Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Топырақ немесе шөгінділердің жіктелуі
Classification of soil or sediment
Шел – құм мен саз балшығы арасындағы өлшемдегі, негізінен кварцтың ұсақ бөлшектерінен тұратын дәнекті материал. Шел топырақ түрінде (көбінесе құммен немесе саз балшығымен араластырылған) немесе сумен араластырылған шөгінді түрінде кездесуі мүмкін. Құрғақ күйде шел ұн секілді жұмсақ, ал ылғал болғанда пластикалық қасиеті болмайды. Тілмен алдыңғы тістерге тигізгенде (саз бөлшектерімен араластырылғанда да) шелдің дәнекті екені сезіледі. Шел – кең таралған материал, қазіргі заманғы лайдың 45% құрайды. Ол көптеген өзендердің дельталарында, желмен жиналған шөгінділерде, әсіресе Орталық Азияда, Солтүстік Қытайда және Солтүстік Америкада кездеседі. Шел өте ыстық климатта (шаңды дауылдарда кварц дәнектерінің соқтығысуы сияқты процестер арқылы) және өте суық климатта (мұздықтарда кварц дәнектерін ұнтақтау сияқты процестер арқылы) пайда болады. Лосс – шелге бай топырақ, ол Жердегі ең құнарлы егістік жерлердің бірін құрайды. Дегенмен, шел эрозияға өте осал және нашар механикалық қасиеттері бар, сондықтан шел топырағында құрылыс салу қиын. 1976 жылы Тетон бөгетінің қирауы бөгет ядросында сәйкес келмейтін лосс қолданылуына байланысты болды, ал шел топырағының сұйылуы – маңызды жер сілкінісі қаупі. Желмен және сумен тасымалданған шел – қоршаған ортаны ластайтын маңызды факторлар, көбінесе нашар шаруашылық тәжірибелермен күшейтіледі.
Silt is granular material of a size between sand and clay and composed mostly of broken grains of quartz. Silt may occur as a soil (often mixed with sand or clay) or as sediment mixed in suspension with water. Silt usually has a floury feel when dry, and lacks plasticity when wet. Silt can also be felt by the tongue as granular when placed on the front teeth (even when mixed with clay particles). Silt is a common material, making up 45% of average modern mud. It is found in many river deltas and as wind deposited accumulations, particularly in central Asia, north China, and North America. It is produced in both very hot climates (through such processes as collisions of quartz grains in dust storms) and very cold climates (through such processes as glacial grinding of quartz grains.) Loess is soil rich in silt which makes up some of the most fertile agricultural land on Earth. However, silt is very vulnerable to erosion, and it has poor mechanical properties, making construction on silty soil problematic. The failure of the Teton Dam in 1976 has been attributed to the use of unsuitable loess in the dam core, and liquefication of silty soil is a significant earthquake hazard. Windblown and waterborne silt are significant forms of environmental pollution, often exacerbated by poor farming practices.
Сипаттама
Шел – құм мен саз аралық қасиеттері бар детрит (ығысқан және эрозияға ұшыраған тау жыныстарының сынықтары). Геологтардың нақты анықтамасы бойынша, бұл 1/256 және 1/16 мм (шамамен 4-63 микрон) мөлшеріндегі бөлшектер. Бұл Крамбейн фи шкаласындағы 8 және 4 фи бірліктері арасындағы бөлшектерге сәйкес келеді. Басқа геологтар шелді 2 мен 63 микрон немесе 9 мен 4 фи бірліктері арасындағы детрит бөлшектері деп анықтайды. Үшінші анықтама бойынша, шел – қыш минералдарынан гөрі кварцтан тұратын ұсақ түйірлі детриттік материал. Көптеген қыш минералды бөлшектерінің мөлшері 2 микроннан кем, ал 2 мен 63 микрон аралығындағы бөлшектердің көпшілігі сынық кварц түйіршіктерінен құралғандықтан, практикада бұл анықтамалардың арасында үлкен келісім бар. 1/16 мм немесе 63 микронның жоғарғы мөлшерлік шегі – қанағатты көзбен көруге болатын ең кішкентай бөлшектерге сәйкес келеді. Бұл сондай-ақ шөгінділердегі бөлшектердің мөлшерінің таралуындағы Таннердің саңылауына сәйкес келеді: 120 мен 30 микрондық бөлшектер көптеген шөгінділерде сирек кездеседі, бұл құм мен шел арасындағы айырмашылықтың физикалық маңызы бар екенін көрсетеді. Жоғарыда айтылғандай, 2-4 микрондық төменгі шек негізінен сынық кварц түйіршіктерінен негізінен қыш минералды бөлшектеріне өтуге сәйкес келеді. Ассалай және оның әріптестері шелді үш мөлшерлік диапазонға бөледі: C (2–5 микрон), бұл мұздықтан кейінгі сазды балшықтар мен шөл шаңын көрсетеді; D1 (20–30 микрон) – «дәстүрлі» лесс; және D2 (60 микрон) – өте ірі Солтүстік Африка лесін көрсетеді. Шелді қыштан егістікте пластикалық қасиеттерінің немесе байланыспаушылығының және бөлшек мөлшерінің арқасында ажыратуға болады. Шел түйіршіктері шелдің ұнтақтанғандай сезілуіне жеткілікті, әсіресе үлгі тістердің арасына қойылса. Қыш мөлшеріндегі бөлшектер тістердің арасында тегіс сезіледі. Шөгінді үлгісіндегі ірі және ұсақ шелдің пропорциясы зертханада пипетка әдісімен дәлірек анықталады, ол Стокс заңына негізделген тұну жылдамдығын қолданады және осыған сәйкес бөлшектердің мөлшері бойынша бөлінеді. Шел бөлшектерінің минералды құрамын 10 микроннан төмен түйіршік мөлшерінде петрографиялық микроскоппен анықтауға болады. Вадозалық шел – саздықтар мен әктастардағы кеңістіктерде кездесетін шел мөлшеріндегі кальцит кристалдары. Бұл шөгінді вадозалық аймақ арқылы тасымалданып, кеуекті кеңістіктерде орналасады.
Silt is detritus (fragments of weathered and eroded rock) with properties intermediate between sand and clay. A more precise definition of silt used by geologists is that it is detrital particles with sizes between 1/256 and 1/16 mm (about 4 to 63 microns). This corresponds to particles between 8 and 4 phi units on the Krumbein phi scale. Other geologists define silt as detrital particles between 2 and 63 microns or 9 to 4 phi units. A third definition is that silt is fine grained detrital material composed of quartz rather than clay minerals. Since most clay mineral particles are smaller than 2 microns, while most detrital particles between 2 and 63 microns in size are composed of broken quartz grains, there is good agreement between these definitions in practice. The upper size limit of 1/16 mm or 63 microns corresponds to the smallest particles that can be discerned with the unaided eye. It also corresponds to a Tanner gap in the distribution of particle sizes in sediments: Particles between 120 and 30 microns in size are scarce in most sediments, suggesting that the distinction between sand and silt has physical significance. As noted above, the lower limit of 2 to 4 microns corresponds to the transition from particles that are predominantly broken quartz grains to particles that are predominantly clay mineral particles. Assallay and coinvestigators further divide silt into three size ranges: C (2–5 microns), which represents post glacial clays and desert dust; D1 (20–30 microns) representing "traditional" loess; and D2 (60 microns) representing the very coarse North African loess. Silt can be distinguished from clay in the field by its lack of plasticity or cohesiveness and by its grain size. Silt grains are large enough to give silt a gritty feel, particularly if a sample is placed between the teeth. Clay size particles feel smooth between the teeth. The proportions of coarse and fine silt in a sediment sample are determined more precisely in the laboratory using the pipette method, which is based on settling rate via Stokes' law and gives the particle size distribution accordingly. The mineral composition of silt particles can be determined with a petrographic microscope for grain sizes as low as 10 microns. Vadose silt is silt sized calcite crystals found in pore spaces and vugs in limestone. This is emplaced as sediment is carried through the vadose zone to be deposited in pore space.
Анықтамалар
ASTM Америка сынақ материалдары стандарты: 200 нөмірлі сіңіргіш – 0,005 мм. USDA АҚШ Ауыл шаруашылығы департаменті 0,05–0,002 мм. ISSS Халықаралық топырақ ғылымы қоғамы 0,02–0,002 мм. АҚШ-тағы инженерлер балшықты 200 нөмірлі сіңіргіштен (0,074 мм немесе одан кіші) өтетін, бірақ ылғал болғанда пластикалық қасиеті аз, ал құрғағанда байланыс қабілеті аз бөлшектерден тұратын материал деп анықтайды. Халықаралық топырақ ғылымы қоғамы (ISSS) балшықты 0,002 мм-ден 0,02 мм-ге дейінгі өлшемдегі бөлшектердің 80% немесе одан да көп мөлшерін қамтитын топырақ деп анықтайды, ал АҚШ Ауыл шаруашылығы департаменті 0,05 мм шегін белгілейді. "Балшық" термині көбінесе құм мен саздың, сондай-ақ балшық өлшемдегі бөлшектердің көп мөлшерін қамтитын материалды немесе судағы лайды белгісіз түрде атау үшін қолданылады.
ASTM American Standard of Testing Materials: 200 sieve – 0.005 mm. USDA United States Department of Agriculture 0.05–0.002 mm. ISSS International Society of Soil Science 0.02–0.002 mm. Civil engineers in the United States define silt as material made of particles that pass a number 200 sieve (0.074 mm or less) but show little plasticity when wet and little cohesion when air dried. The International Society of Soil Science (ISSS) defines silt as soil containing 80% or more of particles between 0.002 mm to 0.02 mm in size while the U. S. Department of Agriculture puts the cutoff at 0.05mm. The term silt is also used informally for material containing much sand and clay as well as silt sized particles, or for mud suspended in water.
Пайда болуы
Бұл өте кең таралған материал, және бүкіл әлемде миллиард триллион триллион (1033) балшық түйіршігі бар деп есептеледі. Балшық еолиялық және аллювиалды шөгінділерде, соның ішінде Ніл және Нигер өзендерінің дельталары сияқты өзен дельталарында көптеп кездеседі. Бангладештің басым бөлігі Ганг дельтасының балшық шөгінділерімен жабылып жатыр. Сондай-ақ, солтүстік Қытайда, Орталық Азияда және Солтүстік Америкада да балшық көптеп таралған. Дегенмен, әлемнің тропикалық аймақтарында балшық салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Балшық көбінесе өзен суында ерітіліп жүзеді және өзен құмының 0,2%-дан астамын құрайды. Ол сұр түсті құмның ірі түйіршіктері арасындағы матрицада көптеп кездеседі. Қазіргі заманғы лайдың орташа балшық құрамы 45% құрайды. Балшық көбінесе балшық тастарда жіңішке қабаттар, түйіршіктер түрінде немесе тау жынысының бойымен шашырап орналасқан күйде табылады. Қабаттар әлсіз ағымда балшықтың сазға айырылуы арқылы шөгінді жиналуын көрсетеді, ал түйіршіктер фекальды бөлшектерден пайда болғанын ұсынады. Егер балшық балшық тастарда шашырап орналасса, онда ол ұю сияқты жылдам процестер арқылы шөгіндірген болуы мүмкін. Негізінен балшықтан тұратын шөгінді жыныс балшық тасы деп аталады. Балшық геологиялық жазбалардың барлық кезеңінде кең таралған, бірақ төрттік құрылымдарда ерекше жиі кездеседі. Бұл төрттік кезеңге тән мұздық және арктикалық жағдайлар балшық шөгінділерінің жиналуына жағдай жасайды. Балшық кейде тас ұны немесе мұздық ұны деп те аталады, әсіресе мұздық әрекеті нәтижесінде пайда болғанда. Мұздықтардан ағып жатқан судағы балшық кейде тас сүті немесе ай сүті деп аталады.
Silt is a very common material, and it has been estimated that there are a billion trillion trillion (1033) silt grains worldwide. Silt is abundant in eolian and alluvial deposits, including river deltas, such as the Nile and Niger River deltas. Bangladesh is largely underlain by silt deposits of the Ganges delta. Silt is also abundant in northern China, central Asia, and North America. However, silt is relatively uncommon in the tropical regions of the world. Silt is commonly found in suspension in river water, and it makes up over 0.2% of river sand. It is abundant in the matrix between the larger sand grains of graywackes. Modern mud has an average silt content of 45%. Silt is often found in mudrock as thin laminae, as clumps, or dispersed throughout the rock. Laminae suggest deposition in a weak current that winnows the silt of clay, while clumps suggest an origin as fecal pellets. Where silt is dispersed throughout the mudrock, it likely was deposited by rapid processes, such as flocculation. Sedimentary rock composed mainly of silt is known as siltstone. Silt is common throughout the geologic record, but it seems to be particularly common in Quaternary formations. This may be because deposition of silt is favored by the glaciation and arctic conditions characteristic of the Quaternary. Silt is sometimes known as rock flour or glacier meal, especially when produced by glacial action. Silt suspended in water draining from glaciers is sometimes known as rock milk or moonmilk.
Адамға әсері
Лосс әлемдегі ең өнімді ауыл шаруашылығы алқаптарының астында жатыр. Дегенмен, ол эрозияға өте осал. Құмның ұсақ бөлшектері өздеріне қоректік заттарды бермейді, бірақ топырақтың өте жақсы құрылымын қалыптастырады, ал басқа минералдардың ұсақ бөлшектері, аздаған мөлшерде, қажетті қоректік заттармен қамтамасыз етеді. Лосс суланғанда беріктігін жоғалтады, бұл ғимараттардың негіздерінің зардап шегуіне алып келуі мүмкін. Бұл материалдың ашық құрылымы бар, ол суға толып, құлайды. Жылдам балшық (мұздық ұнтақталудан алынған өте ұсақ балшық және балшық мөлшеріндегі бөлшектердің қоспасы) азаматтық инженерия үшін ерекше қиындық тудырады. Тетон тоғанның қирауына тоғанның негізіндегі Snake өзенінің тасқын даласынан алынған лосс қолдану себеп болды деп есептеледі. Лосс тоғанның негізінде қолдануға қажетті пластикалық қасиетке ие емес, бірақ оның қасиеттері, тіпті топырақ тоғандарды салуда мол тәжірибесі бар АҚШ-тың Мелиорация бюросы үшін де толыққанды түсініксіз болды. Жер сілкінісі кезінде құмның сұйықтануына бейім, себебі ол пластикалық емес. Бұл Нью-Мадрид сейсмикалық аймағында күшті жер сілкінісі болған жағдайда АҚШ-тың орталық бөлігіндегі құмды топырақтағы жер сілкінісінің салдарына қатысты алаңдаушылықты күшейтеді.
Loess underlies some of the most productive agricultural land worldwide. However, it is very susceptible to erosion. The quartz particles in silt do not themselves provide nutrients, but they promote excellent soil structure, and silt sized particles of other minerals, present in smaller amounts, provide the necessary nutrients. Loess tends to lose strength when wetted, and this can lead to failure of building foundations. The silty material has an open structure that collapses when wet. Quick clay (a combination of very fine silt and clay sized particles from glacial grinding) is a particular challenge for civil engineering. The failure of the Teton Dam has been attributed to the use of loess from the Snake River floodplain in the core of the dam. Loess lacks the necessary plasticity for use in a dam core, but its properties were poorly understood, even by the U. S. Bureau of Reclamation, with its wealth of experience building earthen dams. Silt is susceptible to liquefaction during strong earthquakes due to its lack of plasticity. This has raised concerns about the earthquake damage potential in the silty soil of the central United States in the event of a major earthquake in the New Madrid Seismic Zone.
Қоршаған ортаға әсері
Шел сумен оңай тасымалданады және ұзын қашықтыққа ауамен шаң түрінде тасымалдануға жеткілікті. Ең ірі шел бөлшектері (60 микрон) тыныш судың бір метрінен бес минут ішінде шөгіп, ал ең ұсақ шел түйіршіктері (2 микрон) шөгуіне бірнеше күн қажет. Судағы ластанушы зат ретінде шел пайда болған жағдай – шөгінділену деп аталады. Миссисипи өзені 20-шы ғасыр бойы жинаған шел, бөгеттер жүйесінің салдарынан азайды, бұл Нью-Орлеанды қорғайтын дельта аймағындағы қорғаныш батпақтары мен тосқауыл аралдардың жоғалуына себепкер болды. Бангладештің оңтүстік-шығысындағы Ноахали ауданында 1960 жылдары көлденең бөгеттер салынды, осылайша шел біртіндеп "чар" деп аталатын жаңа жерлерді қалыптастыра бастады. Ноахали ауданы соңғы 50 жылда 400 мыңнан астам гектар жерге ие болды. Голландиялық қаржымен Бангладеш үкіметі 1970 жылдардың соңында ескі чарларды дамытуға көмектесе бастады, және бұл күш-жігер көп агенттіктердің қатысуымен жолдар, су өткізгіштер, бөгеттер, дауылдан қорғаныс құрылыстары, әжетханалар мен көлдер салуға, сондай-ақ қоныс аударушыларға жер бөлуге дейін жетті. 2010 жылдың күзіне қарай бағдарлама 21 000 отбасыға көмек көрсетуге жоспарлануда. Қалалық өзендердегі шелдің негізгі көзі – құрылыс жұмыстарынан туындаған топырақ бұзылысы. Ауылдық өзендердегі негізгі көзі – егістік жерлерді жыртудан, орманды кесуден немесе өртеуден туындаған эрозия.
Silt is easily transported in water and is fine enough to be carried long distances by air in the form of dust. While the coarsest silt particles (60 micron) settle out of a meter of still water in just five minutes, the finest silt grains (2 microns) can take several days to settle out of still water. When silt appears as a pollutant in water the phenomenon is known as siltation. Silt deposited by the Mississippi River throughout the 20th century has decreased due to a system of levees, contributing to the disappearance of protective wetlands and barrier islands in the delta region surrounding New Orleans. In southeast Bangladesh, in the Noakhali district, cross dams were built in the 1960s whereby silt gradually started forming new land called "chars". The district of Noakhali has gained more than of land in the past 50 years. With Dutch funding, the Bangladeshi government began to help develop older chars in the late 1970s, and the effort has since become a multi agency operation building roads, culverts, embankments, cyclone shelters, toilets and ponds, as well as distributing land to settlers. By fall 2010, the program will have allotted some to 21,000 families. A main source of silt in urban rivers is disturbance of soil by construction activity. A main source in rural rivers is erosion from plowing of farm fields, clearcutting or slash and burn treatment of forests.
Мәдениет
Нил өзенінің жағалауындағы құнарлы қара топырақ - қайта туудың символы, ол Мысыр құдайы Анубиспен байланысты.
The fertile black silt of the Nile river's banks is a symbol of rebirth, associated with the Egyptian god Anubis.