Кіріспе
Жеке ұрпақ пен әруақ тегін зерттеу – отбасылық шежіре, тарих және әруақ тегін зерттеу. Генеалогия – отбасыларды, отбасы тарихын және олардың тегін зерттеу ғылымы. Генеалогтар отбасы туралы ақпарат алу және оның мүшелерінің туыстық байланысын және тегін анықтау үшін ауызша сұхбаттар, тарихи құжаттар, генетикалық талдау және басқа да деректерді пайдаланады. Нәтижелер көбінесе кестелер түрінде немесе әңгімелер түрінде жазылады. Отбасы тарихының саласы шежіреден кеңірек, ол тек текті ғана емес, сонымен қатар отбасы мен қоғамның тарихын және жеке өмірбаянды қамтиды. Алайда, бұл терминдер көбінесе бір-бірін алмастырып қолданылады. Отбасы тарихына қосымша өмірбаяндық мәліметтер, отбасылық дәстүрлер және басқа да ақпараттар енгізілуі мүмкін. Генеалогиялық зерттеулер ғылыми немесе сот-медициналық мақсаттарда, сондай-ақ мүлікті мұраға алу құқығындағы заңды туысқандарды анықтау үшін жүргізіледі.
the study of family lineage, history and bloodline
Genealogy is the study of families, family history, and the tracing of their lineages. Genealogists use oral interviews, historical records, genetic analysis, and other records to obtain information about a family and to demonstrate kinship and pedigrees of its members. The results are often displayed in charts or written as narratives. The field of family history is broader than genealogy, and covers not just lineage but also family and community history and biography. but the terms are often used interchangeably. A family history may include additional biographical information, family traditions, and the like. Genealogy research is also performed for scholarly or forensic purposes, or to trace legal next of kin to inherit under intestacy laws.
Шолу
Әдетте, әуесқой генеалогтар өздерінің және жұбайларының әулетін зерттейді. Кәсіби генеалогтар басқалар үшін зерттеулер жүргізе алады, генеалогиялық әдістер туралы кітаптар жазады, оқытады немесе өз деректер базасын құрады. Олар бағдарламалық қамтамасыз ету ұсынатын немесе басқа мамандар мен әуесқойларға пайдалы материалдар шығаратын компанияларда жұмыс істей алады. Олар адамдардың тек қай жерде және қашан өмір сүргенін ғана емес, сондай-ақ олардың өмір салтын, өмірбаянын және ниеттерін түсінуге тырысады. Бұл көбінесе ескірген заңдарды, ежелгі саяси шекараларды, көші-қон үрдістерін және тарихи әлеуметтік-экономикалық немесе діни жағдайларды білуді қажет етеді. Кейде генеалогтар белгілі бір топқа, мысалы, шотландтық кланға; нақты бір тегіне, мысалы, бір тегін зерттеуде; шағын қауымдастыққа, мысалы, бір ауыл немесе приходқа, мысалы, бір жерді зерттеуде; немесе белгілі, көбінесе танымал тұлғаға маманданады. "Салемнің қан тамырлары" – отбасы тарихына мамандандырылған топтың бір мысалы. Ол Салемдегі сиқыршылар сот процесіне қатысқандардың ұрпағын дәлелдей алатын немесе топты қолдауды жөн санаған мүшелерді қабылдайды. Генеалогтар мен отбасы тарихшылары көбінесе отбасы тарихы қоғамдарына қосылады, онда жаңадан бастағандар тәжірибелі зерттеушілерден үйрене алады. Мұндай қоғамдар әдетте белгілі бір географиялық аймаққа қызмет етеді. Олардың мүшелері деректерді іздеуге қолайлы ету үшін оларды тізімдей алады немесе қоғамдық мұрағаттар мен зираттарды сақтау үшін жақтаушылық және басқа да шараларға қатыса алады. Кейбір мектептер студенттерді иммиграция және тарих сабақтарын нығайту мақсатында мұндай жобаларға тартады. Басқа да артықшылықтарына тұқым қуалайтын ауыр сырқаттары бар отбасылар үшін отбасылық медициналық тарихты құру кіреді. "Генеалогия" және "отбасы тарихы" терминдері көбінесе синоним ретінде қолданылады, бірақ кейбір ұйымдар анықтамаларында шағын айырмашылықты ұсынады. Генеалогтар қоғамы бұл терминдерді бір-бірімен алмастырып қолданғанмен, генеалогияны "жарамды дереккөздерден алынған дәлелдер арқылы бір ұрпақтың келесі ұрпаққа қалай байланысты екенін анықтау арқылы әулет құру" және отбасы тарихын "генеалогиялық тұрғыдан дәлелденген отбасының және олар өмір сүрген қауым мен елдің өмірбаяндық зерттеуі" деп сипаттайды.
Мотивация
Адамдар әр түрлі себептермен шежірелік зерттеулер жүргізеді.
Жеке немесе медициналық мүдде
Жеке адамдар өз тегі туралы білу ниетімен шежіре зерттейді. Бұл қызығушылық, әсіресе отбасы тарихы жоғалған немесе белгісіз болғандарда, мысалы, бала асырау, ажырасу, өлім немесе басқа да жағдайлар салдарынан отбасынан айырылғандардың арасында күшті болуы мүмкін. Өздерінің кім екенін және қайдан шыққандарын білуге тартылыспен қатар, адамдар өздерінің отбасы тарихындағы мұрагерлік аурулар туралы білу үшін шежіре зерттеуге кірісуі мүмкін. Ancestry.com сияқты ірі генеалогиялық компаниялардың жарнамалары мен телешоуларының арқасында бұқаралық ақпарат құралдарында отбасы тарихына қызығушылық артып келеді. Бұған қоса, онлайн-мәліметтерге оңай қол жеткізу және ДНК-тестілеудің қолжетімділігі қызығушылықты оятып қана қоймай, қызығушыларға өз тегін зерттеуді жеңілдетті.
Қоғамдық немесе діни міндет
Қоғамдық қауымдастарда адамның өзіндік санасы жеке жетістіктерімен қатар, туыстық байланыстары арқылы да анықталады, ал "Сіз кімсіз?" деген сұраққа жауап ретінде әкесі, анасы және руы туралы айтылады. Мысалы, Жаңа Зеландия маорилері өздерін кім екенін білу үшін whakapapa (шежіре) зерттейді. Отбасы тарихы кейбір діни сенімдердің амалдарында да маңызды рөл атқарады. Мысалы, Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі (LDS Church) өлгендер үшін дұға жасау доктринасына ие, бұл олардың мүшелерін отбасы тарихын зерттеуге итермелейді. Конфуцийлік идеологияның ықпалында болған Шығыс Азия елдерінде көптеген адамдар ата-бабаларға табыну және шежірелерді сақтауды дәстүр ретінде сақтайды. Ата-бабалардың есімдері тақташаларға жазылып, құрбандық шалатын орындарға қойылады, онда тиісті рәсімдер орындалады. Шежірелер сонымен қатар шежіре кітаптарында да тіркеледі. Бұл практика отбасына деген құрмет – салауатты қоғамның негізі деген сенімге негізделген.
Жеке басын анықтау
Патшалар әулеттері, тарихи тұрғыдан да, қазіргі заманда да, билік құқығын дәлелдеу және келесі билеушіні анықтау үшін өз шежірелерін сақтайды. Ғасырлар бойы әртүрлі мәдениеттерде адамның шежіресі саяси және әлеуметтік мәртебе көзі болған. Кейбір елдер мен жергілікті тайпалар жеке тұлғаларға өз шежірелеріне сүйене отырып азаматтық алуға мүмкіндік береді. Мысалы, Ирландия мен Грекияда, егер атасы немесе әжесі сол елде туған болса, адам өзінің немесе ата-анасының туған жеріне қарамастан, азамат бола алады. Австралия мен АҚШ сияқты елдерде 20 ғасырда ел құрушылар мен пионерлерге деген мақтаныш артты. Олардан тараған ұрпақты анықтау «Америка революциясының қыздары» және «Мейфлауэр ұрпақтарының қоғамы» сияқты шежірелік қоғамдар үшін маңызды болды. Қазіргі отбасы тарихы мәртебеге жаңа көздерді зерттейді, мысалы, кедейлік пен құлдықтан өмір сүрген отбасылардың төзімділігін немесе нәсілдік немесе ұлттық шекараларды басып өтудегі отбасылардың жетістіктерін көрсету. Кейбір отбасы тарихтары тіпті атақты қылмыскерлермен, мысалы Австралиядағы Нед Келли сияқты қарақшылармен байланысты.
Құқықтық және сот-медициналық зерттеулер
Мұрагерлік істермен айналысатын заңгерлер мүліктің мұрагерлерін табу үшін шежіре зерттеулерін жүргізеді. Детективтер кісі өлтіру құрбандарын немесе қылмыскерлерді анықтау үшін ДНК-ны қолдана отырып, шежірелік зерттеулер жүргізе алады.
Ғылыми зерттеулер
Тарихшылар мен генетиктер өз салаларындағы белгілі бір тақырыптарды тереңірек түсіну үшін генеалогиялық зерттеулер жүргізе береді, ал кейбіреулері зерттеулерінің нақты аспектілері үшін кәсіби генеалогтарды тартады. Олар өз зерттеулерінің нәтижелерін рецензиядан өткен журналдарда жариялайды. Соңғы жылдары генеалогия бойынша магистратура курстарының ашылуы генеалогияға академиялық көзқарас берді, соның нәтижесінде осы салада рецензиядан өткен журналдар пайда болды. Ғылыми генеалогия жеке дисциплина ретінде қалыптасуда, генеалогиялық білімі бар адамдардың саны артып, олар академиялық институттарда да, дербес түрде де генеалогиямен байланысты әртүрлі тақырыптар бойынша зерттеулер жүргізеді.
Сыбайлас жемқорлық және қуғын-сүргін
АҚШ-та "бір тамшы ережесі" бойынша, ең болмаса бір қара текті ата-бабасы бар кез келген адам ("қара қанның" бір тамшысы) қара деп есептелген. Бұл кейбір штаттардың заңдарында (мысалы, 1924 жылғы Нәсілдік Тұтастық Заңы) нәсілдік бөлінуді күшейту мақсатында жазылған. Нацистік Германияда генеалогия адамның "еврей" немесе "мишлинг" (мишлинг тесті) саналатынын, сондай-ақ адамның "арий" (Ахненпас) саналатынын анықтау үшін де пайдаланылған.
Тарих
Тарихи тұрғыдан алғанда, Батыс қоғамдарында генеалогияның негізгі назары билеушілер мен ақсүйектердің туыстық байланыстары мен тегіне аударылған, олар көбінесе байлық пен билікке деген құқықтарының заңдылығын дәлелдеуге тырысқан. Бұл термин көбінесе геральдикамен байланысты болған, онда патшалардың тегі олардың гербтерінде бейнеленген. Қазіргі ғалымдар көптеген мәлімделген ақсүйек тегін құрастырылған деп санайды, мысалы, бірнеше ағылшын корольдерінің тегін құдай Воденге дейін жегізген Англо-саксон шежіресі. Кейбір туыстық ағаштар ұзақ жылдар бойы сақталған. Конфуцийдің туыстық ағашы 2500 жылдан астам уақыттан бері сақталып келеді және Гиннестің рекордтар кітабында ең ірі сақталған туыстық ағаш ретінде тіркелген. Конфуций шежіресінің бесінші басылымы 2009 жылы Конфуций шежіресін құрастыру комитеті (CGCC) тарапынан жарық көрді.
Қазіргі заман
Қазіргі заманда шежірелер кеңінен таралды, қара халық та, ақсүйектер де өздерінің туыстық ағаштарын зерттеп, сақтап жүр. 1970-ші жылдардың соңында Алекс Хейлидің "Roots: The Saga of an American Family" телехикаясы генеалогияға үлкен серпін берді. Оның отбасының африкалық тайпа мүшесі Кунта Кинтеден тарағаны туралы әңгімесі көптеген адамдарды өз тегін зерттеуге шабыттандырды. Интернет пайда болғаннан бері генеалогтарға қолжетімді ресурстардың саны күрт өсті, нәтижесінде осы тақырыпқа қызығушылық артып, кеңінен тарады. 2000-шы жылдардың басынан бері интернеттегі шежірелерге қызығушылық күшейді. Интернет генеалогтар үшін деректердің ғана емес, сонымен қатар білім алу мен байланыс орнатудың да маңызды көзіне айналды.
Үндістан
Дәстүрлі шежірелік жазбалар сақталатын маңызды орындардың қатарында Харидуар (Уттаракханд), Варанаси және Аллахабад (Уттар Прадеш), Курукшетра (Харяна), Тримбакешвар (Махараштра) және Чинтпурни (Химачал Прадеш) қалаларындағы индуистік шежіре тіркеулері бар.
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарында генеалогиялық зерттеулер алғаш рет 19 ғасырдың басында, әсіресе Джон Фармер (1789–1838) тарапынан жүйеленді. Фармердің күш-жігерінен бұрын, әулетін іздеу американдық отарлаушылардың әлеуметтік жағдайын нығайтуға бағытталған әрекет ретінде қарастырылды, бұл мақсат жаңа республиканың теңдік пен болашаққа бағытталған идеалдарына (Конституцияда баяндалғандай) қайшы келді. NEHGS «New England Historical and Genealogical Register» журналын жариялайды. 1894 жылы құрылған Юта штатының генеалогиялық қоғамы кейіннен Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуінің Отбасы тарихы департаментіне айналды. Департаменттің зерттеу орталығы – Отбасы тарихы кітапханасы, Юта штатында орналасқан және «дүниедегі ең ірі генеалогиялық кітапхана» болып табылады. Бұл кітапхана соңғы күнгі қасиеттілердің мәңгілікке байланыстыру үшін арнайы діни рәсімдерге отбасылық шежірені анықтауға көмектесу үшін құрылды. Соңғы күнгі қасиеттілер бұл пайғамбар Илияның «әкелердің жүректерін балаларына, балалардың жүректерін әкелеріне бұру» үшін қайта оралатындығы туралы библейлік болжамды орындады деп сенеді. Ел және әлем бойынша шіркеу басқаратын Отбасы тарихы орталықтарының желісі бар, онда еріктілер адамдарға өз ата-бабаларын іздеуге көмектеседі. Бригам Янг университеті Отбасы тарихы бойынша бакалавр, кіші мамандық және шоғырландыру бағдарламаларын ұсынады және Солтүстік Америкада осы мүмкіндікті ұсынатын жалғыз оқу орны. Америка генеалогтар қоғамы – АҚШ генеалогиялық саласының ғылыми құрметті қоғамы. 1940 жылдың желтоқсанында Джон Инсли Коддингтон, Артур Адамс және Мередит Б. Колкет кішілер құрған бұл қоғамға 50 тірі мүше ғана қабылданады. ASG 1980 жылдан бері жарты жыл сайын «The Genealogist» журналын, генеалогиялық зерттеулердің ғылыми басылымын жариялап келеді. Американдық генеалогтар қоғамының мүшелері, FASG пост-номиналды аббревиатурасын тасығандар, соңғы жарты ғасырдың ең маңызды генеалогиялық материалдарын жазды. Американың ең танымал ғылыми генеалогиялық журналдары: «The American Genealogist», «National Genealogical Society Quarterly», «The New England Historical and Genealogical Register», «The New York Genealogical and Biographical Record» және «The Genealogist».
Зерттеу процесі
Генеалогиялық зерттеу – туыстық қатынасты дәлелдеу үшін тарихи деректерді және кейде генетикалық талдауды пайдаланатын күрделі процесс. Нақты қорытындылар деректердің сапасына (мүмкіндігінше, түпнұсқа жазбаларға), осы деректердегі ақпаратқа (мүмкіндігінше, бірінші реттік немесе көзінен алынған ақпаратқа) және осы ақпараттан (тікелей немесе жанама) алынған дәлелдерге негізделеді. Көптеген жағдайларда генеалогтар жеке тұлға мен туыстық қатынасты дәлелдеу үшін шеберлікпен жанама немесе жағдайлық дәлелдерді жинауы керек. Барлық дәлелдер мен қорытындылар, оларды қолдайтын құжаттамамен бірге, біріктіріліп, тұтас генеалогия немесе отбасы тарихын құрайды. Генеалогтар зерттеулерін отбасылық құжаттар мен әңгімелерді жинаудан бастайды. Бұл деректі зерттеуге негіз салады, ол ата-бабалар мен басқа туыстар, олардың туыстық байланыстары және олардың өмірінде болған оқиғалар туралы мәліметтерді табу үшін тарихи деректерді қарастыру және бағалауды қамтиды. Әдетте, генеалогтар қазіргі уақыттан бастап, уақыт бойынша кері қарай жұмыс істейді. Жеке тұлғаларды және олардың арақатынастарын дұрыс анықтау үшін тарихи, әлеуметтік және отбасылық контекст маңызды. Генеалогиялық зерттеу жүргізу кезінде дереккөзді көрсету де маңызды. Жиналған материалды қадағалау үшін отбасылық топтар тізімдері және шежіре кестелері қолданылады. Бұрын қолмен жазылған, қазір оларды генеалогиялық бағдарламалық құралдар арқылы жасауға болады.
Генетикалық талдау
Адамның ДНК-сы ерте ата-бабаларынан көбінесе өзгеріссіз жеткен ақпаратты қамтитындықтан, ДНК талдауы кейде генеалогиялық зерттеулерде қолданылады. ДНК-ның үш түрі ерекше қызығушылық тудырады. Митохондриялық ДНК (мтДНК) жұмыртқа жасушасының митохондрияларында орналасқан және анадан барлық балаларына – еркек және әйел балаларына беріледі; бірақ оны тек әйелдер ғана өз балаларына жеткізеді. Y ДНК тек еркектерде ғана болады және уақыт өте келе аз ғана мутациялармен әкеден ұлдарына (тікелей әкелік желісі) беріледі. Автосомалық ДНК (atDNA) 22 жынысқа қатысты емес хромосомаларда (автосомаларда) табылады және екі ата-анадан да мұраға алынады; осылайша, ол отбасының кез келген тармағынан туысқандарды анықтауға көмектеседі. Генеалогиялық ДНК тесті екі адамға белгілі бір буын ішінде туыс екендерінің немесе емес екендерінің ықтималдығын анықтауға мүмкіндік береді. Жеке генетикалық сынақтардың нәтижелері дерекқорларда жинақталады, бұл салыстырмалы түрде жақын өткен ортақ ата-бабадан тараған адамдарды табуға көмектеседі. Мысалы, Молекулалық генеалогияны зерттеу жобасын қараңыз. Кейбір сынақтар тек әкелік немесе аналық желіге ғана қатысты болуы мүмкін.
Ынтымақтастық
Көптеген генеалогия бағдарламалық жасақтамалары адамдар мен олардың қарым-қатынастары туралы ақпаратты GEDCOM деп аталатын стандартталған форматта экспорттай алады. Осы форматта оны басқа генеалогтармен бөлісе алады, деректер қорына қосылады немесе отбасылық веб-сайттарға айналдырылады. Әлеуметтік желілер (SNS) сайттары генеалогтарға деректерді бөлісуге және өздерінің туыстық ағаштарын онлайн құруға мүмкіндік береді. Мүшелер өздерінің туыстық ағаштарын жүктей алады және басқа да отбасы тарихшыларымен байланысып, зерттеудегі олқылықтарды толтыра алады. (SNS) веб-сайттарынан басқа, генеалогтарды байланыс орнатуға және ақпаратпен бөлісуге шақыратын басқа ресурстар бар, мысалы, Rootsweb, ancestry.com және rsl.rootsweb.ancestry.com.
Еріктілік
Генеалогияда еріктілердің еңбегі маңызды рөл атқарады. Олар өте бейресмиден жоғары ұйымдасқанға дейін әртүрлі болып келеді. Бейресми жағынан, Rootschat сияқты көптеген танымал және пайдалы хабарламалар тақталары мен белгілі бір тегі, аймақ және басқа тақырыптар бойынша электрондық пошта тізімдері бар. Бұл форумдар туыстарды табуға, деректерді іздеуге, зерттеу кеңесі алуға және тағы да көптеген мақсаттарға пайдаланылуы мүмкін. Көптеген генеалогтар онлайн және офлайн форматта еркін ұйымдастырылған жобаларға қатысады. Бұл ынтымақтастық түрлі нысандарда жүзеге асырылады. Кейбір жобалар мұрагерлік істер сияқты деректер үшін атау тізімдерін жасайды және оларды онлайн немесе офлайн жариялайды. Бұл тізімдер түпнұсқа деректерді табуға көмектеседі. Басқа жобалар деректерді көшіріп жазады немесе тұжырымдайды. Белгілі бір географиялық аймақтар бойынша деректерді іздеу де кең таралған қызмет. Еріктілер сапарға бара алмайтын зерттеушілер үшін өздерінің аймақтарында деректерді іздеп береді немесе фотосурет түсіреді. Құрылымды еріктік ортасын іздегендер әлемдегі мыңдаған генеалогиялық қоғамдардың біріне қосыла алады. Көптеген қоғамдардың ерекше бағыттары бар, мысалы, белгілі бір тегі, этникалық тобы, географиялық аймақ немесе белгілі бір тарихи оқиғаға қатысушылардың ұрпақтары. Генеалогиялық қоғамдар көбінесе еріктілермен толықтырылады және кітапханаларды ұстау, жаңалықтарды жариялау, зерттеушілерге көмек көрсету, курстар мен семинарлар ұйымдастыру және деректерді сақтау немесе транскрипциялау жобаларын жүзеге асыру сияқты кең ауқымды қызметтерді ұсына алады.
Бағдарламалық жасақтама
Генеалогиялық бағдарламалық жасақтама генеалогиялық деректерді жинау, сақтау, сұрыптау және көрсету үшін қолданылады. Ең төменгі деңгейде, генеалогиялық бағдарламалар жеке тұлғалар туралы негізгі ақпаратты, соның ішінде туған күні, неке және қайтыс болған күні туралы мәліметтерді қамтиды. Көптеген бағдарламалар қосымша өмірбаяндық ақпаратты, оның ішінде мамандығы, тұратын жері және жазбаларды қосуға мүмкіндік береді, сондай-ақ көпшілігі әрбір деректерге арналған дереккөздерді қадағалау әдісін ұсынады. Көптеген бағдарламалар негізгі туыстық кестелер мен есептерді жасауға, цифрлық фотосуреттерді импорттауға және деректерді GEDCOM форматында (GEnealogical Data COMmunication – қысқартылған атауы) экспорттауға мүмкіндік береді, бұл басқа генеалогиялық бағдарламалық жасақтама қолданушыларымен деректерді бөлісуге мүмкіндік береді. Күрделірек мүмкіндіктерге ақпаратты бөлісуді шектеу қабілеті кіреді, әдетте, жеке өмірге қатысты мәліметтерді жою арқылы; дыбыс файлдарын импорттау; әулет тарихы кітаптарын, веб-беттерді және басқа да жарияланымдарды жасау; бір жынысты некелерді және некеден тыс туған балаларды басқару мүмкіндігі; деректерді іздеу үшін интернетті қарау; және зерттеу бойынша нұсқаулар беру. Бағдарламалар нақты бір дінге, сол дінге қатысты өрістерге немесе нақты ұлттарға немесе этникалық топтарға, олар үшін маңызды дереккөздер түрлеріне бағытталған болуы мүмкін. Онлайн ресурстар күрделі бағдарламалауды және халық санағы сияқты үлкен деректер базасын қамтиды.
Тіркемелер мен құжаттама
Генеалогтар зерттеулерінде кең ауқымды жазбаларды пайдаланады. Шежірелік зерттеуді тиімді жүргізу үшін жазбалардың қалай құрылғанын, оларда қандай мәліметтер қамтылғанын, сондай-ақ оларға қалай және қайдан қол жеткізуге болатынын білу қажет.
FamilySearch жинақтары
ЛДС шіркеуі санжыралық құндылығы бар жазбаларды кең көлемде микрофильмдеумен айналысады. Оның Солт-Лейк-Ситидегі (Юта штаты) Отбасы тарихы кітапханасында 2 миллионнан астам микрофишка мен микрофильм сақталған, олар бүкіл әлем бойынша 4500-ден астам Отбасы тарихы орталығында зерттеу үшін қолжетімді. FamilySearch веб-сайты генеалогтар үшін көптеген ресурстарды ұсынады: FamilyTree дерекқоры, тарихи жазбалар, цифрланған отбасы тарихы кітаптары, африкалық американдықтардың санжырасын зерттеуге арналған ресурстар мен деректерді индекстеу, мысалы, құлдар мен банк жазбалары, сондай-ақ зерттеу бойынша нұсқаулық мақалалары бар Отбасы тарихы зерттеу Wiki.
Ата-бабалар туралы ақпаратты индекстеу
Индекстеу – бұл шіркеу жазбаларын, қалалық азаматтық жазбаларды және басқа да мәліметтерді іздеуге арналған цифрлық дерекқорға көшіру процесі. Индекстеуге еріктілер мен мамандар қатысады. 2006 жылдан бері FamilySearch гранит тауындағы микрофильмдерді цифрлық түрде сканерлеу, оларды онлайн қолжетімді ету және соңында индекстеу жұмыстары жүргізілуде. Мысалы, 2012 жылы АҚШ халық санағындағы жеке ақпаратты жариялаудың 72 жылдық заңдық мерзіміне жеткеннен кейін, генеалогиялық ұйымдар 1940 жылғы АҚШ халық санағында тіркелген 132 миллион адамды индекстеу үшін бірлесіп жұмыс істеді. 2006 мен 2012 жылдар аралығында FamilySearch индекстеу жобасы арқылы 1 миллиардтан астам іздеуге болатын жазба жасалды. 2022 жылы FamilySearch және Ancestry компаниялары жасанды интеллект (AI) технологиясын пайдаланып, көбірек жазбаларды индекстеуге көмектесу үшін серіктестікке келді. Бұл процесс 1950 жылғы АҚШ халық санағының жариялануымен басталды. Халық санағының индексі алдымен ескі құжаттардағы қолжазбаларды таныған AI арқылы құрылатын болса, кейіннен FamilySearch көмегімен мыңдаған еріктілер оны тексеріп растайтын болады.
Жазбаларды жоғалту және сақтау
Кейде шежірелік жазбалар кездейсоқ немесе қасақана жойылады. Мұқият зерттеу жүргізу үшін генеалогтар қандай жазбалар жойылғандығын қадағалап отырады, себебі жойылған деректерде қажетті ақпараттың жоқ екенін білуі керек. Солтүстік Америка шежіресі үшін ерекше атау керек нәрсе – 1890 жылғы АҚШ халық санағы, ол 1921 жылы өртте жойылды. 1890 жылғы санақтың фрагменттері сақталғанмен, көп бөлігі жоқ. 1890 жылы АҚШ-та тұрған отбасылардың шежірелік ақпаратын іздеушілер осы олқылықты толтыру үшін басқа деректерге сүйенуі керек. Соғыс – жазбаларды жоюдың тағы бір себебі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген еуропалық жазбалар жойылды. Көбінесе жазбалар апат немесе немқұрайлылық салдарынан жойылады. Шежірелік жазбалар көбінесе қағазға жазылып, тығыз сақтау орындарында жиналады, сондықтан олар өртке, көбелекке, жәндіктерге зардап шегуге және уақыт өте келе тозуға бейім. Кейде үкіметтер немесе ұйымдар генеалогиялық құнды жазбаларды маңызсыз деп санап немесе жеке өмірге қауіп тудырады деп есептеп, әдейілеп жояды. Осы себепті генеалогтар жойылу қаупі бар жазбаларды сақтауға күш жұмсайды. FamilySearch қандай пайдалы шежірелік жазбалардың жойылу қаупі жоғары екенін бағалайтын және оларды цифрландыру үшін еріктілерді жіберетін тұрақты бағдарламаға ие. 2017 жылы Сьерра-Леоне үкіметі FamilySearch-тен жылдам нашарлап бара жатқан маңызды жазбаларын сақтауға көмек сұрады. FamilySearch жазбаларды цифрлық форматқа ауыстырып, оларды онлайн режимінде қолжетімді етіп бастады. Генеалогиялық қоғамдар федерациясы 1812 жылғы АҚШ соғысының зейнетақы жазбаларын сақтау және цифрландыру үшін де күш-жігер жұмылдырды. 2010 жылы олар АҚШ-тағы генеалогтардан қаржы жинауды бастады, ал Ancestry.com оған қосымша қаржы бөлді. Олардың мақсатына жетті және цифрландыру процесі басталды. Цифрланған жазбалар тегін онлайн режимінде қолжетімді.
Ақпараттың түрлері
Әр ата-бабаның өмірін қайта құруға тырысатын генеалогтар барлық тарихи ақпаратты "генеалогиялық" ақпарат деп есептейді. Дәстүрлі түрде, әрбір адамды дұрыс анықтау үшін қажетті негізгі ақпарат – жер-су аттары, кәсіптері, тегі, есімі және даталары болып табылады. Дегенмен, қазіргі заманғы генеалогтар бұл тізімді едәуір кеңейтеді, генеалогиялық деректерді дұрыс бағалау және бірдей есімді тұлғаларды ажырату үшін осы ақпаратты тарихи контекстке қоюдың қажеттігін түсінеді. Британдық тегін зерттеу үшін көптеген мәліметтер бар, ал басқа этностық топтар үшін де ресурстар көбейіп келеді.
Отбасылық есімдер
Отбасылық тегілер бір мезгілде генеалогиялық ақпараттың ең маңызды бөліктерінің бірі болып табылады, сонымен қатар зерттеушілер үшін маңызды шатасу көзі болып табылады. Көптеген мәдениеттерде адамның аты оның қай әулеттен шыққанын көрсетеді. Бұл – отбасылық аты, тегі немесе соңғы аты. Патронимдер – әкенің атына сәйкес келіп, адамды анықтайтын атаулар. Мысалы, Марга Олафсдотир – Олафтың қызы Марга, ал Олаф Торссон – Тордың ұлы Олаф. Көптеген мәдениеттерде тегілер қабылданғанға дейін немесе қолданысқа енгенге дейін патронимдер қолданылған. Мысалы, Нью-Йорктегі голландтар 1687 жылға дейін патронимдер жүйесін пайдаланған, ал ағылшын үкіметінің келуімен тегін пайдалану міндетті болды. Исландияда халықтың көп бөлігі патронимдерді қолданады. Дания мен Норвегияда 19-шы ғасырға дейін және одан кейін де патронимдер мен шаруашылық атаулары кеңінен қолданылған, бірақ елдің кейбір аймақтарында 19-шы ғасырдың соңында тегілерге қызығушылық артты. Данияда 1856 жылы, ал Норвегияда 1923 жылы ғана тегін міндетті түрде көрсетуді талап ететін заңдар қабылданды. Атаулардың ұрпақтан-ұрпаққа, некеге тұру арқылы және басқа да қарым-қатынастар мен көші-қон кезінде берілуі генеалогиялық зерттеулерде қиындықтар тудыруы мүмкін. Мысалы, көптеген мәдениеттерде әйелдер күйеуінің тегін қолдануға дағдыланған. Әйел қайтадан үйленсе, ол өзінің және балаларының атын өзгерте алатын; тек өзінің атын ғана; немесе ешқандай өзгеріс жасамауы мүмкін. Оның туған кездегі аты (қыздығы) балаларының есімдерінің арасында, өзінің есімдерінің арасында көрсетілуі немесе толығымен жойылуы мүмкін. Бала кейде әкесінің, асырап алушы ата-анасының немесе күтуші ата-анасының атын қабылдауы мүмкін. Ресми құжаттарда тегінің көптеген түрлі өзгерістері көрсетілуі мүмкін, бірақ өзгерістің себебі түсіндірілмейді, сондықтан бірнеше аты бар адамды дұрыс анықтау қиын. Америкаға көшіп келгендер көбінесе өздерінің есімдерін американдық үлгіде өзгертіп алатын. Тегі туралы мәліметтер сауда тізімдерінде, халық санағының нәтижелерінде, туу, өлім және неке туралы куәліктерде таба аласыз.
Жер атаулары
Ата-бабаларымыздың тұрған жерлері мен өмірдегі оқиғалары генеалогтың іздестірулерінің негізгі бөлігі болғанымен, олар көбінесе шатастыру тудыруы мүмкін. Жер аттарының жазылуында әртүрлі нұсқалар кездесуі мүмкін, әсіресе толық сауатты емес жазушылардың жазбаларында. Бірдей немесе өте ұқсас жер аттары болуы да мүмкін. Мысалы, Англияның Шропшир және Стаффордшир графтықтары арасындағы шекаралық аймақта Броктон ауылының аты алты рет кездеседі. Саяси шекаралардың өзгеруін де ескеру қажет. Ауылдық, графтық және ұлттық шекаралар жиі өзгертіліп отырылған. Ескі жазбаларда қазіргі таңда жоқ болған шаруашылықтар мен ауылдар туралы мәліметтер кездесуі мүмкін. Польшаның ескі жазбаларымен жұмыс істегенде, онда шекаралар мен жер аттары өткен ғасырларда жиі өзгерген, сондықтан карталары мен үлгі жазбалары бар дереккөздер аса құнды болады. Мұндай деректерге туу, неке және қайтыс туралы жазбалар (азаматтық немесе шіркеулік тіркеулер), халық санақтары және салық төлемдері туралы мәліметтер жатады. Ауызша дәстүр де маңызды дереккөз, бірақ оны сақтандырып қолдану керек. Егер қандай да бір жер туралы дереккөз ақпараты болмаса, сол оқиғаның орын алған уақытында адамның немесе отбасының тұрғылықты жеріне сүйенгендей, ықтимал жауапты анықтауға көмектесетін жанама дәлелдер болуы мүмкін. Карталар мен географиялық анықтамалықтар зерттеліп отырған жерлерді түсіну үшін маңызды дереккөздер болып табылады. Олар аймақтың көршілес елді мекендермен байланысын көрсетеді және көші-қон үлгілерін түсінуге көмектеседі. Google Earth сияқты онлайн карта құралдарын пайдаланып туыстық ағаш картасын жасау (әсіресе Дэвид Рамсидің тарихи карталар жинағы сияқты тарихи карталардың қабаттасуымен бірге қолданғанда) географиялық орындардың маңыздылығын түсінуге көмектеседі.
Күндері
Күндерді пайдалануда ең жоғары сақтық таныту қажет. Күндерді оқиға болғаннан кейін жылдар өткен соң еске түсіру қиын, және оларды басқа генеалогиялық мәліметтерге қарағанда теріс түсіру оңай. Сондықтан, күнді оқиғаның өзінде жазылған ба, әлде кейінірек қосылған ба, оны анықтау қажет. Туу туралы мәліметтер, сондай-ақ мемлекеттік тіркеулердегі және шіркеулердегі крещение жазбалары көбінесе дұрыс болады, себебі олар әдетте оқиғаға жақын уақытта тіркелген. Әскери тізімдер жиі күндердің көзі болып табылады, бірақ оқиға болғаннан ұзақ уақыт өткен соң есте сақтау арқылы жазылуы мүмкін. Егер барлық жазбаларда бір түспен және қолжазбамен жазылған болса, онда олар бір уақытта жазылған болуы мүмкін, сондықтан олардың сенімділігі төмендеу болады, себебі ертерек жазылғандары оқиғадан кейін көп уақыт өткен соң қосылған болуы мүмкін. Әскери тізімдердің жарық көрген күні де олардың қашан жазылғанын анықтауға көмектеседі, себебі олар одан бұрын жазыла алмайды. Адамдар кейде некеге тұрғанда жастарын кішірейтеді, ал «толық жасқа» жетпегендер некеге тұруға немесе әскерге қабылдануға үшін жастарын үлкейтуі мүмкін. Халық санағының нәтижелері жасқа немесе шамамен қайтыс болған күнді анықтауға қатысты сенімсіз болуы мүмкін. Ұлыбританиядағы 1841 жылғы халық санағында 15 жастан асқандардың жасы бес жылдың ең төменгі еселігіне дейін дөңгелектенеді. Крещение күні жиі туған күнді анықтау үшін қолданылса да, кейбір отбасылар балаларын крещение рәсіміне бірнеше жыл күтеді, ал кейбір діндерде ересектердің крещение рәсімінен өтуі қалыпты жағдай. Туу және неке күндері жүктілікті жасыру үшін түзетілуі мүмкін. Күнтізбелік өзгерістерді де ескеру қажет. 1752 жылы Англия және оның Америкадағы колониялары Юлиан күнтізбесінен Григориан күнтізбесіне көшті. Сол жылы жаңа жылдың басталу күні өзгертілді. 1752 жылға дейін ол 25 наурыз болды, ал кейін 1 қаңтарға ауыстырылды. Көптеген еуропалық елдер Англиядан бұрын, кейде ғасырлар бұрын күнтізбеге өзгерістер енгізген. 1751 жылы Англия мен басқа еуропалық елдердегі күндердің арасында 11 күндік айырмашылық болды. Юлиан күнтізбесінен Григориан күнтізбесіне көшуге байланысты өзгерістер туралы толық ақпарат алу үшін Григориан күнтізбесіне қараңыз. Француз Республикасының күнтізбесі немесе Француз революциясының күнтізбесі – француз революциясы кезінде ұсынылған және француз үкіметі 1793 жылдың соңынан 1805 жылға дейін 12 жыл бойы, ал 1871 жылы Парижде 18 күн бойы қолданған күнтізбе. Осы кезеңдегі ресми жазбалардағы күндер революциялық күнтізбемен көрсетілген және жас есептеу үшін Григориан күнтізбесіне «аударылуы» керек. Мұны істейтін көптеген веб-сайттар бар.
Кәсіптері
Кәсіп туралы мәлімет ата-бабаның өмірін түсіну үшін және бірдей есімді екі адамды ажырату үшін маңызды болуы мүмкін. Адамның кәсібі оның әлеуметтік статусына, саяси мүддесіне және көші-қон үлгісіне қатысты болуы мүмкін. Шеберлік кәсіптер көбінесе әкеден балаға беріліп отыратындықтан, кәсіп отбасылық байланыстың жанама дәлелі болуы мүмкін. Адамның кәсібін өзгере алатынын, ал атаулардың уақыт өте келе өзгеріп жататынын есте ұстаған жөн. Кейбір жұмысшылар негізгі кәсіптеріне қабілетсіз болғандықтан, өмірінің кейінгі кезеңінде беделі төмен жұмыстарға орналасса, ал басқалары беделі жоғарылауға ұмтылды. Көптеген білікті емес ата-бабаларымыз маусымға және жергілікті сауда талаптарына байланысты түрлі жұмыстар атқарды. Халық санағының нәтижелерінде кейбір әшекейлеулер болуы мүмкін, мысалы, жұмысшыдан тас қалаушыға немесе шәкірттен шеберге дейін. Ескі немесе беймәлім жергілікті кәсіптердің атаулары нашар оқылған жағдайда шатасуға себеп болуы мүмкін. Мысалы, жылқы бақтықшы (остлер) пен қонақ үй иесі (хостлер) бір-бірімен шатастырылуы мүмкін. Сондай-ақ, мұндай кәсіптердің сипаттамалары да қиындық тудыруы мүмкін. "Қоян тесіктерін темірмен қалаушы" деген түсініксіз сипаттама Бристоль ауданында Қоян тесіктері деген атпен белгілі темір қалаушыны (кәсіпті) білдіруі мүмкін. Көптеген кәсіптерде аймақтық ерекшеліктер бар. Мысалы, "аяқ киім жасаушы" және "жіпше тігуші" бірдей мағынаны білдіреді. Соңында, көптеген сырттай түсініксіз жұмыстар сағат жасау, тоқыма өнеркәсібі немесе қару жасау сияқты үлкен кәсіптік қауымдастықтың бір бөлігі болып табылады. Кәсіптік деректер кәсіптік лицензияларда, салық есептерінде, кәсіби ұйымдардың мүшелік тізімдерінде, сауда анықтамаларында, халық санағының нәтижелерінде және азаматтық тіркеудегі өмірлік деректерде кездесуі мүмкін. Көптеген түсініксіз және ескірген кәсіптерді түсіндіру үшін кәсіптік сөздіктер қолжетімді.
Дерек көздерінің сенімділігі
Тарихи немесе генеалогиялық дереккөздердегі ақпарат сенімсіз болуы мүмкін, сондықтан барлық дереккөздерді сыни тұрғысынан бағалау қажет. Генеалогиялық ақпараттың сенімділігіне әсер ететін факторлар: ақпарат берушінің (немесе жазушының) білімі, оның көзқарасы мен психикалық жағдайы, сондай-ақ уақыт өтуімен байланысты көшіру және жинау қателіктерінің болуы. Тарихшылар санақ деректерінің сапасына ерекше назар аударды және олардың сенімділігіне қатысты мәселелерді зерттеді.
Ақпарат беруші туралы білімі
Ақпарат беруші – тіркелген мәліметтерді ұсынған адам. Шежіре зерттеушілері ақпаратты кім бергенін және олардың нені білгенін мұқият қарастыруы керек. Көп жағдайда ақпарат берушінің кім екені тіркелген деректемеде көрсетіледі. Мысалы, өлім туралы куәлікте әдетте екі ақпарат беруші болады: бірі – өлім уақыты мен себебі туралы мәлімет беретін дәрігер, екіншісі – туған күні, ата-анасының есімдері сияқты мәліметтерді ұсынатын туыс. Егер ақпарат беруші анықталмаса, дереккөзді мұқият зерттеу арқылы оның кім екенін анықтауға болады. Алдымен, дерек жасалған кезде кім тірі болған және жақын маңайда болғандығын қарастыру қажет. Егер ақпарат беруші деректерді жазып отырған адам болса, оның қолжазбасын басқа қолжазба үлгілерімен салыстыруға болады. Егер дереккөз ақпарат беруші туралы ешқандай мәлімет бермесе, шежіре зерттеушілері осы дереккөзді сақтықпен қарастыруы керек. Мұндай дереккөздерді тәуелсіз дереккөздермен салыстыруға болады. Мысалы, санақ деректеріне көп сенім артуға болмайды, себебі ақпарат беруші белгісіз. Бірақ, егер бірнеше жылдық санақтарда көршілердің болжауынша білуі мүмкін емес мәліметтер сәйкес келсе, онда бұл санақтардағы ақпаратты отбасы мүшесі немесе хабардар адам берген болуы мүмкін. Алайда, бір санақтағы ақпаратты құжатталмаған жинақталған шежіредегі мәліметтермен растауға болмайды, өйткені шежіре санақ деректерін өзінің бастапқы көзі ретінде пайдаланған болуы мүмкін, сондықтан ол қате ақпараттанған сол адамға тәуелді болуы мүмкін.
Ақпарат берушінің мотивациясы
Тіпті фактіні білетін адамдар да кейде қасақана немесе қасақана емес, жалған немесе шатастыратын ақпарат берген. Адам үкіметтік жәрдемақы алу (мысалы, әскери зейнетақы), салықтан қашу немесе ұятты жағдайды жасыру (мысалы, заңды емес баланың болуы) үшін жалған айтуы мүмкін. Көңілі күйзеліске түскен адам ақпаратты дәл еске түсіре алмайды. Көптеген шежірелік жазбалар жақын адамының қайтыс болған кезде тіркелген, сондықтан шежірешілер бұл жазбаларды берген адамға қайғының қандай әсер еткенін ескеруі керек.
Уақыттың әсері
Уақыт өте келе адамның ақпаратты еске түсіру қабілеті әлсірейеді. Сондықтан, жалпы ереже бойынша, оқиға болған соң жақын уақытта тіркелген деректер, көп жылдар өткеннен кейін тіркелген деректерге қарағанда көбінесе сенімдірек болады. Дегенмен, кейбір деректерді көп жылдардан кейін еске түсіру басқаларына қарағанда қиынырақ. Күндер, еске түсіру қателіктеріне ең көп бейім болатын деректердің бірі. Сонымен қатар, еске түсіру қабілеті оқиғаның адам үшін қаншалықты маңызды болғанына да байланысты. Бұл маңыздылыққа мәдениеттік немесе жеке пікірлер әсер еткен болуы мүмкін.
Көшіру және құрастыру қателері
Генеалогтар дереккөздердегі ақпаратқа көшіру және құрастыру қателерінің тигізетін әсерін ескеруі керек. Осы себепті дереккөздер әдетте екі санатқа бөлінеді: түпнұсқа және туынды. Түпнұсқа дереккөз – басқа дереккөздерге сүйенбеген дереккөз. Туынды дереккөз – басқа дереккөзден алынған ақпарат. Бұл ерекшелік маңызды, себебі дереккөз көшірілген сайын жазба туралы ақпарат жоғалуы мүмкін, ал көшірушінің қате оқуы, теруі немесе жазуынан қателер туындауы ықтимал. Генеалогтар ақпараттың қанша рет көшірілгенін және оның қандай туынды түрлерінен өткенін қарастыруы тиіс. Туынды түрлеріне фотокөшірмелер, көшірмелер, тұжырымдамалар, аудармалар, шығарулар және жинақтар жатады. Көшіру қателерінен өзге, жинақталған дереккөздер (мысалы, жарияланған шежірелер мен онлайн тұқымдық деректер базалары) қате идентификацияға және жағдайлық дәлелдерге негізделген дұрыс емес қорытындыларға бейім. Жеке тұлғаларды анықтаудағы қателіктер көбінесе екі немесе одан көп адамды бір адам деп қабылдағанда болады. Жағдайлық немесе жанама дәлелдер генеалогиялық сұраққа тікелей жауап бермейді, бірақ басқа дереккөздермен бірге қолданылып, сұраққа жауап беруге, ықтимал жауапты ұсынуға немесе белгілі бір мүмкіндіктерді жоюға көмектеседі. Жинақтаушылар кейде қолда бар барлық дереккөздерді жеткілікті түрде зерттемей, дәлелдерді дұрыс түсінбей және белгісіздік деңгейін тиісті түрде көрсетпей, жағдайлық дәлелдерден асығыс қорытындылар жасайды.
Бастапқы және қосымша көздер
Генеалогиялық зерттеулерде ақпаратты бастапқы немесе екіншілік көздерден алуға болады. Бастапқы көздер – оқиға болған кезде жасалған жазбалар, мысалы, өлім туралы куәлік адамның қайтыс болған күні мен орны туралы бастапқы мәліметтерді береді. Екіншілік көздер – оқиғадан кейін күндер, апталар, айлар, тіпті жылдар өткен соң жасалған жазбалар.
Стандарттар мен этика
Генеалогтарды оқытып, куәлік беретін ұйымдар генеалогтардың сақтауы тиіс стандарттар мен этикалық қағидаларды белгілеген.