Кіріспе
Месаби темір жотасы – Солтүстік-Шығыс Миннесотадағы тау-кен ауданы және темір кенінің ірі кен орындарын қамтитын, созылыңқы бағытта орналасқан тау жотасы. Бұл аймақтағы төрт маңызды темір жотасының ең ірісі, олар бірлесіп Миннесота темір жотасы деп аталады. Алғаш рет 1866 жылы сипатталған, және ол АҚШ-тағы темір кенін өндірудің басты ауданы болып табылады. Аудан көбінесе Итаска және Сент-Луис округтерінде орналасқан. 1892 жылдан бері қарқынды игеріліп келеді, және жоғары сапалы тікелей тасымалданатын кендерден, гравитациялық концентраттар арқылы, қазіргі кезде тек темір кенінен (такониттен) гранулалар өндіруге дейін өндіріс ауысты. 1901 жылдан бері өндіріс негізінен вертикалды интеграцияланған болат өндірушілердің бақылауында, сондықтан ол АҚШ-тың темір өндіру мүмкіндіктері мен сұранысына тікелей байланысты.
The Mesabi Iron Range is a mining district and mountain range in northeastern Minnesota following an elongate trend containing large deposits of iron ore. It is the largest of four major iron ranges in the region collectively known as the Iron Range of Minnesota. First described in 1866, it is the chief iron ore mining district in the United States. The district is located largely in Itasca and Saint Louis counties. It has been extensively worked since 1892, and has seen a transition from high grade direct shipping ores through gravity concentrates to the current industry exclusively producing iron ore (taconite) pellets. Production has been dominantly controlled by vertically integrated steelmakers since 1901, and therefore is dictated largely by US ironmaking capacity and demand.
Атауы
Месаби жотасы жергілікті оджибве тайпасы үшін Мисаабе важиу («Үлкен тау») деп белгілі болған. Месаби жотасының бойында Месаба және Миссабе сөздерінің әртүрлі жазылу түрлерімен қатар, атауларында «Гигант» сөзі бар жерлер де кездеседі.
Геология
Солтүстік Миннесотада төрт темір жотасы бар: Куюна, Вермильон, Месаби және Ганфлинт. Әлемдегі темір рудасының көп бөлігі, соның ішінде Солтүстік Миннесотадағы темір рудасы, орта Кэмбрийге дейінгі кезеңде қалыптасқан. Осы кезеңде эрозия тауларды тегістеді. Бұл эрозия темір мен кремнийді жаңа теңіз суларына шығарды. Бұл жаңа теңізде өмір сүрген теңіз балдырлары атмосферадағы оттегінің деңгейін көтерді. Бұл оттегілік катастрофа эрозияға ұшыраған темірдің Солтүстік Миннесотада және Анимики тобының басқа да мүшелерінде кездесетін жолақты темір формацияларына шөгуіне себеп болды. Миллиардтарға созылған жылдар бойы геологиялық күштер әртүрлі сапалы және концентрациялы кен орындарын қалдырды – бұл айырмашылықтар кеннің қай жерден қазылып алынатынын анықтады. Месаби жотасында, Гранд-Рапидс пен Баббит аралығында 161 шақырымға созылған жерде, жұмсақ кен бетке жақын орналасқан, оны ашық карьерлерден қазуға болады. Жотаның жалпы құрылымы – солтүстік-шығысқа қарай 5-15 градусқа дейін еңіске түсетін моноклин. Негізгі жарылымдарға Калумет, Ла-Ру, Мортон, Бивабик және Сифон жатады. Шығыстағы Дулут Габбро кешені Бивабик формациясында метаморфтық өзгерістерге әкелді. Табиғи темір кендері мен магнетит такониттері осы кембрийге дейінгі Бивабик формациясында кездеседі, ол қалың қабатты құрайды. Табиғи кендер созылған арналарда немесе кестелі шөгінділерде орналасқан, ал магнетит такониттері стратиграфиялық аймақтарда кездеседі. Табиғи кендерде темірдің мөлшері 51-57 пайызды құрайды, ал такониттерде 30-35 пайыз темір бар, олар 60-67 пайыз темір қамтитын гранулаларға байытылады. Табиғи кендер негізінен гематит пен гоетиттен тұрады.
Физикалық аумағы
Месаби тау жотасының ұзындығы 177 шақырымды (110 миль) құрайды. Биіктігі әртүрлі. Ең биік нүктесі, Вирджиниядан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 9 км жерде орналасқан Пайк тауы – 594 метр (1950 фут). Тау жотасы солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай Баббиттен Гранд-Рапидсқа дейін созылады.
Тауларды масқаралау
Эмбаррас таулары – Месаби жотасының шағын тармағы, Солтүстік Уайт Тауншип және Сент-Луис округіндегі Хойт көлдері арқылы шамамен 9 миль (14 км) созылып жатыр. Биіктігі әртүрлі. Ең жоғары нүктесі – 1940 фут (591 м), Хинсдейл қауымдастығының батысында шамамен 1,9 миль (3 км) қашықтықта орналасқан. Темір кені 1890 жылдың 16 қарашасында Мерит ағайындыларының өкілі Дж. А. Николс тапқан. Аймақ 1900 жылы анықталған. Алғашқыда жер асты шахталары пайдаланылды, бірақ олардың орнына ашық карьерлер келді, сондықтан 1902 жылға қарай операциялардың жартысы осылай жүргізілді. Соңғы жер асты шахтасы 1960 жылы жабылды. Табиғи кендердің орнына магниттік такониттен алынған темір кенінің концентраттары қолданыла бастады, нәтижесінде 1965 жылы өндірістің үштен бірі осы гранулалардан түсті. Қазіргі уақытта темір кені тек ашық карьерлерден ғана өндіріледі, бірақ кейбір шахталар бұрын жер астында жұмыс істеген. Жұмсақ кеннің көп бөлігі жер бетіне жақын орналасқан, бұл ашық карьерлерде кен қазуға мүмкіндік берді. Әлемдегі ең ірі ашық карьер – Хилл–Раст–Махонинг ашық карьері. 19-ғасырдың соңынан 1950-ші жылдарға дейінгі кезеңде тау-кен өндірісі жоғары сапалы кенге бағытталды, оны болатқа айландыру үшін көп өзгеріс қажет болмады. Бірақ осы қорлар таусылғаннан кейін назар төмен сапалы кенге (таконитке) ауысты, оны портқа дейін ірі тау-кен өңдеу кешендерінде кең ауқымды өңдеу қажет болды. Кенді негізінен Канадалық Ұлттық темір жолымен Екі Порт және Дулут порттарына, ал BNSF темір жолымен Висконсин штатының Супериор қаласына тасымалдайды. Дулутта 80 тоннаға дейінгі ашық вагондар үлкен кен доктарына шығарылып, Индиана және Огайодағы болат зауыттарына тасымалдау үшін 60 000 тоннаға дейін салмағы бар "лакерлерге" құйылады. Ашық карьерлер – Темір жолағының бойында жиі кездесетін құбылыс. Олардың кейбіреулері басқа мақсаттар үшін қайта жаңартылды. Мысалы, Вирджиния пилоттық жобасы – ескі кен орындарының жанындағы жерлерді төмен және орташа табысқа ие тұрғындарға арналған тұрғын үйлерге айналдыруға бағытталған жоба. Хилл Аннекс шахтасы қазір мемлекеттік парк болып табылады және шахта жұмысы туралы білуге ниеттенген келушілерге экскурсиялар ұсынады. Экскурсияларды бұрынғы шахта жұмысшылары жүргізеді. Қазіргі уақытта Темір жолағында алты тау-кен өңдеу зауыты жұмыс істейді. Кливленд Клиффс Инк. Northshore Mining компаниясына иелік етеді және оны басқарады, оның кен өндіру операциялары Баббитке, ал ұнтақтау, шоғырландыру (оқыту) және гранула жасау операциялары Сильвер Бэйде орналасқан. Сонымен қатар, United Taconite компаниясы Эвелетта кен өндіру операцияларына және Форбсте ұнтақтау, шоғырландыру және гранула жасау операцияларына ие. Arcelor Mittal компаниясы Minorca Mine and Plant компаниясына ие және оны басқарады, оның кен өндіру жұмыстары Бивабик және Гилберт қалаларына жақын жерде жүргізіледі, ал Вирджияға жақын жерде ұнтақтау, шоғырландыру және гранула жасау кешені бар. United States Steel компаниясы KeeTac және Minntac компанияларына ие және оларды басқарады, олардың кен өндіру және өңдеу кешендері Киватин және Маунтин Айрон қалаларында орналасқан. Соңғы кешен – Хиббинг Таконит, ол Хиббинг және Чишолм қалалары арасында шахта мен зауытты басқарады. Hibbing Taconite компаниясының басым бөлігі ArcelorMittal USA компаниясына тиесілі және басқарылады, ал азшылық үлестері Cleveland Cliffs және United States Steel компанияларына тиесілі. Сонымен қатар, Mesabi Metallics (Essar Steel компаниясының бақылауында) Нашвоук маңында кен/зауыт құрылысын жүргізіп, таконитті өңдеуге кіріседі. Steel Dynamics және Kobe Steel бұрын Хойт көлдері маңындағы Mesabi Nugget компаниясына иелік еткен және оны басқарған, ол өз материалдарын өндірмей, сатып алынған темір кенінің концентратынан жоғары темір құрамындағы гранулаларды өндірген. Magnetation, Inc. бұрын компанияның жоғары қуатты магниттік сепараторларын пайдаланып, қалдықтардан қалпына келтірілген темір кенінің концентратын өндірген, оны бүкіл әлемге сату және жеткізу үшін өндірген.
Рокфеллерлердің мүдделері
Джон Д. Рокфеллер бұрын өзінің ағасы Франк Рокфеллерге және Франктың серіктесі Джеймс Корриганға Месаби жотасында орналасқан Франклин темір кеніші компаниясына үлестік қосу үшін ақша қарыз берген болатын. 1896 жылдың соңында немесе 1897 жылдың басында Джон Д. Корриганның қарыздарын өтей алмағаны үшін акцияларын өзіне алды. Франк пен Корриган компанияны сатуға мәжбүр болды. Осы кезде Месаби кеніне деген сұраныс жоқтың қасынан еді, себебі американдық болат пештері оның ұнтақты құрамымен жұмыс істеуге лайықты жабдықталмаған, ал болат өндірушілер оны сапасыз кен деп есептеді. Джон Д. Месаби кені мен оны тасымалдау бизнесін дамытуға 40 миллион доллар инвестициялады. Питтсбургтегі болат өндірушілерге кенді жеткізу үшін оны Ұлы көлдер арқылы Кливлендке тасымалдау қажет болды. Ол Месаби жотасынан Супериор көліндегі Дулут қаласына кенді тасымалдау үшін 2 миллион доллар жұмсап теміржол салды. 1896 жылға қарай ол Меррит ағайындыларының холдинг компаниясы болған Лейк-Супериор Біріктірілген Темір Кеніші компаниясын бақылады. Ол кен тасымалдау кемелерінің паркін құрды. 1896 жылдың желтоқсанында ол Питтсбургтен Генри У. Оливермен және Эндрю Карнегимен келісім жасады, оған сәйкес олар кен өндіру немесе тасымалдау бизнесіне кірмеуге, ал Джон Д. болат бизнесіне кірмеуге келісті. Болат өндірушілер Месаби кенінен алынған кенді өңдеу үшін өндіріс орындарын жаңартты. Оливер келісімді бұзды, жауап ретінде Джон Д. Ұлы көлдердегі кенді кемемен тасымалдау монополиясын иеленді. Джон Д. өзінің батыс кен активтерін 1901 жылы Морган Карнегидің болат компаниясын сатып алғаннан кейін көп ұзамай, J. P. Morgan-ға 90,900,000 долларға сатты.
Еңбек ереуілдері
1900 жылдардың басында Месаби темір кеніші аймағында бірнеше ірі ереуіл болды. Біріншісі 1907 жылғы 20 шілдеде Батыс тау-кеншілер федерациясы (WFM) Оливер темір кеніші компаниясынан, басқа талаптармен қатар, сегіз сағаттық жұмыс күні мен жалақыны көтеруді сұрағаннан кейін басталды. Ереуіл екі айға созылды және мыңдаған жұмысшының қара тізімге енуіне әкелді. 1916 жылғы 25 маусымда бір шахтер келісімшартта көрсетілген жалақыдан кем алғаннан кейін жұмысын тастап кетті. Оның бұл әрекеті 1916 жылғы Месаби ереуіліне себеп болды. Дүниежүзілік өнеркәсіп жұмысшылары жалақыны арттыру және жұмыс уақытын қысқарту мақсатымен ереуілді дереу қолдады. 1916 жылдың қыркүйегінде жұмысшылар ереуіл сәтсіз аяқталатынын болжай отырып, жұмысты қайта бастауға дауыс берді. Бірақ, жұмысқа оралғаннан кейін көп ұзамай, аймақтағы барлық жұмысшылардың жалақысы 10%-ға өсірілді.
Жалпы және келтірілген дереккөздер
Лит, Чарльз Кеннет (1903). Миннесота штатының Месаби темір кенді ауданы. АҚШ Геологиялық қызметінің монографиясы 43. Вашингтон, АҚШ: АҚШ Үкіметтік баспаханасы. Шамамен 1904 жылғы Месаби темір жұмыстарының көптеген фотосуреттерін қамтиды.