Кіріспе
Electronika BK – кеңестік одақтағы жетекші микрокомпьютерлерді жобалайтын NPO Scientific Center бірлестігімен Electronika таңбасы астында жасалған 16 биттік PDP 11 үй компьютерінің сериясы. Бұл сонымен қатар күштірек UKNC және DVK микрокомпьютерлерінің алдағы моделі болып табылады.
Шолу
Алғаш рет 1985 жылы шығарылған (1983 жылы әзірленген), олар К1801ВМ1 (КСРО LSI 11 үйлесімді процессоры) негізінде жасалған және жаппай өндірістегі жалғыз ресми (үкімет бекіткен және экономикалық жоспарлауда есепке алынған) советтік үй компьютерінің дизайны болды. Олар шамамен 600–650 рубльге сатылды. Бұл қымбат болды, өйткені сол кездегі орташа советтік айлық жалақысы шамамен 150 рубльді құрады. Олардың құнына қарамастан, олар КСРО-дағы ең танымал үй компьютерлерінің біріне айналды. Кейін, 1990 жылдары, олардың қуатты орталық процессоры (CPU) және қарапайым, бағдарламалауға оңай дизайны оларды демосцена машиналары ретінде танымал етті. БК – "бытовой компьютер" (bytovoy kompyuter) – «үй компьютері» деген сөздің орысша аббревиатурасы. Бұл машиналар қысқа мерзімге GUM универмагында касса аппараты ретінде де қолданылды.
Бағдарламалық жасақтама
BK сериясы – перифериялық құрылғылары мен бағдарламалау құралдары жоқ, қарапайым машина. Іске қосылғанда қолжетімді жалғыз бағдарламалық қамтамасыз ету, тек оқуға арналған жад (ROM) микропрограммасынан басқа, BASIC және FOCAL тілдері үшін бірнеше бағдарламалау мысалдары және бірнеше тесттер салынған магниттік таспа ғана. ROM микропрограммасына машиналық кодтарды енгізуге, BASIC және FOCAL интерпретаторларын іске қосуға арналған қарапайым бағдарлама кіреді. BK үлкен әрі қымбат DVK кәсіби модельді микрокомпьютерлермен және SM EVM сериясы сияқты өнеркәсіптік миникомпьютерлермен белгілі бір деңгейде үйлесімді болғанымен, оның 32 КиБ жадының ішінде бағдарламашыларға бар болғаны 16 КиБ қолжетімді (кеңейтілген жад режимі 28 КиБ-ты қолдайды, бірақ бейне шығаруды экранның тек төрттен бір бөлігімен шектейді), бұл қуатты машиналарға арналған бағдарламалық жасақтаманы тікелей пайдалануға көбінесе мүмкіндік бермейді. DVK, BK бағдарламалық жасақтамасын жасау үшін танымал платформаға айналды, және DVK бағдарламалық жасақтамасының көп бөлігі 128 КиБ-қа дейін кеңейтілген жад көлемімен тікелей пайдаланылуы мүмкін. Хобби-девелоперлер бұл нишаны тез толтырды, DVK және UKNC-ден бірнеше бағдарламалау құралдарын көшірді. Бұл үйде жасалған бағдарламалық жасақтамалардың өркендеуіне әкелді, мәтіндік редакторлар мен деректер базаларынан бастап операциялық жүйелер мен бейне ойындарға дейін. Көптеген BK иелері орнатылған RAM-ды кем дегенде 64 КиБ-қа дейін кеңейтті, бұл бағдарламалық жасақтаманы оңай көшіруге мүмкіндік берді, ал мұндай жаңартулар көбінесе дискеттік дискілерді басқару контроллерлерін қамтитындықтан, дискілік операциялық жүйелерді жасау BK қауымдастығында бәсекелестікке толы спортқа айналды. Ойын және демосцена қауымдастықтары да гүлденді, өйткені нашар графикасы қуатты процессормен толықтырылды. Операциялық жүйелердің бірі ANDOS болды, бірақ ресми түрде компьютер RT 11-дің өңделген нұсқасы OS BK 11-мен бірге келді.
Жабдық
Машина 16 биттік K1801VM1 бір чиптік процессоры негізінде жасалған, әдетте 3 МГц жиілікте. Ол Digital Equipment Corporation компаниясының LSI 11 желісімен үйлесімді, бірақ кеңейтілген нұсқаулар жиынтығы (EIS) және одан әрі нұсқаулар жиынтығының кеңейтімдері жоқ. Өндіруші сонымен қатар PDP 11-дің ішкі архитектурасын жақыннан көшірген. Әрбір модельде Q Bus-пен электрлік, бірақ механикалық жағынан үйлесімді бір бос карта ұясы бар. Алғашқы нұсқада 32 КиБ DRAM орналасқан, оның жартысы бейне жады. Кейінірек модельдерде бұл 128 КиБ-қа дейін кеңейтілді, ал бейне жады екі 16 КиБ бетке дейін ұлғайтылды. Барлық модельдерде бейне шығаруды K1801VP1 037 VDC, өте қарапайым чип қамтамасыз етеді. Бұл стандартты 600 қақпалық массив немесе міндеттелмеген логикалық массив (ULA) болып табылады, VDC бағдарламасымен жабдықталған, ол екі графикалық бейне режимін қамтиды: жоғары ажыратымдылық (512 × 256, монохромды) және төмен ажыратымдылық (256 × 256, 4 түс), сондай-ақ аппараттық тік прокрулды қолдайды. Кейінгі модельдерде 64 түстік палитрадан таңдалатын 16 қатты 4 түстік жиынтықтар бар. Ол мәтіндік режимдерді қолдамайды, бірақ BIOS процедуралары арқылы екі режимді имитациялайды: 32 × 25 және 64 × 25. Кейбір операциялық жүйелер, мысалы, ANDOS, IBM PC-ден импортталған құжаттарды көрсету кезінде мәтінді 80 × 25 режимінде шығаруға қол жеткізді, осылайша таңбаларды тығыз орналастырды. Шығару екі бөлек 5 контактілі DIN разъезы арқылы монохромды теледидар немесе түсті теледидар/монитор арқылы жүзеге асырылады. Барлық модельдерде дыбыс бастапқыда қарапайым бағдарламаланатын сандық тізбек арқылы, ол бортындағы пьезодинамикке қосылған. General Instrument AY 3 8910 – бұл қосымша нарықта кең таралған танымал қосымша. Барлық модельдерде сондай-ақ принтерлер сияқты сыртқы құрылғыларды қосу үшін жеке кіріс және шығыс шиналары бар 16 биттік әмбебап параллель порт бар. (Шығыс блогының принтерлері IEEE 1284 (Centronics) портының орнына үйлесімсіз IFSP (ИРПР) интерфейсін қолданғандықтан, Centronics принтерлеріне адаптер қажет), дыбыс шығару үшін тышқан немесе Covox цифрлық-аналогтық түрлендіргіштері (DAC) және деректерді сақтау үшін таспа жазғыштың порты бар. Кейінірек модельдерде өндірушімен бірге келетін дискеттік дискіні басқару контроллері (Q Bus ұясына қосылуы мүмкін) стандартты түрде орнатылған. Ол ертерек модельдерде қосымша бөлік ретінде қол жетімді, бірақ қолмен жасалғандары (бұл көбінесе түпнұсқалық BK-ның 16 КиБ жадын кеңейтеді) көбірек танымал.
BK-0010
Электроника БК 0010 – алғашқы модель (алғаш рет 1983 жылы шығарылды, сериялық өндіріс 1985 жылдан бері жүргізіледі). Ол псевдомембраналық пернетақтамен (пернелерсіз механикалық микросвиттер жиынтығы, икемді қаптамамен жабылған), 32 КиБ жедел жадымен, 8 КиБ тұрақты жадымен BIOS (K1801RE2 017 чипі), 8 КиБ тұрақты жадымен FOCAL интерпретаторымен (K1801RE2 018), 8 КиБ тұрақты жадымен отладчикпен (K1801RE2 019) және бір бос ROM ұясымен жабдықталған, ал оның процессоры 3 МГц жиілікте жұмыс істейді. Зауыттық конфигурацияда деректерді сақтау үшін магнитофон қолданылады. Бұл модельдің ыңғайсыз пернетақтасы сынға ұшырады – механикалық болғанымен, пернелердің болмауы осыған ұқсас қанағаттандырмайтын сезімге әкелді, бұл машина үй жағдайында немесе білім беру мекемелерінде қолданылғанда қабылдауға келмейтін жайт деп есептелді, алайда мұндай пернетақта толығымен герметикалық жабылатындықтан, бұл нұсқа өнеркәсіптік контроллер ретінде кеңінен қолданылды. Басқа сын-ескертпелер қазiргi FOCAL бағдарламалау тіліне және қосымша құрылғылар мен бағдарламалық жасақтаманың жетіспеушілігіне қатысты. Барлық аппараттық құралдар жақсы құжатталған және жұмыс істеуге оңай болғанымен, машина ешқандай бағдарламалау құралдарымен жеткізілмеді.
БК-0010.01
БК 0010.01 (кейде 0010 01 деп аталады) – бұл негізінен сол машина, бірақ оған толық қозғалысты пернетақта және Вильнюс BASIC p коды компиляторы ROM-ға орнатылған, бұл алдыңғы нұсқасының нашар тұстарын жойды. Қолданылатын BASIC диалектісі қуатты әрі жақсы оптимизацияланған (MSX BASIC-тің шағын нұсқасы), алайда пернетақтада кемшіліктер сақталады. Ол бұрынғыдан жұмыс істеуге ыңғайлырақ болғанымен, пернелердің жабысып қалуы, секіруі және тез тозуы мүмкін еді, бірақ кейін жақсартылған пернетақтасы бар модель де шықты. FOCAL интерпретаторы алынып тасталған жоқ, оның орнына Q Bus ұясына салынатын сыртқы ROM картриджімен бірге жеткізілді.
BK-0010Sh
Электроника БК 0010Ш – мектепте пайдалануға арналған модель. Ол -0010 немесе -0010.01 үлгісі болуы мүмкін, бірақ Q Bus ұясына қосылатын, секундына 19200 бит (бит/с) жылдамдықта жұмыс істейтін арнайы ток тізбегінің желілік адаптерімен бірге келеді. ULA K1801VP1 035 (кейін K1801VP1 065) чипіне негізделген бұл адаптер Digital Equipment Corporation (DEC) DL 11 және KL 11 тізбектік интерфейстерімен үйлесімді, бірақ модемді басқару сигналдары жоқ. Бұған қоса, әдетте мектептерде қолданылатын өзгертілген Yunost үлгісінің кіші теледидары да бар.
BK-0011
BK 0011 1989 жылы шығарылды. Ол 128 КиБ жедел жадыға ие, ол 16 КиБ беттерге бөлінген; оның процессоры әдепкі бойынша 4 МГц жиілікте жұмыс істейді. Ол ROM-да BASIC-тің жаңа нұсқасын және 16 таңдауға болатын бейне палитраларын қамтиды, олардың ерекше түс үйлесімдері үшін пайдаланушылар көбінесе сынға алды. Онда дискіні басқару контроллері бар, ал дискіні қосымша құрылғы ретінде алуға болады.
BK-0011M
BK 0011-дегі кейбір өзгерістер, шағын болса да, оны бұрынғы 0010 модельдерімен үйлесімсіз етті. Ол кассетадан 0010 бағдарламаларын жүктей алмайды. Егер жүктесе де, дыбыс сияқты маңызды подсистемалар да үйлесімсіз болып қалатын. Дайындаушы машинаны қайта жобалап, бұрынғы модельдермен үйлесімділікті қалпына келтірді. Соның нәтижесінде пайда болған BK 0011M моделі тез өндіріске түсті, және BK 0011 сериялы компьютерлердің басым бөлігі – BK 0011M модельдері. Өзгерістердің шағын болғандықтан, нарыққа шыққан аз ғана 0011 модельдері энтузиастер тарапынан 0011M модельдеріне жаңартылды.
Модтар
Компьютер иелері компьютерді пайдалануды ыңғайлырақ ету үшін бір-екі механикалық қосқышты орнатуды жиі кездестіретін жағдайға айналдырған. Ең көп қолданылатын модификациялар:
Reset push button. Programs often hang. Also, some games do not have a properly implemented Exit function. Without this button, the computer has to be reset by power cycling, which eventually leads to a worn out power switch on the external power supply. The reset interrupt can be caught by the operating system, so under such systems (for example, ANDOS, MK DOS), the reset button exits to the OS's file manager. Pause switch. This switch activates hardware suspension of instruction execution in the processor. The pause switch is useful for pausing games, most of which do not have a pause key. A few games, however, do not behave gracefully after being returned from suspension, because the programmable hardware timer built into the processor chip is still running while the instruction execution was suspended. The BK also has a software key combination for pause. Clock speed switch (turbo switch). This changes the processor clock speed from the standard 3 MHz (BK 0010* series) to 4 or 6 MHz, or from the standard 4 MHz (BK 0011* series) to 3 or 6 MHz. Not all processor samples work reliably at 6 MHz; the possibility of such overclocking has to be determined experimentally for each sample. Switching the clock speed changes the pace of dynamic games. The turbo switch usually has to be installed together with the pause switch, because the simplest circuit for switching the clock speed produces bad waveform shapes in the clock signal due to contact bounce in the mechanical switch, running the risk of hanging the software execution unless the processor is in the suspended state. Sound on/off switch, or sound volume knob, which adjusts the volume level of the internal piezoelectric speaker using a potentiometer. At this same time as adding this, the modder can replace the speaker with a louder one. Enthusiasts also manage to connect more advanced devices to BK series computers: they developed a hard disk drive (HDD) controller, and 2.5" HDDs have been successfully used with BK computers. Other popular enhancements are AY 3 8912 sound chips and Covox Speech Thing.
Қайта жүктеу батырмасы. Бағдарламалар көбінесе тоқтап қалады. Сондай-ақ, кейбір ойындарда дұрыс іске асырылмаған «Шығу» функциясы болады. Бұл батырмасыз компьютерді қуатты өшіріп-қосу арқылы қайта жүктеуге тура келеді, бұл сыртқы қуат блогындағы қуат қосқышының тозуына әкеледі. Қайта жүктеу үзілісін операциялық жүйе қабылдай алады, сондықтан мұндай жүйелерде (мысалы, ANDOS, MK DOS) қайта жүктеу батырмасы операциялық жүйенің файлдық басқарушысына шығарады.
Reset push button. Programs often hang. Also, some games do not have a properly implemented Exit function. Without this button, the computer has to be reset by power cycling, which eventually leads to a worn out power switch on the external power supply. The reset interrupt can be caught by the operating system, so under such systems (for example, ANDOS, MK DOS), the reset button exits to the OS's file manager. Pause switch. This switch activates hardware suspension of instruction execution in the processor. The pause switch is useful for pausing games, most of which do not have a pause key. A few games, however, do not behave gracefully after being returned from suspension, because the programmable hardware timer built into the processor chip is still running while the instruction execution was suspended. The BK also has a software key combination for pause. Clock speed switch (turbo switch). This changes the processor clock speed from the standard 3 MHz (BK 0010* series) to 4 or 6 MHz, or from the standard 4 MHz (BK 0011* series) to 3 or 6 MHz. Not all processor samples work reliably at 6 MHz; the possibility of such overclocking has to be determined experimentally for each sample. Switching the clock speed changes the pace of dynamic games. The turbo switch usually has to be installed together with the pause switch, because the simplest circuit for switching the clock speed produces bad waveform shapes in the clock signal due to contact bounce in the mechanical switch, running the risk of hanging the software execution unless the processor is in the suspended state. Sound on/off switch, or sound volume knob, which adjusts the volume level of the internal piezoelectric speaker using a potentiometer. At this same time as adding this, the modder can replace the speaker with a louder one. Enthusiasts also manage to connect more advanced devices to BK series computers: they developed a hard disk drive (HDD) controller, and 2.5" HDDs have been successfully used with BK computers. Other popular enhancements are AY 3 8912 sound chips and Covox Speech Thing.
Тоқтату қосқышы. Бұл қосқыш процессордағы нұсқаулардың орындалуын аппараттық түрде тоқтатады. Тоқтату қосқышы ойындарды тоқтату үшін пайдалы, олардың көпшілігінде тоқтату пернесі болмайды. Дегенмен, кейбір ойындар тоқтатылғаннан кейін дұрыс жұмыс істемейді, себебі процессор чипіне орнатылған бағдарламаланатын аппараттық таймер нұсқаулар орындалуы тоқтатылған кезде де жұмыс істей береді. BK-да тоқтатуға арналған бағдарламалық пернелер комбинациясы да бар.
Reset push button. Programs often hang. Also, some games do not have a properly implemented Exit function. Without this button, the computer has to be reset by power cycling, which eventually leads to a worn out power switch on the external power supply. The reset interrupt can be caught by the operating system, so under such systems (for example, ANDOS, MK DOS), the reset button exits to the OS's file manager. Pause switch. This switch activates hardware suspension of instruction execution in the processor. The pause switch is useful for pausing games, most of which do not have a pause key. A few games, however, do not behave gracefully after being returned from suspension, because the programmable hardware timer built into the processor chip is still running while the instruction execution was suspended. The BK also has a software key combination for pause. Clock speed switch (turbo switch). This changes the processor clock speed from the standard 3 MHz (BK 0010* series) to 4 or 6 MHz, or from the standard 4 MHz (BK 0011* series) to 3 or 6 MHz. Not all processor samples work reliably at 6 MHz; the possibility of such overclocking has to be determined experimentally for each sample. Switching the clock speed changes the pace of dynamic games. The turbo switch usually has to be installed together with the pause switch, because the simplest circuit for switching the clock speed produces bad waveform shapes in the clock signal due to contact bounce in the mechanical switch, running the risk of hanging the software execution unless the processor is in the suspended state. Sound on/off switch, or sound volume knob, which adjusts the volume level of the internal piezoelectric speaker using a potentiometer. At this same time as adding this, the modder can replace the speaker with a louder one. Enthusiasts also manage to connect more advanced devices to BK series computers: they developed a hard disk drive (HDD) controller, and 2.5" HDDs have been successfully used with BK computers. Other popular enhancements are AY 3 8912 sound chips and Covox Speech Thing.
Сағат жылдамдығын ауыстыру қосқышы (турбо қосқышы). Бұл процессордың сағаттық жылдамдығын стандартты 3 МГц (BK 0010* сериясы) -дан 4 немесе 6 МГц-қа немесе стандартты 4 МГц-тан (BK 0011* сериясы) 3 немесе 6 МГц-қа өзгертеді. Барлық процессор үлгілері 6 МГц-те сенімді жұмыс істемейді; мұндай үдемелі қосылу мүмкіндігін әрбір үлгі үшін тәжірибе жүзінде анықтау қажет. Сағат жылдамдығын ауыстыру динамикалық ойындардың қарқынын өзгертеді. Турбо қосқышын тоқтату қосқышымен бірге орнату қажет, себебі сағаттық жылдамдықты ауыстырудың ең қарапайым схемасы механикалық қосқыштағы контактінің серпілуінен сағаттық сигналда нашар толқын пішіндерін тудырады, процессор тоқтатылмаған жағдайда бағдарламаның орындалуын тоқтату қаупі бар.
Reset push button. Programs often hang. Also, some games do not have a properly implemented Exit function. Without this button, the computer has to be reset by power cycling, which eventually leads to a worn out power switch on the external power supply. The reset interrupt can be caught by the operating system, so under such systems (for example, ANDOS, MK DOS), the reset button exits to the OS's file manager. Pause switch. This switch activates hardware suspension of instruction execution in the processor. The pause switch is useful for pausing games, most of which do not have a pause key. A few games, however, do not behave gracefully after being returned from suspension, because the programmable hardware timer built into the processor chip is still running while the instruction execution was suspended. The BK also has a software key combination for pause. Clock speed switch (turbo switch). This changes the processor clock speed from the standard 3 MHz (BK 0010* series) to 4 or 6 MHz, or from the standard 4 MHz (BK 0011* series) to 3 or 6 MHz. Not all processor samples work reliably at 6 MHz; the possibility of such overclocking has to be determined experimentally for each sample. Switching the clock speed changes the pace of dynamic games. The turbo switch usually has to be installed together with the pause switch, because the simplest circuit for switching the clock speed produces bad waveform shapes in the clock signal due to contact bounce in the mechanical switch, running the risk of hanging the software execution unless the processor is in the suspended state. Sound on/off switch, or sound volume knob, which adjusts the volume level of the internal piezoelectric speaker using a potentiometer. At this same time as adding this, the modder can replace the speaker with a louder one. Enthusiasts also manage to connect more advanced devices to BK series computers: they developed a hard disk drive (HDD) controller, and 2.5" HDDs have been successfully used with BK computers. Other popular enhancements are AY 3 8912 sound chips and Covox Speech Thing.
Дыбысты қосу/өшіру қосқышы немесе дыбыс көлемін реттегіш, ол ішкі пьезоэлектрлік динамиктің көлемін потенциометр арқылы реттейді. Осымен бірге, модификациялаушы динамикті күштірек динамикке ауыстыра алады. Энтузиасттар BK сериялы компьютерлерге одан да жетілдірілген құрылғыларды қосуға қол жеткізді: олар қатты дискіні (HDD) басқару контроллерін жасады, ал 2.5 дюймдік HDD-лер BK компьютерлерімен сәтті пайдаланылды. Басқа да танымал жақсартулар: AY 3 8912 дыбыс чиптері және Covox Speech Thing.
Reset push button. Programs often hang. Also, some games do not have a properly implemented Exit function. Without this button, the computer has to be reset by power cycling, which eventually leads to a worn out power switch on the external power supply. The reset interrupt can be caught by the operating system, so under such systems (for example, ANDOS, MK DOS), the reset button exits to the OS's file manager. Pause switch. This switch activates hardware suspension of instruction execution in the processor. The pause switch is useful for pausing games, most of which do not have a pause key. A few games, however, do not behave gracefully after being returned from suspension, because the programmable hardware timer built into the processor chip is still running while the instruction execution was suspended. The BK also has a software key combination for pause. Clock speed switch (turbo switch). This changes the processor clock speed from the standard 3 MHz (BK 0010* series) to 4 or 6 MHz, or from the standard 4 MHz (BK 0011* series) to 3 or 6 MHz. Not all processor samples work reliably at 6 MHz; the possibility of such overclocking has to be determined experimentally for each sample. Switching the clock speed changes the pace of dynamic games. The turbo switch usually has to be installed together with the pause switch, because the simplest circuit for switching the clock speed produces bad waveform shapes in the clock signal due to contact bounce in the mechanical switch, running the risk of hanging the software execution unless the processor is in the suspended state. Sound on/off switch, or sound volume knob, which adjusts the volume level of the internal piezoelectric speaker using a potentiometer. At this same time as adding this, the modder can replace the speaker with a louder one. Enthusiasts also manage to connect more advanced devices to BK series computers: they developed a hard disk drive (HDD) controller, and 2.5" HDDs have been successfully used with BK computers. Other popular enhancements are AY 3 8912 sound chips and Covox Speech Thing.
Эмуляторлар
Қазіргі IBM PC-ге үйлесімді компьютерлер үшін BK-ның әртүрлі бағдарламалық эмуляторлары бар. Эмулятор түпнұсқалық BK-дан әлдеқайда жылдам жұмыс істей алады. Сонымен қатар, MiST сияқты, бағдарламаланатын қақпалар массивіне (FPGA) негізделген жүйелер үшін BK-ның толыққанды қайта жасалған нұсқалары да бар.