Көмекей тоқталысы: Дауыстық тілдердегі дыбын

Кіріспе

сөйлеу тіліндегі дыбыс

көмейде ауа ағынын тоқтату арқылы жасалған дыбыс

Көмейлік тоқтау немесе көмейлік жарылыс – көптеген сөйлеу тілдерінде қолданылатын, дауыс жолында немесе, дәлірек айтқанда, көмейде ауа ағынын тоқтату арқылы туындайтын дауыссыз дыбыс түрі. Халықаралық фонетикалық әліпбиде осы дыбысты көрсететін символ: Көмейдегі ауа ағынының тоқтатылуы нәтижесінде көмейлік діріл тоқтайды немесе төмендетілген жиілікпен және қарқынның күрт төмендеуімен тұрақсыз болады.

Жазу

Көптеген тілдердің дәстүрлі романдануында, мысалы, араб тілінде, глоттальдік тоқтау IPA таңбасының көзі болып табылатын апострофпен немесе символмен жазылады. Латын әліпбиін қолданатын көптеген полинезия тілдерінде глоттальдік тоқтау айналған апострофпен жазылады (гавай және самоан тілдерінде ʻokina деп аталады), ол әдетте араб тіліндегі ayin-ді транскрипциялауға қолданылады (сондай-ақ) және IPA таңбасының көзі болып табылады. Малай тілінде глоттальдік тоқтау әріппен (сөз соңында) көрсетіледі, ал воро және мальтий тілдерінде басқаша жазу тәсілі – saltillo, ол тлапанек және рапа нуи сияқты тілдерде қолданылады. Басқа жазу жүйелерінде де глоттальдік тоқтауды көрсету үшін әріптер бар, мысалы, еврей әліпбиінің aleph әрпі және бірнеше кавказ тілдерінде қолданылатын кириллицалық palochka әрпі. Араб жазуында хамза қолданылады, ол диакритикалық белгі ретінде де, дербес әріп ретінде де (бірақ әліпби құрамына кірмейді) пайда болуы мүмкін. Тундра ненец тілінде ол апостроф және қос апостроф әріптерімен бейнеленеді. Жапон тілінде глоттальдік тоқтау таңғажайып немесе ашудың білдірілуінің соңында пайда болады және осы символмен көрсетіледі. Филиппин тілдерінің көпшілігінде глоттальдік тоқтауты бейнелеуде тұрақты символ қолданылмайды. Алайда, көп жағдайда дауысты әріппен басталатын сөз (мысалы, тагалог тілінде aso, "ит") әрқашан сол дауыстыдан бұрын айтылады (қазіргі неміс және хауса тілдеріндегідей) білдірілмеген глоттальдік тоқтаумен. Кейбір орфографияларда глоттальдік тоқтау сөздің ортасында пайда болса, кері апострофтың орнына тысырқау қолданылады (мысалы, тагалог тілінде pag-ibig, "сүйіспеншілік"; немесе висаян тілінде gabi-i, "түн"). Егер ол сөздің соңында пайда болса, соңғы дауысты әрпі үстін сызықпен (пакупиа деп аталады) жазылуы мүмкін, егер соңғы дауысты әрпінде басымдық пен глоттальдік тоқтау болса (мысалы, basâ, "ылғал"), немесе төменгі сызықпен (пайва деп аталады), егер глоттальдік тоқтау соңғы дауысты әрпінде болса, бірақ басымдық соңғы буында болса (мысалы, batà, "бала"). Кейбір канадтық халықтардың тілдері, әсіресе салишан тілдерінің кейбіреулері, өздерінің орфографиясына IPA әріптерін қабылдады. Кейбір тілдерде ол әріптер жұбы ретінде қолданылады, ал сан немесе сұрақ белгісі кейде , және Squamish сияқты тілдерде артықшылыққа ие. Алфавиті басқа салиш тілдерінен ерекшеленетін сеньо́н тілі, керісінше, глоттальдік тоқтауды көрсету үшін үтірді қолданады, бірақ ол міндетті емес. 2015 жылы Солтүстік-Батыс территорияларындағы екі әйел аумақтық үкіметті қыздарының атында осы әріпті пайдалануға рұқсат бермегені үшін наразылық білдірді: Сахайʔа, чипевиан аты және Сакаэʔа, құл аты (екі есімнің де түбірі ортақ). Аумақ аумақтық және федералдық куәліктерде осы символға орын жоқ екенін мәлімдеді. Әйелдер атауларды , орнына тысырқаумен тіркеді, бірақ осы саясатқа қарсы күресін жалғастырды. Кроу тілінде глоттальдік тоқтау сұрақ белгісімен жазылады. Кроу тілінде глоттальдік тоқтау тек сөйлемнің соңындағы сұрақ белгісінің морфемасы ретінде қолданылады. Глоттальдік тоқтауты қолдану шотландтық гэль тілінің Оңтүстік материктегі Аргил диалектілерінің ерекше ерекшелігі болып табылады. Мұндай диалектте стандартты гэль тіліндегі Tha Gàidhlig agam ("Мен гэль тілінде сөйлеймін") фразасы Tha Gàidhlig a'am деп аударылады.

In the traditional romanization of many languages, such as Arabic, the glottal stop is transcribed with the apostrophe or the symbol , which is the source of the IPA character In many Polynesian languages that use the Latin alphabet, however, the glottal stop is written with a rotated apostrophe, (called ʻokina in Hawaiian and Samoan), which is commonly used to transcribe the Arabic ayin as well (also ) and is the source of the IPA character for the voiced pharyngeal fricative In Malay the glottal stop is represented by the letter (at the end of words), in Võro and Maltese by Another way of writing the glottal stop is the saltillo , used in languages such as Tlapanec and Rapa Nui. Other scripts also have letters used for representing the glottal stop, such as the Hebrew letter aleph and the Cyrillic letter palochka , used in several Caucasian languages. The Arabic script uses hamza , which can appear both as a diacritic and as an independent letter (though not part of the alphabet). In Tundra Nenets, it is represented by the letters apostrophe and double apostrophe In Japanese, glottal stops occur at the end of interjections of surprise or anger and are represented by the character
In the graphic representation of most Philippine languages, the glottal stop has no consistent symbolization. In most cases, however, a word that begins with a vowel letter (e. g. Tagalog aso, "dog") is always pronounced with an unrepresented glottal stop before that vowel (as in Modern German and Hausa). Some orthographies use a hyphen instead of the reverse apostrophe if the glottal stop occurs in the middle of the word (e. g. Tagalog pag ibig, "love"; or Visayan gabi i, "night"). If it occurs in the end of a word, the last vowel can be written with a circumflex accent (known as the pakupyâ) if both a stress and a glottal stop occur in the final vowel (e. g. basâ, "wet") or a grave accent (known as the paiwà) if the glottal stop occurs at the final vowel, but the stress occurs at the penultimate syllable (e. g. batà, "child"). Some Canadian indigenous languages, especially some of the Salishan languages, have adopted the IPA letter into their orthographies. In some of them, it occurs as a casing pair, and The digit or a question mark is sometimes substituted for , and is preferred in languages such as Squamish. SENĆOŦENwhose alphabet is mostly unique from other Salish languagescontrastly uses the comma to represent the glottal stop, though it is optional. In 2015, two women in the Northwest Territories challenged the territorial government over its refusal to permit them to use the letter in their daughters' names: Sahaiʔa, a Chipewyan name, and Sakaeʔah, a Slavey name (the two names are actually cognates). The territory argued that territorial and federal identity documents were unable to accommodate the character. The women registered the names with hyphens instead of the , while continuing to challenge the policy. In the Crow language, the glottal stop is written as a question mark The only instance of the glottal stop in Crow is as a question marker morpheme at the end of a sentence. Use of the glottal stop is a distinct characteristic of the Southern Mainland Argyll dialects of Scottish Gaelic. In such a dialect, the standard Gaelic phrase Tha Gàidhlig agam ("I speak Gaelic"), would be rendered Tha Gàidhlig a'am.

/t/ орнын ауыстыру

Ағылшын тілінде глотталық тоқтату ашық тіркес ретінде (мысалы, «uh oh!» тіркесіндегі дауысты дыбыстар арасында) және аллофониялық түрде t дыбысының глоттализациясында кездеседі. Британ ағылшын тілінде глотталық тоқтату кокни акцентінде «май» сөзінің «bu'er» деп айтылуында ең жақсы танылады. Джорди акценті көбінесе t, k және p дыбыстары үшін глотталық тоқтатуларды қолданады және глоттализацияның ерекше түріне ие. Сонымен қатар, ағылшын тілінде глотталық тоқтату дыбыссыз бастандыру ретінде де болады; яғни, ол оқшауланған немесе бастапқы дауысты дыбыстардың алдында пайда болатын фонемалық емес глотталық тоқтату. Көбінесе глотталық тоқтату үнсіздіктен кейін дауысты дыбыс пайда бола бастағанда естіледі. Американдық ағылшын тілінде «t» дыбысы әдетте «cat» немесе «outside» сияқты дауысты + «t» мен аяқталатын, немесе «mountain» немесе «Manhattan» сияқты «t» + басылмаған дауысты + «n» мен аяқталатын сөздерде аспирацияланбайды. Бұл «ұсталып тұрған t» деп аталады, себебі тіл тістің артындағы тікпеге тіреліп, ауа ағынын тоқтатады. Дегенмен, Атлантикалық аймақтың орталық штаттарындағы жас сөйлеушілер арасында «ұсталып тұрған t» дыбысын глотталық тоқтатумен алмастыруға бейімділік бар, сондықтан «Manhattan» сөзі «Man haʔin» немесе «Clinton» сөзі «Cli(n)ʔin» сияқты естіледі, мұнда «ʔ» глотталық тоқтатуды білдіреді. Бұл Африкалық-американдық ағылшын тілінен, әсіресе Нью-Йорк қаласынан тараған болуы мүмкін.

Бастапқы дауыстылар алдында

Қазіргі ағылшын тілінде көптеген сөйлеушілер, әсіресе сөйлемдердің немесе тіркестердің басында немесе сөзді ерекшелеп айтқанда, дауысты әріппен басталатын сөздердің алдында глотальді тоқтатуды жиі қолданады. Бұл "қатты бастау" деп те аталады.