Кіріспе

Отбасылық ағаш, сонымен қатар генеалогия немесе шежірелік кесте деп те аталады, бұл дәстүрлі ағаш түріндегі отбасылық байланыстарды көрсететін кесте. Медицина мен әлеуметтік жұмыста қолданылатын, толыққандырақ отбасылық ағаштар генограмма деп аталады.

Отбасы тарихының бейнелері

Генеалогиялық деректер бірнеше форматта ұсынылуы мүмкін, мысалы, тектік ағаш немесе ата-тектік кесте түрінде. Әдетте, отбасылық ағаштар ең ескі буынды жоғары жағында, ал жас буынды төменгі жағында көрсетеді. Ата-тектік кесте – бұл жеке адамның ата-бабаларын ғана, отбасының барлық мүшелерін емес көрсететін ағаш. Ол пішіні жағынан ағашқа көбірек ұқсайды, жоғарғы бөлігі төменгі бөлігінен кеңірек болады. Кейбір ата-тектік кестелерде адамның аты сол жақта, ал оның ата-бабалары оң жақта көрсетіледі. Керісінше, жеке тұлғаның барлық ұрпақтарын бейнелейтін ұрпақтар кестесі жоғарғы жағында ең тар болады. Бұл форматтардан өзге, кейбір отбасылық ағаштар белгілі бір тектің барлық мүшелерін қамтуы мүмкін (мысалы, әкелік желі бойынша ұрпақтар). Тағы бір тәсіл – белгілі бір лауазымды атқарғандардың барлығын, мысалы Германия корольдерін қамту, бұл династияларды неке арқылы байланыстыруға басымдық беретінін көрсетеді. Уақыттың өтуі де ата-тектік байланыстарды көрсету үшін пайдаланылуы мүмкін. Көбінесе уақыт шкаласы қолданылады, ол орталықтан радиалды түрде кеңейеді және онжылдықтарға бөлінеді. Ата-ананың балалары орталықтан бастау алатын тармақтарды құрайды және олардың есімдері туған жылына сәйкес уақыт шкаласында белгіленеді. Әйелдер мен ерлердің есімдері балалардың есімдерімен біріктіріледі, ал ата-аналар мен балалардан құралған отбасылар немерелерге дейін тармақталады, осылай жалғаса береді. Шөп аталар мен әжелер көбінесе төрт немесе бес буынды көрсету үшін орталықта орналасады, бұл ағаштың табиғи өсу үлгісін жоғарыдан қарағанда көрсетеді, бірақ кейде одан да көп буын болуы мүмкін. Ұрпақтар ағашында тірі туыстар сыртқы тармақтарда жиі кездеседі, ал замандас туыстар бір-біріне жақын орналасады. Тірі отбасылық ағаш құрастырғанда жеке өмірге қатысты мәселелерді ескеру қажет. Ағаш бейнесі, мүмкін, орта ғасырлық өнердегі Есей ағашының бейнесінен бастау алған, ол Исаяның (Исая 11:1) пайғамбарлығымен байланысты Мәсіхтің тегін көрсету үшін қолданылған. Бірінші библейлік емес қолданыс, және толыққанды отбасылық қатынастарды, тек әкелік желіні емес көрсеткен алғашқы жұмыс, Боккаччоның «Genealogia Deorum Gentilium» («Жазықшалардың құдайларының тегі») еңбегіндегі классикалық құдайлардың отбасылық ағаштары болды, оның алғашқы нұсқасы 1360 жылға дейін жатады.

Ортақ пішімдер

Отбасы тарихы мен шежіресін ағаш түрінде бейнелеудің қалыпты жағдайларынан өзге, ата-тегін және туыстық байланысты көрсетуге және құжаттауға қолданылатын тағы да бірнеше маңызды жүйелер бар.

Жарық диаграммасы

Фан-картада концентрлі шеңберлерден тұратын жартылай шеңбер пішінді диаграмма болады: тақырып ішкі шеңберде, екінші шеңбер екіге бөлінеді (әр бөлігі бір ата-ананы көрсетеді), үшінші шеңбер төртке бөлінеді, және осылай әрі қарай жалғасады. Фан-карталар әке және ана тарапынан келген ата-бабаларды көрсетеді.

Граф теориясы

Отбасылық ағаштар ағаштар түрінде бейнеленгенімен, отбасылық қарым-қатынастар, әдетте, графтар теориясында қолданылатын қатаң мағынада ағаш құрамайды, себебі алыс туыстар некелесе алады. Сондықтан, адамның әкесі мен анасы тарапынан ортақ ата-бабасы болуы мүмкін. Дегенмен, әке-шеше балаларынан бұрын дүниеге келгендіктен, ешбір адам өзінің ата-бабасы бола алмайды, демек, циклдар болмайды. Осыған байланысты, шежіре бағытталған ациклді граф құрайды. Алайда, аналық желі бойынша (ана мен қызының қарым-қатынасы) және әкелік желі бойынша (әке мен ұлының қарым-қатынасы) көрсетілген шежірелер ағаш түрінде болады. Егер ортақ ата-баба болмаса, шежіре кестесі толық екілік ағаш болып табылады, өйткені әр адамның бір анасы және бір әкесі болады; осылайша, ол реттелген құрылымға ие. Ал ұрпақтар кестесі, керісінше, әдетте реттелген құрылымға ие емес, себебі адамның балаларының саны кез келген болуы мүмкін немесе мүлдем болмауы да мүмкін.

Белгілі мысалдар

Отбасылық ағаштар әлемдік мәдениеттерде және түрлі дәуірлерде отбасы тарихын жазу үшін қолданылып келген.

Африка

Африкада Эфиопияның билеуші әулеті Сүлеймен патшадан, Шеба патшайымы арқылы шыққан деп мәлімдеген. Осы арқылы олар өз тегін Дәуіт патшаның әулетіне дейін жегізеді. Ежелгі Египет билеуші әулеттерінің шежіресі б.з.д. 3000 жылдан бастап, Птолемейлік Королдығының соңына дейін жазылған; бірақ бұл бір-бірімен үздірілмей байланысқан отбасылық тектің тізімі емес, ал сақталған жазбалар толық емес. Африканың басқа жерлерінде шежірені жазудың ауызша дәстүрлері кең таралған. Мысалы, Малидің Кейта әулетінің мүшелері 14 ғасырдан бері жыл сайынғы салтанаттарда өз тегін гриоттар арқылы әнге қойдырып келеді. Ал Нигерияда көптеген билеуші рулар – әсіресе Одудуадан тарағандар – өздерінің ата-тегін аңызға толы Кисра патшадан шыққан деп санайды. Мұнда да гриоттар патша сарайларында тектің шежіресін айтады.

Америка

Кейбір Американың түпкілікті халықтарының тарихына дейінгі кезеңде билеуші және дін қызметкерлері отбасыларының шежірелік жазбалары сақталған, олардың кейбіреулері бірнеше ғасырлар бойы немесе одан да ұзақ сақталған.

Шығыс Азия

Қытайдың билік еткен әулеттерінің кең шежірелері бар, бірақ олар біртұтас, біріккен отбасылық ағаш құрамайды. Сонымен қатар, ең көне тарихи тұлғалардың қашан мифологиялық санаға енгені белгісіз. Жапонияда Императорлық отбасының тегі Жапонияның мифологиялық бастауларына дейін жетеді. Тарихи жазбалардағы тұлғалармен байланыс тек бірінші мыңжылдықтың ортасында ғана басталады. Әлемдегі ең ұзын туыстық ағаш – қытай философы және педагогы Конфуцийге (б.з.д. 551–479 ж.) тән, ол патша Танға (б.з.д. 1675–1646 ж.) туыс. Одан бастап 80-нен астам ұрпақ тіркелген, жалпы саны 2 миллионнан астам мүшелі. 1998 жылы осы шежірені қайта қарастыру және жаңарту мақсатында әлемнің 450-ден астам филиалынан қатысқан халықаралық жоба басталды. Конфуций шежіресін құрастыру комитеті қытай ойшылының туғанына 2560 жыл толуына орай 2009 жылдың қыркүйек айында жаңа басылым шығарды. Бұл соңғы басылымда бүкіл әлемге шашырап жүрген шамамен 1,3 миллионға жуық тірі мүшелердің аты-жөні болуы күтілді.

Еуропа және Батыс Азия

Қараңғы ғасырлардан бұрын, грек-рим әлемінде кейбір сенімді шежірелер б.з.д. бірінші мыңжылдықтың бірінші жартысына дейін, тіпті одан да ертерек мифологиялық бастауларына дейін жететін. Рим рулары мен отбасыларының тегі қоғам құрылымында маңызды рөл атқарды және жеке есімдердің күрделі жүйесінің негізі болды. Алайда, классикалық антикалық дәуірдің соңында жазба жүргізу үзіліске ұшырады. Рим папалары мен Шығыс Рим императорларының мұрагерлік тізбектері осы кезеңде сақталған, бірақ олар жеке отбасылардың толық генеалогиялық тарихы емес. Көне дәуірден таралу туралы мәлімдемелер жиі кездеседі. Еуропа мен Батыс Азиядан шыққан көптеген ақсүйек және аристократиялық отбасылар өз тегін біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығының ортасынан соңына дейін анықтап көрсете алады; ал кейбіреулері классикалық антикалық немесе мифологиялық ата-бабаларынан шыққандығын құжатсыз мәлімдейді. Мысалы, Еуропада Ниалл Ноигиалланың шежіресі, Конн жүз шайқастың (шамамен 123 ж.) арқылы ең ұзыны болуы мүмкін; Ирландия тарихында ол Бреоганнан, содан кейін Нұхтың ұлдары арқылы Адамнан тараған. Тағы бір өте көне және кең таралған шежіре – Лурье әулеті, оның ішінде Зигмунд Фрейд пен Мартин Бубер де бар. Олардың тегі 13 ғасырдағы Брест-Литовск раввині Лурьеге, одан Рашиге дейін жетеді және Нил Розенштейннің «Лурье мұрасы» кітабында көрсетілгендей, аңыз бойынша Дәуіт патшаға дейін созылады. 1999 жылғы Гиннес рекордтар кітабы Лурье отбасын «ең ұзын шежіре» санатында бүгінгі күні әлемдегі ең көне отбасылардың бірі ретінде тіркеді. Отбасылық ағаштар мен тектік байланыстарды бейнелеу діни дәстүрлерде де маңызды. Исаның Китаптағы шежіресі де Дәуіт әулетінен шыққандығын көрсетеді, бұл шамамен 1000 жылды қамтиды. Тора мен Ескі өсиетте көптеген кісілердің, соның ішінде Адамның ұрпақтарының шежіресі келтірілген. Сондай-ақ, Тора бойынша, Коханимдер Һароннан тараған. Технионда жүргізілген генетикалық зерттеулер қазіргі Коханимдердің көпшілігі ортақ Y хромосомалық тегін бөлісетінін көрсетті, бірақ Коханимдердің толық шежіресі әлі құрылмаған. Ислам әлемінде Мұхаммедтен таралу туралы мәлімдеме саяси және діни басшылардың мәртебесін арттырды; жаңа династиялар өздерінің заңдылығын нығайту үшін мұндай тектік байланыстарды жиі пайдаланды.

Басқа жерлер

Басқа жерлерде, көптеген адам мәдениеттерінде рулар мен тайпалық бірлестіктер ортақ ата-тектің болуы туралы мәлімдемелерге негізделген, бірақ мұндай тектің толыққанды жазбалары көбінесе өте аз болады.

Әлемдік

Генетикалық генеалогияда туыстық ағаштардың түрлері де қолданылады. 2022 жылы ғалымдар адамзат тарихы, шығу тегі және эволюциясы туралы жаңа түсініктер алу үшін көптеген дереккөздерден жиналған адам геномдарын біріктіретін, сондай-ақ геном бойынша 13 миллион байланысты ағаштар тізбегі арқылы адам ДНК-сының қалай байланысты екенін анықтауға арналған жаңа есептеу әдісін көрсеткен ең ірі егжей-тегжейлі адам генетикалық шежіресін жариялады. Бұл «адамзаттың ең үлкен отбасылық ағашы» деп сипатталды.

Басқа қолданыстар

Автор Пит Фрейм рок-топтардың "туыстық ағаштарын" жасағанымен танымал. Осы жағдайда, жазбалар отбасылық байланыстарды емес, белгілі бір топтардың құрамын және олар ішіндегі құралымдық өзгерістерді көрсетеді. Оның туыстық ағаштары бойынша бірнеше кітап жарық көрді, осының нәтижесінде олар туралы BBC телесериалы түсірілді, онда ағаштарда бейнеленген топтардың өкілдерімен сұхбаттасулар да бар. Тағы бір кең таралған қолданысы – апостолдық тізбектілікке сенетін христиан дәстүрлерінде епископтық ағаштарды құру. Бұл жағдайда байланыс туыстық емес, епископтардың ілісу реті арқылы орнатылады.