Кіріспе

Кішкентай иррегулярлық галактика, Құс жолының серік галактикасы.
SMC бүкіл Оңтүстік жарты шардан көрінеді және шамамен 15° солтүстік ендіктен оңтүстікке қарай төменгі көкжиектің үстінен толық көрінуге болады. Галактика Тукан шоқжұлдызының және Гидра шоқжұлдызының бір бөлігінде орналасқан, Құс жолынан бөлініп шыққан тұманды дақ сияқты көрінеді. SMC-нің орташа көрінетін диаметрі шамамен 4,2° (Айдың 8 есесі) және осылайша шамамен 14 шаршы градус (Айдың 70 есесі) аумақты қамтиды. Беттік жарықтығы өте төмен болғандықтан, бұл терең ғарыш нысаны айсыз, қалалық жарықтан алыс түндерде жақсы көрінеді. SMC, 20° шығысқа қарай орналасқан Үлкен Магеллан Бұлтымен (LMC) жұп құрайды және LMC сияқты Жергілікті Топтың мүшесі болып табылады. Қазіргі уақытта ол Құс жолының серігі, бірақ бұрын LMC-нің серігі болған болуы мүмкін.

Байқау тарихы

Оңтүстік жарты шарда Магеллан бұлттары бұрыннан-ақ жергілікті халықтардың, оның ішінде Оңтүстік теңіз аралдарының және Австралияның аборигендерінің фольклорында кездеседі. Парсы астрономы Әл-Суфи өзінің "Тұрақты жұлдыздар кітабында" оларды атап өтеді, онда ол полимат Ибн Кутайбаның сөзін қайталайды, бірақ оларды өзі көрмеген. Еуропалық теңізшілер бұл бұлттарды орта ғасырларда, олардың навигацияға пайдаланылған кезде бірінші болып байқаған болуы мүмкін. Португал және голланд теңізшілері оларды Кейп бұлттары деп атаған, бұл атау бірнеше ғасыр бойы сақталды. 1519-1522 жылдар аралығында Фердинанд Магелланның Жер шары айналымы кезінде Антонио Пигафетта оларды әлсіз жұлдыздар шоғыры ретінде сипаттады. 1603 жылы жарық көрген Иоганн Байердің аспан атласы "Уранометрияда" ол кішірек бұлтты Кіші Нубекула деп атады. Латын тілінде "Нубекула" сөзі "кішкентай бұлт" дегенді білдіреді. 1834-1838 жылдар аралығында Джон Фредерик Уильям Гершель Патшалық обсерваториясынан рефлекторы арқылы оңтүстік аспанды бақылады. Кіші Нубекуланы бақылағанда, ол оны овал пішіндес, жарқын ортасы бар бұлтты жарық массасы деп сипаттады. Ол бұл бұлттың ішінде 37 тұмандық пен шоғырдың тізімін жасады. 1891 жылы Гарвард колледжінің обсерваториясы Перудегі Арекипада бақылау станциясын ашты. 1893-1906 жылдар аралығында Соллон Бейлидің басшылығымен осы жердегі телескоп Үлкен және Кіші Магеллан бұлттарын фототүсіру арқылы зерттеуге пайдаланылды. Гарвард колледжінің обсерваториясының астрономы Генриетта Свон Левитт Арекипадағы түсірілген суреттерді SMC-дегі жұлдыздардың салыстырмалы жарықтығының өзгеруін зерттеу үшін пайдаланды. 1908 жылы оның зерттеулерінің нәтижелері жарияланды, онда "кластерлік айнымалы" деп аталатын, кейіннен прототиптік жұлдыз Дельта-Сефеидің атымен Сефеид айнымалысы деп аталған айнымалы жұлдыздың түрі, айнымалылық периоды мен жұлдыздың көрінетін жарықтығы арасындағы анық байланысты көрсетті. Левитт SMC-дегі барлық жұлдыздар Жерден шамамен бірдей қашықтықта болғандықтан, бұл нәтиже период пен абсолютті жарықтық арасында ұқсас байланыс бар екенін білдірді. Бұл маңызды период-жарықтылық қатынасы кез келген басқа Сефеид айнымалысына дейінгі қашықтықты SMC-ге дейінгі қашықтық бойынша бағалауға мүмкіндік берді. Ол бірнеше Сефеид айнымалыларын Жерге жеткілікті жақын жерден табуға үміттенді, осылайша олардың параллаксын және Жерден қашықтығын өлшеуге болады. Бұл көп ұзамай орындалды, бұл Сефеид айнымалыларын стандартты шамдар ретінде пайдалануға мүмкіндік берді, көптеген астрономиялық жаңалықтарға көмектесті. Осы период-жарықтылық қатынасын пайдаланып, 1913 жылы SMC-ге дейінгі қашықтықты алғаш рет Эйнар Герцспрунг есептеді. Алдымен ол 13 жақын маңдағы Сефеид айнымалыларын өлшеп, бір күндік периоды бар айнымалының абсолютті шамасын анықтады. Оны Левитт өлшеген өзгергіштердің периодымен салыстыра отырып, ол Күн мен SMC арасындағы 10 000 парсек (30 000 жарық жылы) қашықтықты бағалады. Бұл кейіннен нақты қашықтықты шамалы бағалағандығы дәлелденді, бірақ бұл техниканың әлеуетті пайдалылығын көрсетті. 2006 жылы жарияланған Хаббл ғарыш телескопының өлшеулері Үлкен және Кіші Магеллан бұлттарының Галактиканың орбитасында жүріп кету үшін тым жылдам қозғалып жатқанын көрсетті.

Ерекшеліктері

SMC орталық жолақты құрылымға ие, ал астрономдар оның бұрын балама спиральді галактика болғанын, бірақ Сары Жолдың әсерінен бұзылып, ішінара иррегулярлы болғанын жоқтайды. Кіші Магеллан Бұлтын Үлкен Магеллан Бұлтымен (LMC) байланыстыратын газ көпірі бар, бұл галактикалар арасындағы күштердің әсерлесуінің куәсі. Осы газ көпірі жұлдыздардың тууына орын береді. Магеллан Бұлттары бейтарап сутегінің ортақ қабығымен қамтылған, бұл олардың ұзақ уақыт бойы гравитациялық байланыста болғанын көрсетеді. 2017 жылы Dark Energy Survey және MagLiteS деректерін қолдана отырып, Кіші Магеллан Бұлтына қатысты жұлдыздық тығыздық анықталды, бұл SMC мен LMC арасындағы әсерлесудің нәтижесі болуы мүмкін.

Рентген сәулелері көздері

Кіші Магеллан бұлтында үлкен және белсенді рентгендік қос жұлдыздар популяциясы бар. Жұлдыздардың жақында пайда болуы үлкен жұлдыздар мен жоғары массалы рентгендік қос жұлдыздардың (HMXB) көптеп кездесуіне әкелді, олар бастапқы массалық функцияның өмір сүру ұзақтығы қысқа жоғарғы шегінің қалдықтары болып табылады. Жас жұлдыздар популяциясы және белгілі рентгендік қос жұлдыздардың көп бөлігі SMC-нің таяқшасында шоғырланған. HMXB пульсары – Be типіндегі (спектрлік класы 09 B2, жарықтық кластары V–III) немесе гиперкөк жұлдыз серігі бар, екі жұлдыздан тұратын жүйеде айналатын нейтронды жұлдыз. HMXB-ның көпшілігі Be типіндегі болып табылады, олар Сүт Жолының 70%-ын және SMC-нің 98%-ын құрайды. Be жұлдызының экваторлық дискісі, нейтронды жұлдызға перицентрден өтетін кезде (көптеген белгілі жүйелерде үлкен орбиталық эксцентриситет болады) немесе ірі масштабты дискіні шығару эпизодтары кезінде материяны жинақтауға мүмкіндік береді. Бұл сценарий орбиталық периодпен араласатын, типтік рентгендік жарықтығы Lx = 1036–1037 эрг/с болатын рентгендік жарылыстар тізбегіне, сондай-ақ ұзақтығы мен жарықтығы жоғарырақ болатын сирек кездесетін алып жарылыстарға әкеледі. NASA-ның Rossi рентгендік уақыт зерттеушісі (RXTE) жүргізген SMC мониторингілік зерттеулері 1036 эрг/с-тан жоғары рентгендік пульсарлардың жарылыстарын көрсетті және 2008 жылдың соңына дейін 50-ді санады. ROSAT және ASCA миссиялары көптеген әлсіз рентгендік нүктелік көздерді анықтады, бірақ әдеттегі позициялық белгісіздіктер оң идентификацияны жиі қиындатты. XMM Newton және Chandra қолданылып жасалған соңғы зерттеулер SMC бағытында бірнеше жүз рентгендік көздерді каталогтады, олардың шамамен жартысы HMXB болып саналады, ал қалғаны – алдыңғы және артқы жолға орналасқан жұлдыздар мен AGN-нің қоспасы. 1966 жылдың 20 қыркүйегінде Nike Tomahawk рейсі кезінде Магеллан бұлттарынан фондық деңгейден жоғары рентгендік сәулелер байқалған жоқ. 1967 жылдың 24 қазанында Австралияның Милдура қаласынан SMC-ні шармен бақылау рентгендік сәулелерді анықтаудың жоғарғы шегін белгіледі. Рентгендік астрономиялық құрал 1970 жылдың 24 қыркүйегінде Джонстон атоллінен ұшырылған Thor зымыранында, сағат 12:54 UTC-де 300 км-ден жоғары биіктікте Кіші Магеллан бұлтын іздеу үшін орналастырылды. SMC 1,5–12 кэВ диапазонында 5 эрг/с, ал 5–50 кэВ диапазонында 2,5 эрг/с рентгендік жарықтығымен анықталды, бұл көз кеңейтілген сияқты көрінді. Uhuru 1971 жылдың 1, 12, 13, 16 және 17 қаңтарында SMC-ні бақылады және 01149 7342 координаталарында орналасқан бір көзді анықтады, ол SMC X 1 деп белгіленді. 1971 жылдың 14, 15, 18 және 19 қаңтарында да рентгендік есептер алынды. Ariel 5 үшінші каталогы (3A) сондай-ақ Туканадағы осы ерте рентгендік көзді қамтиды: 3A 0116 736 (2A 0116 737, SMC X 1). SMC X 1, HMXRB, J2000 оң түзу көтерілісінде (RA) және ауытқуда (Dec) орналасқан. 3A каталогында тізілген және анықталған екі қосымша көздер: SMC X 2 3A 0042 738 және SMC X 3 3A 0049 726. 2023 жылы SMC-нің шамамен 5 килопарсек арақашықтықтағы ерекше жұлдыздық және газдық химиялық құрамы бар екі бөлек құрылымнан тұратыны хабарланды.