Норвегияның Финнмарк округі

Кіріспе

Норвегия округі

2020 жылдың 1 қаңтарында Финнмарк көршілес Тромс округімен біріктіріліп, жаңа Тромс және Финнмарк округі құрылды. 2024 жылдың 1 қаңтарында Финнмарк және Тромс округтері парламенттің 2022 жылдың 15 маусымындағы оларды бөлу туралы шешімінен кейін қайта құрылды. Құрлықтан батыста Тромс округімен, оңтүстікте Финляндиямен (Лапландия аймағы) және шығыста Ресеймен (Мурманск облысымен) шектеседі, ал теңізден солтүстік-батыста Норвегия теңізімен (Атлант мұхиты), солтүстікте және солтүстік-шығыста Баренц теңізімен (Арктикалық мұхит) шектеседі. Бұл округ бұрын Finmarkens amt немесе Vardøhus amt деп аталған. 2002 жылдан бері екі ресми атауы бар: Финнмарк (норвегиялық) және Финнмарку (солтүстік саам тілінде). Ол төрт елге созылған Сапми аймағының және Баренц аймағының бір бөлігі болып табылады. Сондай-ақ, Норвегияның екінші үлкен және ең сирек қоныстанған округі. Материктік Еуропаның ең солтүстік бөлігінде, Норвегия жағалауының шығысқа қарай иіліп тұрған жерінде орналасқан Финнмарк – мәдениетте де, табиғатта да, географияда да «шығыс пен батыс кездесетін» аймақ. Норвегияның ең шығыс муниципалитеті Вардо, Санкт-Петербург және Стамбул қалаларынан шығысқа қарай орналасқан. 2021 жылдың бірінші тоқсанында ауданның 18 муниципалитетінің ішінде төрт муниципалитетте халық саны өсті: Алта, Тана, Берлевог және Лоппа.

Этимология

Finnmark атауы көне норвег тіліндегі Finnmǫrk сөзінен туындайды: алғашқы элементі – finn(ar), бұл норвегтердің саам халқына берген аты, ал соңғы элементі – mǫrk, яғни «орман» немесе «шекаралық аймақ» деген мағынаны білдіреді. Норвег дәуірінде бұл атау саам халқының жерін немесе саамдар тұратын кез келген жерді көрсеткен.

Елтаңба

Герб қара түсті, алтын түсті қамал мұнарасымен бейнеленген. Оның сипаттамасы: "Сабль, бір мұнаралы қамал Ор". Бұл сурет 1967 жылы жасалған және тарихи түрде Ресеймен шығыс шекарасында орналасқан ескі Вардёхус бекінісін көрсетеді.

География

Финнмарк – Норвегияның ең солтүстік және ең шығыс округі (Свалбард округ ретінде қарастырылмайды). Жер ауданы бойынша Финнмарк Норвегияның екінші үлкен округы, тіпті көршілес Даниядан да үлкен. Халық саны шамамен 75 000 адамды құрайды, сонымен қатар Норвегияның ең сирек қоныстанған округы. Финнмарк жағалауының ұзындығы , аралдардағы жағалауын қоса алғанда. 2000 жылы округ халқының 16,6 пайызы, яғни шамамен 12 300 адам жағалау бойындағы 100 метрлік жолақта тұрды. Нордкап муниципалитетіндегі (Магерёя аралында) Книвскьеллодден кейде Еуропаның ең солтүстік нүктесі (аралдағы) деп есептеледі; ал Лебесби муниципалитетіндегі Нордкинн түбегіндегі Киннарродден – Еуропаның ең солтүстік нүктесі болып табылады. Финнмарктағы Хоннингсвог қаласы әлемдегі ең солтүстік қала деп саналады, ал Вардё Норвегиядағы ең шығыс қаласы және Стамбулдан да шығысқа қарай орналасқан. Жағалауы үлкен фьордтармен тілімделген, олардың көпшілігі (қатаң мағынада) жалған фьордтар, себебі олар мұздықтармен қазылмаған. Норвегияның ең ірі теңіз құстарының колонияларын солтүстік жағалауда көруге болады, ең ірілері – Мёсёй муниципалитетіндегі Хелмсёя аралындағы Хелмсёйстауран және Нордкап муниципалитетіндегі Гесверстаппан. Ең биік нүкте – Øксфьордйокелен мұздығының үстінде орналасқан, оның ауданы , және ол Лоппа муниципалитетіне жатады. Øксфьордйокелен және Сейланд мұздықтары Финнмарк округының батыс бөлігінде орналасқан. Øксфьорд платолық мұздығы 1900 жылға дейін тікелей теңізге (Йёкельфьорден) құлап тұрды, материктік Норвегиядағы соңғы мұздық осылай болды. Финнмарк округының орталық және шығыс бөлігі көбінесе таулы емес және мұздықтары жоқ. Нордкаптан шығысқа қарайғы жердің көп бөлігі теңіз деңгейінен төмен жатыр. Табиғаты Баренц теңізіне қараған шөлейтті жағалаулардан бастап, қорғалған фьордтар мен шатқалдармен тілімделген өзен аңғарларына дейін әртүрлі. Округ аумағының жартысы орман шебінен жоғары орналасқан, ал қалған жартысының үлкен бөлігі шағын жапырақты қайыңмен жабылған. Ең құнарлы аймақтар – Алта аймағы мен Тана аңғарлары, ал шығыста – Сёр-Варангердегі Пасвик аңғарындағы жазықтар, онда қарағай мен сібір шыршасы Ресей тайгасының бір бөлігін құрайды. Осы аңғарда Норвегиядағы қоңыр аюлардың ең жоғары тығыздығы байқалады, сонымен қатар елдегі жалғыз мұскүс егесінің популяциясы бар. Бұл жануарлардың 20 ғасырдың басында Солтүстік Америкадан Еуропаға әкелінуімен байланысты, оның ішінде 1919 жылдан бастап Финляндияның 293 елді мекеніне босатылып, содан кейін 1931-1936 жылдары Кола түбегіне шамамен 1000 мұскүс егесі жіберілді. Жануарлардың таралуы және Тромс округындағы Альта өзенінің аймағында алғашқы "күмәнсіз" мұскүс егесінің байқалуы (Вик, 1963) 1960 жылдарға дейін болды, бірақ алғашқы нақты үлгі 1969 жылға дейін табылмады, ол кезде мұскүс егесі Тана округындағы Смалфьордта тірі ұсталды (Lund & Wikan, 1995). 1970 жылы тағы бір үлгі Финнмарк округының Сёр-Варангер ауданындағы Ярфьорденнен жиналды (Pedersen, 1970). 1980-1988 жылдар аралығында Норвегияда мұскүс егесінің байқалуы өте сирек болды (Lund & Wikan, 1995). 1988 жылдан бері Сёр-Варангерде халық саны тез өсті, ал мұскүс егесі округтің барлық бөліктеріне тарады. Қарақұйрық және қашан Финнмарк округының көп бөлігінде кең таралған, бірақ жағалауда сирек кездеседі. Округтің ішкі бөлігі Финнмарксвидданың үлкен платосының бір бөлігін құрайды, оның биіктігі , және көптеген көлдер мен өзен аңғарлары бар. Плато Сами халқына тиесілі ондаған мыңдай бұғы және жаздың ортасында масалардың көптігімен танымал. Финнмарксвидда округ аумағының 36% құрайды. Стаббурсдален ұлттық паркі әлемдегі ең солтүстік қарағай орманын қорғауға мүмкіндік береді. Тана өзені, Финляндиямен шекараның бір бөлігін құрайды, ол Еуропадағы барлық өзендердің ішіндегі ең көп лососьты ұстайды, сонымен қатар Атлантикалық лосось үшін әлемдік рекордты ұстайды. Шығыста Пасвикелва өзені Ресеймен шекараны белгілейді.

Finnmark is the northernmost and easternmost county in Norway (Svalbard is not considered a county). By area, Finnmark is Norway's second largest county, even larger than the neighboring country of Denmark. With a population of about 75,000, it is also the least populated of all Norwegian counties. Finnmark has a total coastline of , including of coastline on the islands. Nearly 12,300 people or 16.6 percent of the county's population in 2000 was living in the 100 meter belt along the coastline. Knivskjellodden in Nordkapp Municipality (on the island of Magerøya) sometimes considered the northernmost point of Europe (on an island); Kinnarodden on Nordkinn Peninsula in Lebesby Municipality is the northernmost point on the European mainland. Honningsvåg in Finnmark claims to be the northernmost city of the world, and Vardø is the easternmost town in Norway and is farther east than Istanbul. The coast is indented by large fjords, many of which (in a strict sense) are false fjords, as they are not carved out by glaciers. Some of Norway's largest sea bird colonies can be seen on the northern coast, the largest are Hjelmsøystauran on the island of Hjelmsøya in Måsøy Municipality and Gjesværstappan in Nordkapp Municipality. The highest point is located on the top of the glacier Øksfjordjøkelen, which has an area of , and it is located in Loppa Municipality. Both Øksfjordjøkelen and Seiland Glacier are located in the western part of Finnmark. The Øksfjord plateau glacier calved directly into the sea (Jøkelfjorden) until 1900, the last glacier in mainland Norway to do so. The central and eastern part of Finnmark is generally less mountainous, and has no glaciers. The land east of Nordkapp is mostly below
The nature varies from barren coastal areas facing the Barents Sea, to more sheltered fjord areas and river valleys with gullies and tree vegetation. About half of the county is above the tree line, and large parts of the other half is covered with small Downy birch. The most lush areas are the Alta area and the Tana valleys, and in the east is the lowland area in the Pasvik valley in Sør Varanger, where the pine and Siberian spruce forest is considered part of the Russian taiga vegetation. This valley has the highest density of Brown bears in Norway, and is the only location in the country with a population of musk rats, stemming from their introduction from their native North America into Europe in the early 20th century which included their release in a total of 293 localities all over Finland from 1919 and onwards, and then of ca 1,000 muskrats on the Kola Peninsula during 1931–1936. The animal spread and the observations of first 'possible' muskrats in the river Alta area in Troms, northern Norway (Vik 1963) were made around 1960, though the first actual specimen was not recovered until 1969 when a muskrat was captured alive in Smalfjord [no] at Tana, Norway (Lund & Wikan 1995). In 1970, another specimen was collected from Jarfjorden in the Sør Varanger district in Finnmark (Pedersen 1970). Between 1980 and 1988 there were very few observations of muskrats in Norway (Lund & Wikan 1995). Since 1988 there has been a rapid population increase in Sör Varanger, and the muskrat has spread to almost every part of the municipality. Lynx and moose are common in large parts of Finnmark, but rare on the coast. The interior parts of the county are part of the great Finnmarksvidda plateau, with an elevation of , with numerous lakes and river valleys. The plateau is famous for its tens of thousands of reindeer owned by the Sami, and swarms of mosquitos in mid summer. Finnmarksvidda makes up 36% of the county's area. Stabbursdalen National Park ensures protection for the world's most northern pine forest. The Tana River, which partly defines the border with Finland, gives the largest catch of salmon of all rivers in Europe, and also has the world record for Atlantic salmon, In the east, the Pasvikelva defines the border with Russia.

Климат

Өлкенің ішкі бөлігіндегі Финнмарксвида платосында континенттік климат орналасқан, және Норвегиядағы ең суық қысқы температура осы аймақта тіркелген: ең суық температура 1886 жылғы 1 қаңтарда Карасйокта тіркелді. Сол жердегі қаңтар және шілде айларының 24 сағаттық орташа температурасы және жылдық орташа температурасы ал эми жауын-шашын мөлшері жылына ғана, ал жазғы маусымда жауын-шашын көп болады. Карасйокта шілде айында дейін тіркелген, бұл жылдық амплитуданы құрайды (Еуропада сирек кездеседі). Финнмарксвиддадағы жылдық орташа температура (Каутокеинодағы Сихчаявриде) төмендейді, бұл материктік Норвегиядағы ең суық температура (жоғары таулы аймақтардан басқа) және тіпті Ян Майен мен Медведь аралынан да суық. Сихчаяври 1920 жылғы 23 маусымда тіркелді. Мұзсыз мұхитқа жақын болғандықтан, жағалау аймақтарында қыстар жұмсақ (және желді); Лоппа муниципалитетінің қаңтар және шілде айларының орташа температурасы тиісінше ал эми жылдық орташа температурасы солтүстікке қарамастан. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері ал ең жауын-шашынды маусым қыркүйектен желтоқсанға дейін. Лоппа мен Карасйок арасындағы жылдық орташа температура айырмашылығы (6 °C) Лоппа мен Лондон арасындағы айырмашылыққа ұқсас. Кёппен климаттық классификациясы бойынша, Карасйок және Финнмарк төмендіктерінің көп бөлігі Dfc (субарктикалық климат) санатына жатады, ал Лоппа климаты Cfc санатына жатады. Солтүстік-шығыс жағалауы, Нордкапптан Вардоға дейін, арктикалық тундралық климатқа ие (Кёппен: ET), себебі шілде айының орташа температурасы төмен. Бұдан басқа, Батыс Финнмарк жағалау аймақтарында және ішкі аймақта шамамен биіктіктен асып кету альпілік климатқа алып келеді, ал солтүстік-шығыста бұл Арктикалық тундралық климатпен бірігеді. Фьорд аймақтарының қорғалған бөліктеріндегі климат (әсіресе Альтафьорден) әдетте ең қолайлы болып саналады: қыстар ішкі аймақтардағыдай суық емес, ал жазғы жылу салыстырмалы. Қыста ауа температурасы жағалау аймақтарында жұмсақ болса да, жағалау қысқы дауылдарға көбірек ұшырайды, бұл жол және әуе қатынастарын қиындатады немесе тоқтатады.

The Finnmarksvidda plateau in the interior of the county has a continental climate with the coldest winter temperatures in Norway: the coldest temperature ever recorded was in Karasjok on 1 January 1886. The 24 hour averages for January and July at the same location are and , the annual average is , and precipitation is only per year with summer as the wettest season. Karasjok has recorded up to in July, giving a possible year amplitude of (rare in Europe). Finnmarksvidda has annual mean temperatures down to (Sihcajavri in Kautokeino), the coldest in mainland Norway (except for higher mountain areas) and even colder than Jan Mayen and Bear Island. Sihcajavri has also recorded on 23 June 1920. Due to the proximity to the ice free ocean, winters are much milder in coastal areas (and more windy); Loppa Municipality has average January and July temperatures of and respectively, with an annual mean of , despite being further north. Average annual precipitation is and the wettest season is September until December. The year average temperature difference between Loppa and Karasjok (6 °C) is comparable to the difference between Loppa and London. In the Köppen climate classification, the climate in Karasjok–and most of the lowland areas in Finnmark–corresponds to the Dfc category (subarctic climate), while the Loppa climate corresponds to the Cfc category. The northeastern coast, from Nordkapp east to Vardø, have arctic tundra climate (Köppen: ET), as the average July temperature is below
Furthermore, elevations exceeding approximately in coastal areas in western Finnmark and in the interior result in an alpine climate, and in the northeast this merges with the Arctic tundra climate. The climate in sheltered parts of fjord areas (particularly the Altafjorden) is usually considered the most hospitable: winters are not as cold as in the interior, and summer warmth is comparable. Even if winter temperatures are milder in coastal areas, the coast is more exposed to winter storms, which often complicate or shut down road and air communications.

Күндізгі күн

Арктикалық шеңберден солтүстікке қарай орналасқан Финнмаркта мамыр айының ортасынан шілде айының соңына дейін күн жартытүнде де көрінеді. Ал керісінше, қысқы екі айдың ішінде, қарашаның соңынан қаңтар айының соңына дейін, аймақта полярлық түндер болады, онда күн көкжиектің астында қалады. Осының салдарынан мамырдың басынан тамыздың басына дейін үздіріліссіз жарық болады. Қыстың ортасында түске жуық бірнеше сағатқа көгілдір шапақ пайда болады, егер оңтүстікте аспан ашық болса, ол күнге жақын болуы мүмкін.

Солтүстік жарық

Финнмарк солтүстік шамының (Aurora Borealis) аймағында орналасқан. Құрғақ климат пен жиі ашық аспан болғандықтан, Алта муниципалитеті осы ерекше жарық құбылысын зерттеу үшін ерте бастан таңдалды. Сондықтан Альтаны кейде солтүстік шамының қаласы деп атайды.

Экономика

Балық аулау дәстүрлі түрде Норвегия халқының көпшілігі тұратын жағалау бойындағы өмір сүрудің ең маңызды тәсілі болды. Бастапқыда Солтүстік Тынық мұхитынан келген, бірақ ресейліктер Баренц теңізіне әкелген қызыл патша крабы шығыстан келді және қазір коммерциялық мақсатта пайдаланылуда (әсіресе Варангерфьордта). Крабтың оңтүстікке тым көп таралуын болдырмау үшін Нордкаптан батысқа қарай краб аулау толығымен ережеленбеген. Соңғы жылдары туризмнің маңызы артты, Солтүстік мүйіс (Нордкапп) және Алта мен Хаммерфест қалалары ең маңызды бағыттар болып табылады. 2001 жылы жұмыс күшінің бір пайызы мұнай және кен өнеркәсібінде жұмыс істеді. Кен өнеркәсібі де бар, бірақ Киркенес-Бьёрневатн желісі бойындағы темір кендерін өндіру 2015 жылы тоқтатылды және 2022 жылға дейін қайта басталған жоқ. Алтадағы тақта тас өнеркәсібі жақсы танымал және олардың өнімдері алыс Жапониядағы клиенттерге сатылды. 2020 жылы 83 миллион норвегиялық кронаға сатып алынған жолаушылар кемесі (немесе паром) туралы заңсыз тендер әлі де (2022 жылға қарай) Финнмарк аймағының 2024 жылы округке айналғаннан кейін кеменің төлемін өзіне қабылдауы мүмкін деген қорқынышқа себеп болуда; бұл шығын бюджетті қысқартуға әкелуі мүмкін. Хаммерфест қаласы Statoil компаниясының Мелькёя аралындағы ірі құрлықтағы сұйытылған табиғи газ (LNG) кешенін салуының нәтижесінде экономикалық өркендеуді басынан өткеруде, ол Снёхвит теңіз асты газ кен орнынан табиғи газ алады. 2009 жылы Снёхвит кен орнының жанында, жағалауға жақын жаңа мұнай кен орны табылды. Баренц теңізіндегі мұнай қызметінің өсуі құрлықтағы экономикалық белсенділікті де арттырады деп күтілуде. Мұнда Sclerotinia borealis және Typhula ishikariensis (әсіресе III топтағы T. i.) сияқты кең таралған және жақсы бейімделген қар көбелектері бар. Екеуі де бидайдың патогендері, ал S. b. қарабидай, арпа және кейбір ағаштарға да әсер етеді.

Инфрақұрылым

Он бір әуежай бар, бірақ тек Альта әуежайы, Лакселв Банак әуежайы және Киркенес Хойбуктмоен әуежайы ғана Ослоға тікелей рейстермен қатынайды. Бұған қоса, Порсангердегі Лакселв Банак әуежайы Корольдік Норвегия әуе күштері және басқа НАТО одақтастары үшін, жақын орналасқан Халкаварре атыс полигонымен бірлесіп, қанатты басқарылатын оқ-дәрілермен жаттығулар өткізуге пайдаланылады. Порсангердегі Garnisonen i Porsanger Халкаварре оқу-жаттығу аймағының жанында орналасқан. Шығыста Garnisonen i Sør Varanger (Gsv) да бар, ол Ресеймен шекараны қорғайды.

Әкімшілік

Алттағы халық саны ең көп болғанымен, Вадсё қаласы Финнмарк округінің әкімшілік орталығы болып табылады. Финнмарк округінің басқару органы – Финнмарк округінің муниципалитеті. Округ әдетте екі аймаққа бөлінеді: Батыс Финнмарк (Vest Finnmark) және Шығыс Финнмарк (Øst Finnmark). 2006 жылға дейін мемлекеттік орман және таулы жылжымайтын мүлікті басқаруға жауапты Норвегия мемлекеттік агенттігі Statskog Финнмарк округі жерлерінің шамамен 95%-ына ие болды. 2006 жылдың 1 шілдесінде Finnmark Estate агенттігі Финнмарк округіндегі осы жерлердің иелігін және басқаруын өз мойнына алды. Финнмарк Estate Финнмарк округінің муниципалитеті мен Норвегияның Сами Парламенті тарапынан бірлесіп басқарылды. Норвегияның Сами Парламенті Карасьок ауылында орналасқан. Ұлттық үкімет Солтүстік Норвегияның аймақтық денсаулық сақтау басқармасын басқарады, ол өз кезегінде Финнмарктағы Киркенес және Хаммерфест қалаларында орналасқан екі аурухананың иесі және операторы болып табылады.