Кіріспе

Сағаттың ойлап табушысы (1747–1823)

Авраам Луи Бреге (10 қаңтар 1747 – 17 қыркүйек 1823), Нюшательде туған, сол кезде Пруссия княздығы болған, сағат жасау өнеркәсібінде көптеген жаңалықтар енгізген сағатшы. Ол Breguet компаниясын құрған, қазір Швейцарияның Swatch Group компаниясының сәнді сағаттар бөлімшесі болып табылады. Өмірінде ол заманының ең көрнекті сағатшысы саналды және клиенттерінің қатарында көптеген белгілі қоғам қайраткерлері мен Еуропа ақсүйектері болды. Досы және замандасы Джон Арнольдпен бірге Бреге бүгінде барлық уақыттағы ең ұлы сағатшылардың бірі деп мойындалады. Оның танымал аталарының бірі Жан Бреге (1593 жылы қайтыс болған), Нюшательдегі протестант пасторы, Джон Кальвиннің идеяларына күшті ықпал еткен.

Өмір

Бреге Нойшательде Джонас Луи Бреге мен Сюзанна Маргарита Болле отбасында дүниеге келген. 1758 жылы Бреге он жасында әкесі қайтыс болды, ал 12 жасында мектептегі оқуын аяқтады. Брегенің анасы Джозеф Таттпен қайтадан үйленді, ол сағатшылар отбасынан шыққан. Тэттеттің Парижде көрме залы болды; отбасы жас Брегені саудаға тартуға тырысты, бірақ ол ақырында үлкен қызығушылық танытты және 1762 жылы 15 жасында оны Версальдегі белгісіз сағатшы шеберіне шәкірт болуға жіберді. Бұл кезде соттың саудаға әсері зор болды және ең жақсы сағатшылар Версаль айналасына орналасты. Жас Бреге көп ұзамай өзінің қабілеті мен ақыл-ойымен қожайынын таң қалдырды, ал білімін арттыру үшін ол математикадан кешкі сабақтарды Мазарин колледжінде алып, жас сағатшының досы және тәлімгері болған Аббе Мариден білім алды. Ангулем және де Берри герцогтарының ұстазы ретінде Аббе Мари Брегені Франция королі Людовик XVI-ға таныстыруға мүмкіндік берді. Патшаның механикаға деген қызығушылығы көтеріліп келе жатқан сағатшы үшін көптеген патшалық тапсырыстарға әкелді, соның ішінде патша ерекше қуанышпен қарсы алған perpetuelle (өздігінен бұралатын сағат). Өкінішке орай, Мари трагикалық аяқталды, кісі өлтіру немесе өзін-өзі өлтіру арқылы, көп ұзамай Бреге анасы мен әкесі екеуін де жоғалтып алды, оны өзі мен кіші қарындасын асырау үшін қалдырды. Ата-анасы қайтыс болғаннан кейін және бизнесін қалай құрғандығы белгісіз. Брегеге шәкірттігін аяқтағаннан кейін 1775 жылы үйленуге рұқсат етілді. Ол және оның қалыңдығы, Сесиль Мари Луиза Л'Хюльер, өз үйін және Бреге сағат жасау компаниясын құрды; оның алғашқы белгілі мекенжайы - 51, quai de l'Horloge, Île de la Cité, Парижде (1920 жылдары бұл орын #39 болып тағайындалды). 1812 жылы фирманың мекенжайы 79, quai de l'Horloge du Palais болды, бірақ Саломонс бұл нақты орын емес, жай ғана нөмір мен атаудың өзгеруі болуы мүмкін деп болжады. 1823 жылы Бреге қайтыс болған жылы фирманың 4, place de la Bourse мекенжайында дүкені болды, ол екі мекенжай да сағат #4004 таңбасында көрініс тапқандықтан белгілі. Кейін фирма Rue de la Paix-ке, ал 20 ғасырдың басында 2, rue Édouard VII-ге көшірілді. Бреге инновациялық құтылу құрылғыларын ойлап тапты немесе жасады, соның ішінде турбильон, автоматты орама механизмдері және үстірткіш (салмақты пружинаның жоғарыланған сыртқы бораммен жетілдірілуі). Он жыл ішінде Брегеге Францияның аристократиялық отбасылары мен тіпті француз патшайымы Мари Антуанетта тапсырыс берді. Сесиль 1780 жылы қайтыс болды. Ол Швейцарияда Абрахам Луи Перрельмен танысып, 1784 жылы сағат шебері болды. 1787 жылы Абрахам Луи Ксавье Жидпен серіктестік құрды, ол 1791 жылға дейін жалғасты. 1792 жылы Орлеан герцогы Англияға барып, Еуропаның жетекші сағат және сағаттар жасаушысы Джон Арнольдпен кездесті. Герцог Арнольдқа Бреге жасаған сағатты көрсетті, ол қатты таң қалды, сондықтан дереу Парижге барып, Брегеден ұлын шәкірт ретінде қабылдауын сұрады. Брегенің атақ-даңқының өсуімен ол революциялық көшбасшы Жан-Поль Маратпен достық қарым-қатынас орнатты, ол да Нойшательден шыққан. Саломонстың өмірбаянында Марат пен Брегенің ортақ досының үйінде болғанда, қаһарлы көпшілік сыртта жиналып, "Маратқа қастандық!" деген ұрандар көтерілді. Бірақ Бреге Маратты қарт әйелге ұқсатып, қашып құтылуға көмектесті. 1793 жылы Марат Брегенің гильотинаға белгіленгенін, мүмкін, Аббе Маримен достығы (немесе патша сотымен байланысы) үшін анықтады; өзінің бұрынғы құтқарылуына орай Марат Бреге Швейцарияға қашып кетуіне мүмкіндік беретін қауіпсіз жолды ұйымдастырды, одан Англияға жол тартты. Ол екі жыл бойы сол жерде болды, сол уақытта ол король Георг III үшін жұмыс істеді. Францияның саяси ахуалдары тұрақтанғаннан кейін Бреге Парижге оралды. 1795 жылы Бреге Парижге сағаттар мен сағаттар жасаудағы жаңа идеялармен оралды. Ол Quai de l'Horloge-де қайтадан бизнес құрып, империяның жаңа бай топтары арасында тез беделге ие болды. Бреге өзінің шеберханаларын дәстүрлі түрде, біліктілігі жоқ шәкірттермен қамтыған жоқ, керісінше, Парижде қол жетімді ең жақсы сағаттанушыларды іздестірді, оларды өзінің дизайнына сәйкес сағаттар жасауға жалдады. 1798 жылы француз өнеркәсібі өнімдерінің көрмесінде Бреге "астрономиялық сағаттар мен бойлық сағаттарды жақсартуға қолданылатын тұрақты күшпен еркін қашу үшін" ең жоғары награда - құрметті ерекшелік берілді. Бұл сағаттың ерекшелігі - ол сағаттың уақытын қайта орнатады". 1807 жылы Бреге өзінің ұлы Антуан Луиді (туған 1776 ж.) серіктес ретінде әкелді. Осы кезден бастап фирма Бреге және Ұлдары деп аталды. Бреге бұрынғыда ұлын Лондонға, ұлыбританиялық ұлы хронометр жасаушы Джон Арнольдпен оқуға жіберген, және екеуінің арасындағы достық пен құрмет соншалық, Арнольд өз ұлын, Джон Роджерді Брегемен бірге уақыт өткізуге жіберді. Бреге тағы бір сағатшы Луи Муанетпен танысты, оның құндылығын бірден таныды, және екеуі тығыз жұмыс істеді. 1811 жылдан бастап Муанет Брегенің жеке кеңесшісі болды. Бреге 1814 жылы Лонгитюд бюросына мүше болды және келесі жылы француз флотының хронометр жасаушысы ретінде ресми тағайындалды. Ол 1816 жылы француз Ғылым академиясына толық мүше ретінде қабылданды және 1819 жылы Людовик XVIII-дің қолынан Легион құрметінің рыцары атағын алды. Брегенің аты Эйфель мұнарасындағы 72 есімнің қатарында бар. 1822 жылы болашақ инженер Исамбард Кингдом Брунель, он алты жасында Брегенің Париждегі шеберханасында бірнеше ай оқыды. Брунельдің француз әкесі болғандықтан, ол мінсіз француз тілінде сөйледі. Саломонстың өмірбаянына сәйкес, Бреге мейірімділігімен және жақсы юморымен танымал болған. Шеберханаға аяқталған жұмысымен және төлем туралы шотпен келген жұмысшыға Бреге разы болса, егер шотта нөл болса, Бреге нөлдің соңына құйрық қосып, оны '9' етіп, жұмысшыға сұрағаннан 9 франк артық төлеуге мүмкіндік беретін. Ол сондай-ақ жас шәкірттерін ынталандыруымен белгілі болған, көбінесе оларға "Кешірімсіз болмаңыз, немесе сәтсіздік сізді күңкіретуге рұқсат бермеңіз" деп кеңес берген. Бизнес күштен-күшке өсті, және Авраам Луи Бреге 1823 жылы қайтыс болғаннан кейін Луи Антуан оны жалғастырды. Антуан Луи 1833 жылы зейнетке шыққаннан кейін (1858 жылы қайтыс болды) бизнес Авраам Луидің немересі Луи Франсуа Клемент Бреге (1804–1883) басқаруымен жалғасты; оның шөбересі Луи Антуан (1851–1882) Бреге отбасынан бизнес басқарған соңғы адам болды. Оның екі ұлы мен қызы болғанымен, олар бизнеске қатыспады, сондықтан ол Париждегі фабриканы басқару үшін атақты ағылшын сағатшысы Эдвард Браунды тартты. Браун ақырында оның серіктесіне айналды, ал Брегенің қайтысынан кейін компанияның иесі және басшысы болды. Оның ұлдары Эдвард және Генри Браун фирманы 20 ғасырға дейін басқарды, ал Эдвард 1900 жылдардың басында зейнетке шыққаннан кейін Генри жалғыз иегер болды.

Шығармалары мен ықпалы

Бреге үш сериялы сағаттар жасады, ал ең жоғары нөмірлеу 5120-ге жетті, сондықтан барлығы, фирма Бреге өмірінде шамамен 17 000 сағатты шығарды деп есептеледі. Оның әр детальге ерекше назар бөлгені және үнемі тәжірибелер жүргізгені үшін, екі Бреге бұйымы бір-бірінен ешқандай өзгешелік таппайды. Патша сарайымен танысқаннан кейін, Мария Антуанетта Бреге жасаған бірегей, өздігінен жүретін сағатқа қызығушылық танытты, ал Франция патшасы Людовик XVI бірнеше данасын сатып алды. Оның жетістіктері көп ұзамай сол кезеңнің ең белгілі тұлғаларын қамтитын бай және ықпалды клиенттерді тартты: Людовик XVI және оның патшайымы Мария Антуанетта, Наполеон Бонапарт, Жозефин де Богарне, Людовик XVIII, Ресейдің Александр I, Ұлыбританияның Георг IV, Артур Уэлсли, Веллингтонның 1-ші герцогы. Аңыз бойынша, Бреге жасаған шедевр – «Мария Антуанетта» (No. 160) қазірде жасалған ең маңызды және құнды сағаттардың бірі саналады. Шындығында, оны 1783 жылы Мария Антуанетта гвардиясының бір мүшесі тапсырыс берді, мүмкін патшайымға сыйлық ретінде, және оны аяқтауға жиырма жылға жуық уақыт кетті. Жұмыс шамамен жеті жылға тоқтатылды (1789–1795) Бреге жер аударылған кезде, және ол 1802 жылға дейін аяқталмады. Тіпті сол кездегі стандарттармен салыстырғанда, бұл астрономиялық түрде қымбат бұйым болды; тапсырыста сол кездегі барлық сағат функциялары мен күрделіліктері, сондай-ақ ең құнды материалдарды (алтын, платина, рубин және сапфирлерді қоса алғанда) пайдалану талап етілді, ал уақыт пен шығынға ешқандай шектеу қойылмады. Бреге компаниясының жазбаларында фабрикалық шығынның соңында 30 000 франкқа жеткені көрсетілген – бұл Бреге жасаған басқа бір маңызды жұмысынан (No. 92) алты есе көп, ол герцог Де Преслинге 4800 франкқа сатылды. «Мария Антуанетта» 1887 жылы сэр Спенсер Брантонға сатылғанға дейін Бреге компаниясының иелігінде болды, содан кейін 1920 жылдары Бреге сарапшысы Дэвид Лайонел Голдсмид Стерн Саломонның коллекциясына қосылды. Бреге жасаған ең таңғажайып бұйым қол сағатынан бір ғасыр бұрын жасалды; ол оны 1810 жылы өзінің досы Джон Арнольдпен бірге Неаполь патшайымы Каролина Бонапарт үшін жасады. Көптеген құрметтер оның сағаттануға қосқан үлкен үлесін мойындады. Оның шеберханасынан шыққан әрбір сағат, ол жетілдірген ең соңғы сағаттық жетістіктерді, көбінесе ол жетілдірген тетіктерді немесе рубин цилиндрлік тетіктерді көрсетті. Бреге француз төңкерісінен Швейцарияға қашқан. Ол Парижге қайтып келгенде, Бреге серіппесін, өзінің алғашқы кареталық сағатын (Бонапарт үйіне сатылды), симпатикалық сағатты және оның тәуелді сағатын, тактикалық сағатты және, ақырында, 1801 жылы патенттелген турбильонды жасауға қажетті идеялармен толы болды. Бреге сәнді сағаттарымен және кареталық сағаттарымен танымал болғанымен, ол бірқатар маңызды ғылыми сағаттарды да жасады. 1818 жылы әуесқой астроном генерал-лейтенант Томас Брисбен Бреге жасаған орташа уақыт реттегіш сағатын сатып алды (No. 3180, 1815–1820). Бреге бұл сағатты бастапқыда француздық бойлық комиссиясы үшін жасады деп есептеледі, бірақ оны Шотландиядағы Ларгстағы обсерваториясында пайдалану үшін Брисбенге сатты. Ол Брисбенге 2500 франкқа түсті, және оның ұлтшыл саяси ахуалдағы он тоғызыншы ғасырдың басында француздық сағатты британдық сағатқа қарағанда сатып алуды таңдағаны, Бреге халықаралық деңгейде қаншалықты құрметтелгенін көрсетеді. Брисбен сағатты 1821 жылы Австралияға әкелді және ол Австралияның Параматтадағы алғашқы астрономиялық обсерваториясына орнатылды. Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметі 1825 жылы Брисбен Англияға оралғанда сағатты одан сатып алды және ол 1847 жылы Параматта обсерваториясы жабылғанға дейін сол жерде қолданыста болды. Ол он жыл бойы сақталып, кейін The Rocks жаңа үкіметтік обсерваториясына қайта орнатылды, және жаңа үкіметтік астроном, пастор У. Скотт, оны жаңа обсерваторияда пайдалануға лайық деп санады. Ол тағы 70 жыл бойы қолданыста болды, 1912 жылы жаңасымен ауыстырылғанша. Қазір бұл сағат Сиднейдегі Powerhouse мұражайының коллекциясында сақталады.

Саломондар жинағы

Британдық меценат, ғалым және парламент мүшесі сэр Дэвид Лайонел Голдсмид Стерн Саломонс (1851–1925) өмір бойы сағаттануға деген құштарлығымен ерекшеленді және ол Бреге мен оның сағаттары саласындағы жетекші сарапшылардың біріне айналды. 1921 жылы ол осы тақырыптағы тұңғыш ауқымды еңбекті – «Breguet 1747–1823» атты маңызды монографияны жариялады. Кітапта Брегенің өмірбаяны, оның маңызды өнертабыстарының талдауы, негізгі туындыларының тізімі және өндірістің толық хронологиясы келтірілді. Суреттер үшін автор өзінің бірегей коллекциясынан мысалдар пайдаланды. Өмірі бойы Саломонс әлемдегі ең ірі жеке Breguet коллекциясын жинады, ол ақырында 124 данаға жетті. Оның ішінде Брегенің сағат жасау өнерінің ең бағалы туындылары саналатын «Мари-Антуанетта» және екі жақты «Дюк де Праслин» сағаттары бар еді. 1924 жылы Саломонс «Дюк де Праслин» сағатын (сол жақта суретте көрсетілген) Париждегі Ұлттық өнеркәсіп және техника мұражайына (Musée des Techniques du Conservatoire National des Arts et Métiers) сыйға берді, бірақ ол кейіннен ұрланды. Бақытымызға орай, үш ай бойын сағатты жөндеумен айналысқаннан кейін, ұрыны Париждегі танымал сағат шеберіне жөндеуге келгенде ұсталды. Саломонстың 1925 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның қызы Вера әкесінің 57 ең бағалы Breguet сағатын, соның ішінде «Мари-Антуанетта» және «Симпатикс» сағатын оның ағасы құрған Иерусалимдегі Ислам өнері институтына (L. A. Mayer Institute for Islamic Art) сыйға берді. Саломонс коллекцияның қалған бөлігін әйеліне қалдырды, ол оларды аукционда сатты. Бір дереккөз бойынша, ол бастапқыда Sotheby's аукцион үйінен бас тартқан, себебі қызметкер осындай коллекцияны кездейсоқ адамның жинауына сенбеген. 1980 жылы британдық сағат шебері Джордж Дэниелс (Брегеден кейінгі ең маңызды сағатшы деп есептеледі) мұражайдағы Breguet сағаттары мен сағаттарын каталогтады және олар туралы зерттеу жариялады. Үш жылдан кейін, 1983 жылдың 15 сәуірінде түнде Майер институтына қарақшылық шабуыл жасалып, 106 сирек кездесетін сағат, соның ішінде Саломонстың толық коллекциясы ұрланды. Бұл көп миллиондық тонау Израильдегі ең ірі қарақшылық болып есептеледі. Осы кезде «Мари-Антуанетта» сағатының құны 30 миллион АҚШ долларына бағаланды. Сақтандыру компаниясы үлкен сома төледі, бірақ іс 2006 жылдың тамызына дейін ашылмады. Сол кезде қылмыскер Наман Диллер есімді белгілі израильдік қарақшы екені анықталды, ол ұрлықтан кейін АҚШ-қа қашқан. 2004 жылы қайтыс болғанға дейін Диллер өзінің қылмысын әйелі Нили Шамратқа мойындады, ал 2006 жылдың тамызында ол ұрланған заттардың бір бөлігін (оның ішінде «Мари-Антуанетта» сағаты мен «Симпатикс» сағаты) мұражайға қайтаруға тырысты. Бірақ оның бастапқы сұраныс бағасы 2 миллион доллардан 35 000 АҚШ долларына дейін төмендетілді. Полиция ерлі-зайыптылардың Лос-Анджелестегі үйін тінткен кезде жоғалған заттардың көп бөлігі табылды, ал табылған құжаттар оларды Франция, Нидерланды және Израильдегі сейфтер мен қоймаларға жеткізді. 2008 жылға қарай Майер мұражайынан Диллер ұрлаған заттардың оннан басқасы табылды.

2011 жылы Монрельде

2011 жылы бір азамат Шотландияның Пертшир аймағындағы Блэр қамалында BBC телеарнасының "Antiques Roadshow" бағдарламасының сарапшыларына бағалау үшін қалта сағатын әкелді. Бағдарлама сарапшысы Ричард Прайс бұл сағаттың 1801 жылғы Breguet montre à tact ("тактильді сағат") екенін мәлімдеді. Сағаттың екі жағы да шеврон өрнегімен өңделген гильоше негізінде көк түсті мөлдір эмальмен жабылған дискілермен қапталған. Алдыңғы жағы күміс түсті, жебе пішіндес бір қолмен және кішкентай алмаз инкрустациясымен безендірілген, ал корпусы толқынды алтын жолақпен және жарық көк эмальмен қапталған он екі үлкен алмазбен шеңберленген. Эмальмен қапталған артқы жағы алтын қаптама мен екі қолды кішкентай сағат циферблатын ашуға мүмкіндік берді. Механизм қаптамасында Бреге қолтаңбасы және сол кездегі оның Лондон өкілі Рекордонның белгісі орналасқан (сағаттың бастапқыда ағылшын клиенті үшін жасалғандығын көрсетеді). Алтын қаптама механизмді қорғады, оның үстінде Брегедің тағы бір қолтаңбасы мен сағат нөмірі жазылған. Прайс бұрынғыдан нашар жағдайдағы және барлық асыл тастары алынып тасталған ұқсас сағаттың жақында 20 000 британ фунт стерлингке сатылғанын айтты. Ол жаңадан табылған Бреге сағатын өзінің 28 жылдық бағдарламалық тәжірибесінде көрген ең керемет сағат деп атады және оның құнын кем дегенде 50 000 британ фунт стерлинг деп бағалады, бірақ оның құны одан да жоғары болуы мүмкін – тағы бір сағат 288 000 АҚШ долларына сатылды, ал Наполеонның әйелі Жозефина де Богарнеге арналған, оның қарындасы Хортенс үшін жасалған ұқсас дизайнды montre à tact 2007 жылы Женевадағы Christie’s аукционында 1,3 миллион АҚШ долларына сатылды. Бреге 1799 жылы montre à tact сағатын ойлап тапты. Бұл бір қолды "тактильді" сағаттар кейде "соқырлар сағаты" деп аталатын болғанымен, сол дәуірдегі көптеген соқыр адамдар мұндай сәнді заттарға қол жеткізе алмады және бұл сағаттар Брегедің ең бай клиенттері үшін жасалған. Montre à tact (тактильді сағат) оларға сағатты қалтасынан шығармай-ақ уақытты білуге мүмкіндік берді, өйткені сол кезде әлеуметтік жиында сағатқа қарау әдепсіздік саналды. Бұл құрылғы иелеріне қараңғыда да уақытты білуге мүмкіндік берді. Бұл үшін алдыңғы дискіні сағат тілі тоқтағанша айналдырып, содан кейін сағат белгісінің қай жерде орналасқанын (айналасындағы зергерлік тастармен көрсетілген) сезіп білу керек еді. 2011 жылы табылған сағатта сағат 12-ні көрсету үшін тізбек пайдаланылған. Сағаттың ішінде, корпусын ашқанда, дәл уақытты білу үшін екі стандартты қолмен кішкентай циферблат орнатылған.