аяқтармен сипатталады, олар кейіннен жоғалуы мүмкін. Омыртқалы жануарлардың аяқтары гомологты саналады, себебі олардың ортақ ата-бабасынан бірдей негізгі қаңқа құрылымын мұраға алған. Бұл Чарльз Дарвиннің эволюция теориясын қолдау үшін келтірген аргументтерінің бірі.

Балық анатомиясы

Балықтың денесі бас, тірек және құйрық бөліктерінен тұрады, бірақ олардың арасындағы шекаралар әрқашан сырттан көрінбейді. Балықтың ішіндегі тірек құрылымын құрайтын қаңқа, қаңқалы балықтарда қаңқалы, ал сүйекті балықтарда сүйектен жасалған. Басты сүйектік элемент – омыртқа бағанасы, ол жеңіл, бірақ берік омыртқалардан тұрады. Қабырғалар омыртқаға бекітіледі, ал аяқтары немесе аяқ белдеулері жоқ. Балықтың негізгі сыртқы ерекшеліктері – қанаттары, олар сүйекті немесе жұмсақ сүйекшелерден (шашалардан) тұрады. Құйрық қанаттарынан басқа, олар тікелей омыртқамен байланысты емес. Оларды тірек құрылымының негізгі бөлігін құрайтын бұлшық еттер ұстап тұрады. Көздер су астында көруге бейімделген және тек жақын арадағы көруге қабілетті. Ішкі құлағы бар, бірақ сыртқы және ортаңғы құлағы жоқ. Балықтың төмен жиілікті дірілдерін балық денесінің бүйірімен бойлық бағытта созылған сезім мүшелерінің бүйірлік желісі анықтайды, бұл жақын жердегі қозғалыстар мен су қысымының өзгеруіне жауап береді. Акулалар мен шағалалар – көне балықтарға ұқсас көптеген бастапқы анатомиялық ерекшеліктері бар базальды балықтар, олардың қаңқасы қаңқалыдан тұрады. Олардың денелері жоғарыдан-төменге қарай жалпақталған, әдетте бес жұп жамбас тесігі және бастың астыңғы жағында орналасқан үлкен ауызы болады. Дерма (тері) бөлек плакоидты қабықшалармен жабылған. Оларда зәр және жыныс жолдары ашылатын клоака бар, бірақ жүзу қабы барлығы жоқ. Қаңқалы балықтар аз санда, ірі, сары жұмыртқа туады. Кейбір түрлері іштей дамып, жас туады (ововивипария), ал басқалары жұмыртқа туады, ал дернәсілдер жұмыртқа қабығында сыртқы ортада дамиды. Сүйекті балықтардың тегі көбірек туынды анатомиялық белгілерді көрсетеді, көбінесе көне балықтардың ерекшеліктерінен айтарлықтай эволюциялық өзгерістерге ұшырайды. Оларда сүйекті қаңқа бар, әдетте бүйірінен жалпақ, бес жұп желбезшектері бар, олар оперкулуммен қорғалған, ал ауызы мұрын ұшында немесе оған жақын орналасқан. Дерма бір-біріне жабысқан қабықшалармен жабылған. Сүйекті балықтарда су қабы бар, ол су бағанында тұрақты тереңдікті сақтауға көмектеседі, бірақ клоака жоқ. Олар көбінесе су бағанына таратып жіберетін аз сарысы бар көптеген кішкентай жұмыртқалар туады. Бұл процесті тері арқылы газ алмасумен толықтырады, сондықтан тері ылғалды болуы керек. Қақалардың жамбас белдеуі берік, ал артқы аяқтары алдыңғы аяқтарынан әлдеқайда ұзын және күшті. Аяқтарында төрт немесе бес саусақ бар, ал саусақтары жүзуге немесе өрмелеуге көмектесетін торлы қабықшалармен немесе сору төсеніштерімен жабдықталған. Қақалардың үлкен көздері бар және құйрығы жоқ. Саламандрлар сырт түрімен кеудеқұстарға ұқсас; олардың қысқа аяқтары бүйірден шығып тұрады, құрсақтары жерге жақын немесе жерге жанасады және ұзын құйрықтары бар. Кейсилиялар сырттан қарағанда жер құрттарына ұқсас және аяқтары жоқ. Олар дене бойымен қозғалатын бұлшық еттердің жирылу аймақтары арқылы қазып алады және денелерін бір жағынан екінші жағына қарай толқытып жүзеді.

Жыртқыш жануарлардың анатомиясы

Рептилиялар – қосмекендер, туатаралар, кесірткелер, жыландар және крокодилдерді қамтитын жануарлар класы. Олар төрт аяқты жануарлар, бірақ жыландар мен кейбір кесірткелерде аяқтары жоқ немесе өте кішкентай болады. Олардың сүйектері жақсы сүйектелген және қаңқалары қосмекендерге қарағанда мықтырақ. Тістері конус тәрізді және көбінесе бірдей өлшемде болады. Эпидермистің беткі жасушалары су өткізбейтін қабатты құрайтын мүйізді қабықшаға айналады. Рептилиялар қосмекендер сияқты терісі арқылы тыныс ала алмайды және кеуде қуысын кеңейту арқылы өкпелеріне ауа тартатын тиімді тыныс алу жүйесіне ие. Жүрегі қосмекендердің жүрегіне ұқсас, бірақ оттегі бар және оттегісіз қан ағындарын толық бөлетін қалқаншасы бар. Көбелек жүйесі ішкі ұрықтандыруға бейімделген, көптеген түрлерде жұбылу органы бар. Жұмыртқалар амниондық мембранамен қоршалған, бұл оларды құрғап қалудан сақтайды және құрлықта салынады немесе кейбір түрлерде ішінде дамиды. Бүйрек кішкентай, себебі азотты қалдықтар несеп қышқылы түрінде шығарылады. Тасбақалар қорғаныш қабықтарымен ерекшеленеді. Олардың иілгішсіз денесі жоғарыдан мүйізді қабықпен, төменнен пластронмен қоршалған. Бұл қабықтар қабырғаларға енген сүйекті пластиналардан түзіледі, олар мүйізді қабықшалармен жабылады және жартылай қабырғалар мен омыртқамен біріктірілген. Мойны ұзын және иілгіш, бас пен аяқтарды қабықтың ішіне тартып алуға болады. Тасбақалар – өсімдіктермен қоректенеді, ал олардың тістері өткір мүйізді тақталармен алмастырылған. Суда тіршілік ететін түрлердің алдыңғы аяқтары қанаттарға айналады. Туатаралар сырттан кесірткелерге ұқсас, бірақ олардың эволюциялық тарихы триас кезеңінде сатырды. Қазірде бір ғана түрі бар – Sphenodon punctatus. Бас сүйегінің екі жағында екі тесігі (феностра) бар және жақ сүйегі бас сүйегіне берік бекітілген. Төменгі жақта бір қатар тістер орналасқан, ол жануар шайнағанда жоғарғы жақтағы екі қатар тістердің арасына кіреді. Тістер жақтан шыққан сүйекті материалдың өскіні болып табылады және уақыт өте келе тозып барады. Ми мен жүрек басқа рептилияларға қарағанда жайлырақ, ал өкпеде бір камера бар және бронхтар жоқ. Туатараның маңдайында жақсы дамыған үшінші көз орналасқан. Крокодилдер – ұзын мұрынды, көп тісті, ірі денелі, төменгі жатқан су рептилиялары. Басы мен денесі дорсальды-вентральды жазықталған, ал құйрығы бүйірден қысылған. Суда жүзу үшін ол денесін бір жақтан екінші жаққа иіп қозғалтады. Қатты кератинделген қабыршақтар денеге қорғаныс береді, ал кейбіреулері бас сүйегіне біріккен. Мұрын тесіктері, көздері мен құлақтары жалпақ бас үстіне көтерілген, жануар суда жүзгенде олардың су бетінен жоғары көтерілуіне мүмкіндік береді. Суға батқанда мұрын тесіктері мен құлақтары клапандармен жабылады. Басқа рептилиялардан айырмашылығы, крокодилдердің жүрегі төрт камералы, бұл оттегі бар және оттегісіз қанды толық бөлуге мүмкіндік береді.

Құстардың анатомиясы

Құстар - төрт аяқтылар, бірақ олардың артқы аяқтары жүріп немесе секіріп жүруге арналған болса да, алдыңғы аяқтары қауырсынмен қапталған және ұшуға бейімделген қанаттар. Құстар эндотермиялық, метаболизмінің жылдамдығы жоғары, қаңқасы жеңіл, бұлшық еттері күшті. Ұзын сүйектері жұқа, қуыс және өте жеңіл. Өкпедегі ауа қаптары кейбір сүйектердің орталық бөлігін алып жатыр. Стерну кең және көбінесе кілге ие, ал құйрық омыртқалары біріккен. Тістері жоқ, тар жақтары мүйізді мүсікке бейімделген. Көздері салыстырмалы түрде үлкен, әсіресе түнгі тіршілік ететін құстарда, мысалы, соуларда. Жыртқыштарда көздері алға қарай, ал қаздарда бүйірге қарай бағытталған. Қауырсындар - эпидермистің өскіндері, олар жергілікті жолақтарда орналасқан және теріге таралады. Ұзын қауырсындар қанаттар мен құйрықта болады, контурлық қауырсындар құстың бетін жабады, ал жас құстарда және су құстарының контурлық қауырсындарының астында жұмсақ қауырсындар кездеседі. Жалғыз тері безі - құйрықтың табанындағы уропигиалдық без. Бұл без майлы секреция өндіреді, ол құс қауырсындарын тазалағанда су өткізбейді. Аяқ-қолдарында, табандарында және саусақтарының ұштарында шашақтар бар. Сүтқоректілер - амниоттар, олардың көпшілігі тірі туатын вивипарлар. Бұған Австралияның жұмыртқа салатын монотремалары, платипустар мен эхидналар ерекшелік жасайды. Басқа сүтқоректілердің көпшілігінде плацента бар, ол арқылы дамитын ұрық қоректенеді, бірақ марсупиалдарда ұрық даму кезеңі өте қысқа, жетілмеген бала туады және анасының қапшығына өтеді, онда ол сосаққа жабысып дамуын аяқтайды. Адамның дене құрылысы сүтқоректілерге тән. Адамның басы, мойны, сүйегі (көкірек және іш қуысынан тұрады), екі қолы мен қолы, екі аяғы мен табаны бар. Әдетте, белгілі бір биологиялық ғылымдар студенттері, фельдшерлер, протезистер мен ортопедтер, физиотерапевтер, еңбек терапевтері, медбикелер, подиатрлар және медицина студенттері анатомиялық модельдер, қаңқалар, оқулықтар, схемалар, суреттер, лекциялар және семинарлар арқылы жалпы және микроскопиялық анатомияны оқып үйренеді. Сонымен қатар, медицина студенттері мәйіттерді тарату және тексеру арқылы жалпы анатомияны тәжірибелік жолмен үйренеді. Микроскопиялық анатомияны (немесе гистологияны) зерттеуге микроскоп астындағы гистологиялық препараттарды (немесе слайдтарды) қарау тәжірибесі көмектеседі. Адам анатомиясы, физиологиясы және биохимиясы - медицинаның негізгі ғылымдары, олар медицина мектебінің бірінші курсында студенттерге оқытылады. Адам анатомиясы аймақтық немесе жүйелік принцип бойынша оқытылуы мүмкін, яғни, бас және кеуде сияқты дене аймақтары бойынша немесе жүйке немесе тыныс алу жүйесі сияқты нақты жүйелер бойынша зерттеу. Дәрігерлерге, әсіресе хирургтарға және гистопатология және радиология сияқты кейбір диагностикалық мамандықтарда жұмыс істейтін дәрігерлерге анатомия туралы толық білім қажет. Академиялық анатомистер әдетте университеттерде, медицина мектептерінде немесе оқу ауруханаларында жұмыс істейді. Олар көбінесе анатомияны оқытумен және белгілі бір жүйелерді, мүшелерді, тіндерді немесе жасушаларды зерттеумен айналысады. Метазоалар - әртүрлі функцияларды атқаратын әртүрлі жасушалар тобынан тұратын көпжасушалы организмдер. Метазоа тіндерінің ең қарапайым түрлері - эпителий және дәнекер тіндер, олардың екеуі де дерлік барлық омыртқасыздарда кездеседі. Эпидермистің сыртқы беті әдетте эпителий жасушаларынан тұрады және организмге қолдау көрсететін жасушадан тыс матрица бөліп шығарады. Мезодермадан туындаған эндоскелет эхинодермаларда, губкаларда және кейбір басқұрлыларда кездеседі. Экзоскелеттер эпидермистен пайда болады және буынты жануарларда (жәндіктер, құрттар, жәндіктер, шаяндар, қабылдақтар, омарлар) хитиннен тұрады. Кальций карбонаты моллюскалардың, брахиоподтардың және кейбір құрылысшы құрттардың қабықтарын құрайды, ал кремний диоксиді микроскопиялық диатомиялар мен радиолариялардың экзоскелетін құрайды. Басқа омыртқасыздарда қатты құрылымдар болмауы мүмкін, бірақ эпидермис губкалардың пинакодермасы, қызыл теңіз жұлдыздарының (полиптер, теңіз анемондары, медузалар) гелатинді қабығы және аннелидтердің коллагенді қабығы сияқты әртүрлі беттік жабындарды бөліп шығарады. Сыртқы эпителий қабатына сезімді жасушалар, безді жасушалар және уландыратын жасушалар сияқты бірнеше түрдегі жасушалар кіруі мүмкін. Сондай-ақ, микроворсинкалар, кірпікшелер, қылшықтар, тікендер және түйреуіктер сияқты өскіндер де болуы мүмкін. Микроскопиялық анатомияның әкесі саналатын Марчелло Мальпиги өсімдіктерде жібек құрты сияқты жәндіктердегідей түтікшелерге ұқсас түтікшелер бар екенін тапты. Ол діңге сақина тәрізді бөлігін алып тастағанда тіндерде ісіну пайда болатынын байқады және бұл өсімдіктерге жапырақтардан келетін қоректік заттардың әсерінен болатын өсу екенін анық түсінді.

Артроподтардың анатомиясы

Артроподтар – жануарлар әлеміндегі омыртқасыздардың ең ірі типі, миллионнан астам түрі белгілі. Жәндіктердің денесі сегменттелген, сырты қатты, бунақты сыртқы қабықша – экзоскелетпен жабылған, ол негізінен хитиннен тұрады. Дененің сегменттері үш бөлек бөлікке бөлінеді: бас, кеуде және ішек. Басында әдетте бір жұп сезімтал антенналар, бір жұп күрделі көз, бір-үш қарапайым көз (оцелли) және ауыз мүшелерін құрайтын өзгертілген қосымшалардың үш жиынтығы болады. Кеуде үш жұп сегменттелген аяқтарға ие, олардың әрқайсысы кеуде құрамындағы үш сегментке бір жұптан және бір немесе екі жұп қанаттан тұрады. Ішек он бір сегменттен тұрады, олардың кейбіреулері бірігіп кеткен болуы мүмкін, және ас қорыту, тыныс алу, бөліну және көбею жүйелерін қамтиды. Түрлер арасында айқын айырмашылықтар бар және дене мүшелеріне, әсіресе қанаттарға, аяқтарға, антенналарға және ауыз мүшелеріне көптеген бейімделулер кездеседі. Өрмекшілер класына жататын артроподтардың төрт жұп аяғы бар, олардың денесі екі сегменттен тұрады – бас-кеуде және ішек. Өрмекшілерде қанат та, антенна да жоқ. Олардың ауыз мүшелері – хелицералар, олар көбінесе улы бездермен байланысты, өйткені көптеген өрмекшілер улы. Бас-кеудеге бекітілген педипальптар деп аталатын екінші жұп қосымшалары бар. Олардың сегментациясы аяқтарға ұқсас және дәмді сезу және иіс сезу мүшелері ретінде қызмет етеді. Әрбір еркек педипальпінің ұшында жұптасу мүшесін қолдайтын қасық тәрізді цимбиум орналасқан.

Анатомияның басқа салалары

Жер бетінің анатомиясы дене сыртынан көрінетін анатомиялық нүктелерді зерттеу ретінде маңызды. Салыстырмалы анатомия – түрлі жануарлардың анатомиялық құрылымдарын (жалпы және микроскопиялық) салыстырумен айналысады. Эберс папирусы (б.з.д. 1550 ж.) «жүрек туралы трактатты» қамтиды, онда барлық дене сұйықтықтарын дене мүшелеріне жеткізетін немесе олардан алып кететін тамырлар сипатталған. Ежелгі грек анатомиясы мен физиологиясы ерте ортағасырлық әлемде үлкен өзгерістер мен жетістіктерге ұшырады. Уақыт өте келе, бұл медициналық тәжірибе ағзалар мен дене құрылымдарының функцияларын үнемі дамыту арқылы кеңейді. Адам денесінің анатомиялық ерекшеліктері зерттелді, олар ми, көз, бауыр, көбелек мүшелері және жүйке жүйесін түсінуге үлкен үлес қосты. Александрия қаласы – грек анатомиясы мен физиологиясының дамуына ықпал еткен. Александрияда гректер дәуірінде әлемдегі ең ірі медициналық жазбалар мен гуманитарлық ғылымдар кітапханасы ғана емес, сонымен қатар көптеген дәрігерлер мен философтардың мекені болды. Египеттің Птолемей әулетінің өнер мен ғылымға көрсеткен қамқорлығы Александрияның мәдени және ғылыми жетістіктерін арттырды. Ертедегі анатомия мен физиологияның маңызды жетістіктері эллиндік Александрияда орын алды. Герофил анатомияның көптеген салаларына және медицинаның басқа да салаларына үлкен үлес қосқан анатомиялық еңбектерімен танымал болды. Оның еңбектері пульс жүйесін жіктеу, артериялардың қабырғасы тамырларға қарағанда қалың екендігі және жүрекшелердің жүрек құрамының бөлігі екендігі туралы мәліметтерді қамтиды. Герофилдің адам денесі туралы білімі ми, көз, бауыр, көбелек мүшелері мен жүйке жүйесін түсінуге және аурудың дамуын сипаттауға маңызды үлес қосты. Александрияда оқыған кезінде Эрасистрат қан айналымы және жүйке жүйесін зерттеуге ерекше назар аударды. Ол адам денесіндегі сезім және қозғалыс жүйкелерін ажырата білді және ауаның өкпе мен жүрекке еніп, содан кейін бүкіл денеге таралатынына сенді. Оның артериялар мен тамырлар арасындағы айырмашылығы – артериялар дене арқылы ауаны тасымалдайды, ал тамырлар жүректен қанды тасымалдайды – маңызды анатомиялық жаңалық болды. Эрасистрат сонымен қатар тілше безін және жүрек клапандарын, соның ішінде үш жақ клапанын атауға және сипаттауға жауапты болды. Үшінші ғасырда грек дәрігерлері жүйкелерді қан тамырларынан және сіңірлерден ажырата білді. Герофилге тригеминальды, бет, вестибулокохлеарлық және тіл асты жүйкелерінің оптикалық, окуломоторлық, моторлық бөлімдерін сипаттау да жатады. Ас қорыту және көбелек жүйелерінде де маңызды жетістіктер орын алды. Герофил слюна бездерін, сондай-ақ жұқа ішек пен бауырды анықтап, сипаттап берді. Аристотель жануарларды кесу арқылы омыртқалы жануарлардың анатомиясын сипаттады. Праксагор артериялар мен тамырлардың айырмашылығын анықтады. Сонымен қатар, б.з.д. IV ғасырда Герофил мен Эрасистрат Птолемей кезеңінде Александриядағы қылмыскерлерді тірідей кесу арқылы анатомиялық сипаттамаларды толықтырды. 2 ғасырда Пергамнан шыққан Гален – анатомист, дәрігер, жазушы және философ, ол бар білімді жинақтап, жануарларды кесу арқылы анатомияны зерттеді. Ол жануарларға вивисекция жасау арқылы алғашқы эксперименталды физиологтардың бірі болды. Галеннің көбінесе иттің анатомиясына негізделген суреттері келесі мың жыл бойы анатомияның жалғыз оқулығына айналды. 1275 және 1326 жылдар аралығында Болоньядағы анатомистер Мондино де Луцци, Алессандро Ахиллини және Антонио Бенивиени ежелгі заманнан бері алғашқы жүйелі түрде адам денесін кесу жұмыстарын жүргізді. 1316 жылы Мондиноның «Анатомия» кітабы – адам анатомиясының ортағасырлық қайта жаңғыруындағы алғашқы оқулық. Ол денені Мондиноның кесу тәртібімен сипаттайды: бастапқыда ішек, содан кейін кеуде, содан кейін бас және аяқ-қолдар. Ол келесі ғасырдың анатомиялық оқулықтарының стандарты болды. Падуа университетінің анатомия профессоры Андреас Везалий (1514-1564) қазіргі заманғы адам анатомиясының негізін қалаушы деп саналады. Брабанттан шыққан Везалий 1543 жылы жеті томдық үлкен форматтағы «De humani corporis fabrica» («адам денесінің құрылымы») атты ықпалды кітабын жариялады. Италиялық пейзаждарға қарсы аллегориялық позда бейнеленген дәл және күрделі суреттер Тицианның шәкірті Ян ван Калкар салған деп саналады. Англияда анатомия 16 ғасырда Барберлер мен Хирургтар компаниясы берген ғылымдардың алғашқы публично лекцияларының тақырыбы болды, ал 1583 жылы Корольдік Дәрігерлер колледжіндегі хирургия бойынша Люмлеан лекциялары қосылды.

Соңғы заманауи

АҚШ-та медициналық мектептер 18 ғасырдың соңында құрыла бастады. Анатомия сабақтары үшін үнемі кесуге мәйіттер қажет болды, бірақ оларды алу қиынға соқты. Филадельфия, Балтимор және Нью-Йорк қабірлерді тонаумен танымал болды, өйткені қылмыскерлер түнгі уақытта зираттарға шабуыл жасап, жаңадан жерленген мәйіттерді табуттарынан алып шығатын. Ұлыбританияда да осындай мәселе болды, онда мәйіттерге деген сұраныс соншалықты үлкен болды, қабірлерді тонау, тіпті анатомиялық кісі өлтіру де жүзеге асырылды. Осының салдарынан кейбір зираттар күзет мұнараларымен қоршалды. Ұлыбританияда бұл тәжірибе 1832 жылғы Анатомия заңымен тоқтатылды, ал АҚШ-та Джефферсон медициналық колледжінің дәрігері Уильям С. Форбс 1882 жылы «Ливан зиратындағы қабірлерді тонауға қатысқан қайта тірілтушілермен байланысы болды» деген айыппен сотталғаннан кейін ұқсас заң қабылданды. Ұлыбританиядағы анатомия оқытуын 1863 жылдан 1889 жылға дейін Абердин университетінің анатомия профессоры сэр Джон Струтерс өзгертіп, медицинаның негізгі ғылымдарында, әсіресе анатомияда үш жылдық «алдын ала клиникалық» академиялық оқыту жүйесін енгізді. Бұл жүйе 1993 және 2003 жылдары медициналық білім беру реформасына дейін сақталды. Оқытумен қатар, ол салыстырмалы анатомия музейі үшін көптеген омыртқалы жануарлардың қаңқаларын жинады, 70-тен астам ғылыми мақала жариялады және Тей китін жария түрде кесуімен танымал болды. 1822 жылдан бастап Корольдік хирургтар колледжі медициналық мектептерде анатомия оқытуын реттеді. Медициналық музейлер салыстырмалы анатомияның мысалдарымен қамтамасыз етілді және көбінесе оқытуда қолданылды. Игнац Земмельвейс бала туғаннан кейінгі қызбаны зерттеді және оның себебін анықтады. Ол бұл қызбаның акушерлерге қарағанда медицина студенттері қараған аналарда жиірек болатынын байқады. Студенттер анатомиялық бөлмеден ауруханалық палатаға өтіп, босанған әйелдерді тексерді. Земмельвейс студенттер клиникалық тексеруден бұрын қолдарын хлорлы әкпен жуғанда, аналар арасындағы бала туғаннан кейінгі қызбаның айтарлықтай төмендегенін көрсетті. Қазіргі заманғы медицина дәуірінен бұрын дене құрылымын зерттеудің негізгі тәсілдері – өлген адамдардың денесін кесу, сондай-ақ тірі денелерді тексеру, соғу және тыңдау болды. Мікроскопияның пайда болуымен ғана тірі тіндердің құрылымын түсінуге мүмкіндік болды. Ахроматикалық линзаларды жетілдіру арқасында микроскоптың ажыратымдылығы артты және 1839 жылы Маттиас Якоб Шлейден мен Теодор Шванн жасушалардың барлық тірі организмдердің негізгі құрылымдық бірлігі екенін анықтады. Кішкентай құрылымдарды зерттеу үшін үлгілерге жарық өткізу қажет болды, сондықтан тінді зерттеу үшін жеткілікті жұқа кесінділер алуға мүмкіндік беретін микротом ойлап табылды. Тіндердің түрлерін ажыратуға көмектесу үшін жасанды бояуларды қолданатын бояу әдістері әзірленді. Гистология және цитология салаларындағы жетістіктер 19 ғасырдың соңында хирургиялық техниканың жетілуімен бірге, ауыртпалықсыз және қауіпсіз биопсия үлгілерін алуға мүмкіндік берді. Электрондық микроскоптың пайда болуы ажыратымдылықты едәуір арттырып, жасушалардың, органеллалардың және олардың ішіндегі басқа құрылымдардың ультрақұрылымын зерттеуге мүмкіндік берді. Шамамен сол уақытта, 1950 жылдары, ақуыздардың, нуклеин қышқылдарының және басқа да биологиялық молекулалардың кристалдық құрылымдарын зерттеу үшін рентгендік дифракцияны қолдану молекулалық анатомияның жаңа саласын құрды.