Кіріспе
Атлантикалық Канада ағылшын тілінің бірнеше акценттері мен диалектілері
Ньюфаундленд ағылшын тілі – Ньюфаундленд және Лабрадор провинциясында кездесетін Атлантикалық Канада ағылшын тілінің бірнеше акценттері мен диалектілерінің бірі. Олардың көпшілігі Канада мен Солтүстік Американың басқа жерлерінде қолданылатын ағылшын тілінен айқын түрде ерекшеленеді. Ньюфаундленд ағылшын тілінің диалектілері Ньюфаундлендтің тарихы мен географиясының нәтижесінде қалыптасқан. Тарихқа келсек, Ньюфаундленд Солтүстік Америкада Англия алғашқы қоныстанған аймақтарының бірі болды, ол 17 ғасырдың басында аз санда басталып, 19 ғасырдың басында ең жоғары деңгейге жетті. 1783 жылы Америка Құрама Штаттарын құрайтын колониялар тәуелсіздік алғаннан кейін, Ньюфаундленд Британдық Солтүстік Америка құрамына әкімшілік тұрғысынан біріктірілген колониялардың бірі болды. 1867 жылы Ньюфаундленд пен Бермудадан басқа барлық колониялар Канада Доминионы ретінде конфедерацияланды. Ньюфаундленд 1907 жылға дейін британдық колония болды, содан кейін Британ империясының доминионы мәртебесіне ие болды. Бермуда аралдары қазірге дейін өзін-өзі басқаратын британдық колония болып табылады, ол қазір Британдық теңіз аймақтары деп аталады. Британдық Солтүстік Америкада Ньюфаундленд пен Бермуда Марит провинцияларының ықпалында болды, саяси орталығы Галифакс, Новая Шотландия қаласында орналасқан. Теңіз, әскери және азаматтық үкіметтік байланыстардан басқа, Англия шіркеуі 1839 жылға дейін Ньюфаундленд пен Бермуданы Нова-Скотия епархиясының құрамына енгізді, содан кейін Ньюфаундленд аралы мен Лабрадор жағалауы және Бермуда Ньюфаундленд және Бермуда епархиясының бөлігіне айналды, ортақ епископ (Обри Джордж Спенсер бірінші болды) екі колонияда кезекпен тұрды. 1879 жылы Бермудада жеке Синод құрылды, бірақ 1919 жылға дейін ол Ньюфаундлендпен епископын бөлісіп отырды, содан кейін Бермуда епископының жеке лауазымы құрылды. Католик және методист шіркеулері де Бермуданы Марит провинцияларымен байланыстырды, ал аймақтар арасында кең ауқымды қозғалыс болды, бұл Ньюфаундленд ағылшын тілі мен Бермуда ағылшын тілі арасындағы ұқсастықтарға (әсіресе Ньюфаундлендте "b'y" және Бермудада "bye" сөздерін ұқсас қолдану) әсер етті. Ньюфаундленд 1949 жылы Канада құрамына соңғы провинция ретінде қосылды. Географиялық тұрғыдан алғанда, Ньюфаундленд Солтүстік Атлант мұхитындағы арал, Лабрадордан Белль-Айл бұғазымен бөлінеді, ол провинцияның сирек қоныстанған материктік бөлігі. Халықтың көп бөлігі аралда оқшауланған күйде қалды, бұл диалекттерге Солтүстік Америка құрлығындағы диалекттерден тәуелсіз дамуға мүмкіндік берді. Бүгінде Ньюфаундленд ағылшын тілінен алынған кейбір сөздер Канаданың басқа аймақтарында (әсіресе Онтариода және шығыс жағында) танымал мәдениет арқылы қабылданып, қолданылуда. Тарихи тұрғыдан алғанда, Ньюфаундленд ағылшын тілі алғаш рет 18 ғасырдың соңында Джордж Картрайт Ньюфаундленд сөздерінің сөздігін жариялаған кезде жеке диалект ретінде танылды. Ньюфаундленд ағылшын тілі көбінесе "Newfinese" (жаңа фун) деп аталады. "Newfie" сөзі де кейде қолданылады, бірақ көбінесе оны кемсітушілік ретінде қарастырады.
Әсерлер
Ньюфаундлендтегі ағылшын тілінің көп бөлігі бұрынғы еуропалық қоныс жайлаушылардың, мысалы, британдық, ирландтық немесе француз тілдері мен диалекттерінің әсеріне түсті. Сонымен қатар, аралда ежелгі халықтардың тілдері кең таралған, олардың әсері бүгінге дейін көрініп тұр.
Британдықтар
Девоннан келген саудагерлер мен көшіп келушілердің бастапқыда басымдығы болғанымен, олар Ньюфаундлендтегі Сент-Джонс және Консепшн шығанағы сияқты жерлердегі ағылшын халқының шамамен 30 пайызын ғана құрады. Авалон түбегінен басқа жағалаудың көп бөлігін Дорсет, Сомерсет және Гэмпширден көшіп келгендер қоныстандырды, және Хэндкок Ньюфаундлендтегі 72 жағалау қауымдастығында сөйлеу үлгісінің қалай сақталғанын көрсетеді. Атап айтқанда, қауымдастықтардағы "қара" немесе "веляр" аллофонның қолданылуы Батыс өңірінің фонологиялық ерекшеліктері болып табылады. Фонологиялық ерекшеліктер бойынша аймақтық айырмашылықтар бар. Тағы бір сақталған фонологиялық ерекшелік – ирландтықтарға тән барлық дауыстылардың алға жылжуы, ол Авалон түбегінің оңтүстік жағалауындағы қауымдастықтарда кездеседі және Ньюфаундлендте әлі де қолданылады. Ньюфаундленд 1949 жылға дейін, Канаданың провинциясы болғанға дейін, шамамен екі ғасыр бойы Ұлыбританияның колониясы болды. Осының нәтижесінде Ньюфаундленд ағылшын тілінде Батыс өңіріндегі ағылшын тіліне тән ерекшеліктер кездеседі. Оларға белгілі бір сөздер, грамматика және айтылу ерекшеліктері жатады. Ньюфаундленд ағылшын тілі уақыт өте келе, әсіресе ирланд және француз көшіп келгендерінің ықпалымен және Канаданың қалған бөлігінен оқшауланғандықтан, өзінің ерекше ерекшеліктерін дамытты.
Ирландия
Ирландияның Ньюфаундленд балық аулау саласына қатысуы 1675 жылға дейін жетеді. Қалғандары Корк және Керри сияқты батыс округтерінен келген.
Француз тілі
Француз қоныстарының ықпалы аралдың батыс жағалауындағы Эспойр шығанағы мен Порт-о-Порт түбегінде басым. Зерттеулер көрсеткендей, бұл аймақтағы ерлер әйелдерге қарағанда /ð/ дыбысын жиірек тоқтатады, бірақ "осы, олар, сол, бұлар" сияқты қызметтік сөздерде мұндай болмайды. Орта жастағы әйелдер қызметтік сөздерді айтқанда /ð/ дыбысын тоқтатуға бейім, нәтижесінде олар "dis, dem, dat, dese" деп айтады.
Сырлы фриктивті t
Сөздердің соңында немесе дауыстылар арасында орналасқан фонема, ирландиялық ағылшын тіліндегідей айтылады. Ең көп кездесетін айтылуы – дауыссыз альвеолярлық, сибиляциялық емес фрикатив, сондай-ақ "жіңішке фрикатив" деп те аталады. Фонеманың Халықаралық фонетикалық алфавитте (IPA) жеке символы жоқ және оны (артқа тартылған дауыссыз тіс фрикативі) ретінде жазуға болады. Осылайша, "hitting" сөзі "hissing" сөзінен тек соңғы сөздегі фрикативтің айырмашылығымен ерекшеленеді: "hissing" сөзінде тістер қысылып (сибиляциялық дауыссыз дыбысқа қараңыз), ал "hitting" сөзіндегі жіңішке фрикативтің апикальды дыбысынан өзгеше айтылады. Ньюфаундлендте "th" дыбыстары тоқтатылғандықтан, жіңішке фрикатив пен /s/ дыбысы арасында шатасу болмайды. Соның салдарынан, жоғарыда айтылғандай, "thing" сөзінің "ting" деп айтылуы жиі кездеседі. Қалыпты канадалық /θ/ дыбысының орнына қолданылатын /t/ жіңішке фрикативі, Ньюфаундленд тұрғындарының өзіндік ерекшелігін көрсетеді.
Дыбысты фрикативтер
Бастапқы дауыссыз фрикативтердің дауысты фрикативтерге өзгеруі Батыс аймағында (Солтүстік-шығыс, Оңтүстік және Батыс жағалаулары мен Лабрадорда) естіледі. /f/ және /s/ сияқты дауыссыз фрикативтер көбінесе /v/ және /z/ дауысты фрикативтеріне ауысады. Осы өзгерістің нәтижесінде "тұз" және "шырша" сияқты сөздер "zalt" және "vir" болып айтылады. Бұл сөйлеу ерекшеліктері қазір бұрынғыдай жиі кездеспесе де, Батыс аймағының шағын бөліктерінде сақталған.
Қарапайымдастырылған ырғақ топтамалары
Батыс аймағының тұрғындары сөйлегенде әріптер тобының соңғы әрпін түсіріп тастауларымен әйгілі. Мысалы, "loft", "bald" және "almost" сөздері "lof", "bal" және "almos" деп айтылады.
Н-құлау
Батыс аймақта және Ньюфаундленд ағылшын тілінің көптеген диалектілерінде әріп "h" жоғалу және "h" қосылу құбылыстары кездеседі. Мысалы, Холируд – Олирудке, ал Авондейл – Хавондейлге айналады.
Ротикалық
Ньюфаундленд, Солтүстік Американың қалған бөлігі сияқты, негізінен ротикалық, сондай-ақ Ирландия және Вест-Кантриде де кездеседі. Кейбір аймақтарда ротикалық емес айтылуы да табылады.
L-қараңғылық
Ньюфаундленд ағылшын тілінің кейбір сөйлеушілері оны дауыстық емес (unvelarized) деп атайды, сондықтан "sell it later" тіркесі осылай айтылады (қ. Жалпы американ тілі). Мұның себебі ирланд тілінің әсерінен пайда болған ағылшын тілінің нұсқалары болуы мүмкін, себебі оларда сөз соңында да, басында да жеңілдетілген дыбыстар кездеседі.
Өкпеге интротрозивтік
Ньюфаундленд ағылшын тіліндегі ескі буын өкілдері "yeah" деген мақұлдауды дем шығарудың орнына дем алу арқылы айтады. Бұл – сирек кездесетін өкпелік кірісті дыбыстық бірлік.
Әуелі дауыстылар
Ньюфаундлендтің көп бөлігінде "қорқыныш" және "әділ" сөздері біртекті болып келеді. Осындай бірігу Англияның Шығыс Англия аймағындағы Норфолк диалектісінде де, Жаңа Зеландия ағылшын тілінде де кездеседі. Ньюфаундленд ағылшын тілінде дәстүрлі түрде канадалық көтерілу болмаған, бірақ Ньюфаундлендтің 1949 жылы Канадаға қосылғаннан бергі ұрпақтар арасында жағдай өзгерді. Ирландтар қоныстанған Авалон түбегіндегі адамдар /ɑɪ/ дыбысы үшін айқын канадалық көтерілуді көрсетеді, бірақ /ɑʊ/ дифтонғы үшін мұндай көтерілу әдетте байқалмайды. Соңғы ерекшелік Ньюфаундленд ағылшын тілінде бұрыннан бар, бірақ Ньюхук қаласының Оңтүстік жағалауындағы ауылдық аймақтарынан басқа жерде жиі кездеспейді. Дәлірек айтқанда, бұл ерекшелік әйелдердің сөйлеу үлгісінде еркектерге қарағанда көбірек кездеседі.
Темпо
Ньюфаундленд ағылшын тілінде сөйлейтіндердің сөйлеу темпі басқа канадалық ағылшын тілінде сөйлейтіндерге қарағанда жылдамдау сезім тудыруы мүмкін. Бұл айырмашылықтың қабылдану себебі, айқын айтылу ерекшеліктерімен қатар, Ньюфаундлендке тән ерекше сөздердің үйлесімі болуы мүмкін, және ол сырттан келгендерге диалектті түсінуде қиындықтар туғызуына себеп болады.
"Содан кейін" өткен
Гиберно ағылшын тілінен алынған және ирланд тілінің әсеріне тап болған Ньюфаундленд ағылшын тілінде өткен шақтағы есімшелерде "to have" етістігін қолданудан қашады және "I have told him to stop" орнына "I'm after telling him to stop" сияқты "after" сөзімен құрылған тіркестерді пайдаланады. Бұл себепті, ирланд тілінде "to have" етістігі жоқ, бірақ ең бастысы, жақында жасалған бір әрекетті білдіру үшін "Tar éis" (мағынасы – "кейін") сөздерін қолданады: "Táim tar éis é a dhéanamh" фразасы "Мен жаңа ғана оны жасадым" немесе "Мен оны жасап болдым" дегенді білдіреді. Ирланд тілінде иелік "Ta agam" арқылы білдіріледі, сөзбе-сөз аударғанда "менде бар".
Солтүстік бағыныстылар билігі
Ньюфаундленд ағылшын тілі көбінесе Солтүстік субъект ережесін сақтайды, бұл Солтүстік-Шығыс Ирландиядан келген қоныстанудың мұрасы, ал оған Солтүстік Англиядан Ирландияға жасалған ағылшын-ирландтық қоныстану ықпал еткен. Мысалы, "ұшу" етістігі үшінші жақ көпше түрінде "құстар ұшады" деп жіктеледі. Филипп Комоның 2011 жылғы зерттеуіне сәйкес, Ньюфаундленд ағылшын тілінің бұл ерекшелігі Солтүстік Англия диалектілеріндегі ережеден өзгеше, себебі Ньюфаундленд оны қайталамалық қимыл-әрекетті немесе етістіктің тұрақтылығын білдіру үшін қолданады.
Архаикалық сын есімдер
"Ye" – "сен" (жекеше) сөзінің көпше түрі, "сендер" (көпше) сөзінің орнына, стандартты канадтық ағылшын тіліндегі "you guys" (сіздер) сөзі қолданылатындай. Мысалы, екі немесе одан көп адамға тікелей сөйлескенде немесе бір адамға сөйлеп, онымен бірге келгендердің барлығына қатысты сұрақ қойғанда, Ньюфаундленд ағылшын тілінде "What do ye think?" ("Сендер не ойлайсыздар?") деген сұрақ "What do you guys think?" ("Сендер не ойлайсыздар?") дегеннің орнына қолданылады. Ал, бір адамға қатысты сұрақ қойғанда "What do you think?" ("Сен не ойлайсың?") деген қолданылады. Бұл басқа ағылшын тілінің диалектілеріндегі жағдайдың алдын алады, онда адамдар тобы сөйлеушінің тек бір адамның пікірін білгісі келе ме, әлде бүкіл топтың әртүрлі пікірлерін білгісі келе ме деп шатасуы мүмкін. Ньюфаундлендтің көптеген аймақтарында, мысалы, Сент-Джон қаласының сыртындағы Авалон түбегінде, "ye" сөзі ирландиялық ағылшын тіліндегі ұқсас нұсқаға сәйкес келеді, онда "сен" (жекеше), "сендер" (көпше) және "олар" сөздері тиісінше "you", "ye" және "dey" сөздерімен алмастырылады. Соңғысы тек айтылудың өзгеруінен туындайды, сондықтан "they" деп жазылады, бірақ қалған сөздер стандартты ағылшын тіліндегідей айтылады. "Yeer" (сенікі), "yeers" (сендердікі) және "yeerselves" (өзіңдердің) сияқты "ye" сөзінің басқа да түрлері қолданылады. Солтүстік-шығыс жағалауындағы кейбір қауымдастықтарда "сен" (жекеше), "сендер" (көпше) және "олар" сөздері тиісінше "ye", "dee" және "dey" сөздерімен алмастырылады.
"be" сөзін қолданатын әдеттегі аспект
"Бес" сөзі кейде "болу" сөзінің қалыпты түрде конъюгацияланған формаларының орнына үздіксіз әрекеттерді немесе болу күйлерін сипаттау үшін қолданылады, мысалы "ол жартасты әдетте су астында" деп "ол жартасты әдетте су астында" деп, бірақ "болу" сөзінің қалыпты конъюгациясы барлық басқа жағдайларда қолданылады. "Does be" - бұл ирланд грамматикасының ағылшын тіліне аударылуы. Ағылшын тілінде әдеттегі аспект болмағандықтан, ағылшын тілін үйренетін ирланд тілінде сөйлейтіндер "does be" деп айтады, бұл "іііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііііі
"Мен" деген сөз "менің" деген сөздің орнына "мен"
Ньюфаундленд ағылшын тілінде қолданылуы немесе ерекшелігі "my" сөзін "me" деп айтумен сипатталады, бұл Ирландияда, Шотландияда, Солтүстік және Батыс Англияда, сондай-ақ Австралияның кейбір диалекттерінде де кең таралған. Ұлы дауыстық өзгеріске дейін "my" сөзі , "mine" сөзі , ал "me" сөзі деп айтылған. Барлық басқа дыбыстық өзгерістер сияқты, аталған диалекттердегі барлық сөздер өзгермеген. Мысалы, Ньюфаундлендте: "Where's me hat?" ("Менің шляпам қайда?") "Where's my hat?" ("Шляпам қайда?") орнына қолданылады.
"to" сөзін орналасу үшін қолдану
Ньюфаундленд ағылшын тілінде "to" сөзін "where's that to?" түрінде қолданып, жер-жайды білдіру жиі кездеседі. Стандартты "where's that?" ("ол қайда?") деген сұрақтың орнына қолданылатын бұл есімдік Батыс Англиядан шыққан және бүгінде Оңтүстік-Батыс Англияда, әсіресе Бристольде кең таралған.
Басқа
Оны "Ньюфаундленд ағылшын тілі" немесе "Ньюфин тілі" деп атағанмен, Ньюфаундленд аралы – бұл диалекті қолданылатын жалғыз жер емес. Лабрадордың оңтүстік бөліктері мен Лабрадор шекарасына жақын аудандар, сондай-ақ көбінесе ағылшын тілінде сөйлейтін Квебектің Басс-Кот-Норд аймағы да оны қолданады. Аймақтың жас буыны сөйлеу әдісін өзгертіп, өзіндік тіркестер жасаған. Кейбір ересектер Ньюфаундленд ағылшын тілінде сөйлейді, бірақ оны көбінесе жастар қолданады. "Б'й" – бұл аймақта ең көп қолданылатын сөздердің бірі. Ньюфаундленд ағылшын тілі Йеллоунайф, Оңтүстік Альберта және Альбертаның Форт Макмюррей қалаларында да жиі естіледі, себебі көптеген Ньюфаундлендтіктер жұмыс табу үшін сол жерлерге қоныс аударған немесе үнемі жұмысқа барып тұрады. Онтарионың Кембридж қаласында да Ньюфаундленд ағылшын тілі жиі қолданылады, себебі онда Ньюфаундлендтіктер көп, олардың көпшілігі Белл аралынан.