Кіріспе

Органикалық тотықсыздану реакциясы

Органикалық химияда, Дэниел Сверн есімімен аталатын Сверн тотығуы – химиялық реакция, онда бірінші немесе екіншілік спирт (R-OH) оксалил хлориді, диметил сульфоксиді (DMSO) және триэтиламин сияқты органикалық негізді қолдану арқылы альдегидке (R-CHO) немесе кетонға (R-CO-R) тотықтырылады. Бұл «активтелген DMSO» тотығулары деп аталатын көптеген тотығу реакцияларының бірі. Реакцияның қасиеттері жұмсақ және функционалдық топтарға жоғары төзімділікпен сипатталады. Реакцияның қосалқы өнімдері: диметил сульфиді ((CH3)2S), көміртек монооксиді (CO), көміртек диоксиді (CO2) және – триэтиламин негіз ретінде қолданылған жағдайда – триэтил аммоний хлориді (Et3NHCl). Ұшқыш қосалқы өнімдердің ішінде диметил сульфидінің күшті, жайылатын иісі бар, ал көміртек монооксиді аса улы, сондықтан реакцияны және одан кейінгі өңдеуді абақтың ішінде жүргізу қажет. Диметил сульфиді – ұшқыш сұйықтық (қайнау нүктесі 37 °C), тіпті төмен концентрацияларда да жағымсыз иіске ие.

Механизм

Сверн тотығуының бірінші қадамы – DMSO, 1a, формальды түрде резонанс 1b үлескері ретінде, оксалил хлориді, 2-мен төмен температурадағы реакция. Бірінші аралық зат 3 тез ыдырайды, көмірқышқыл газы мен көміртек монооксидін бөліп шығарып, хлор(диметил)сульфоний хлоридін, 4 түзетін болады. Алкоголь 5 қосылғаннан кейін хлор(диметил)сульфоний хлориді 4 спиртпен әрекеттесіп, маңызды алкоксисульфоний ионының аралық затын, 6 береді. Кем дегенде 2 эквивалент негіз – әдетте триэтиламин – қосылғанда алкоксисульфоний ионы депротондынып, күкірт илиді 7 түзіледі. Бес мүшелі сақина тәрізді өтпелі күйде күкірт илиді 7 диметил сульфиді мен қажетті карбонил қосылысын 8 беру үшін ыдырайды.

Вариациялар

Оксалил хлоридін сусыздандырушы ретінде қолданғанда, жанама реакцияларды болдырмау үшін реакцияны -60 °C-тан төмен температурада ұстау қажет. Егер оксалил хлориді орнына цианур хлориді немесе трифторацетил ангидриді қолданылса, реакцияны жанама реакцияларсыз -30 °C-қа дейін жылытуға болады. 6-негізгі аралық қосылыстың түзілуін бастау үшін DMSO-ны белсендірудің басқа әдістеріне карбодимидтерді (Pfitzner–Moffatt тотығуы), күкірт триоксидінің пиридин кешенін (Parikh–Doering тотығуы) немесе сірке қышқылы ангидридін (Albright Goldman тотығуы) қолдану жатады. 4-аралық қосылысты диметил сульфиді мен N-хлоросукцинимидтен (Corey–Kim тотығуы) де дайындауға болады. Кейбір жағдайларда триэтиламинды негіз ретінде қолдану жаңа түзілген карбонилге жақын альфа-көміртегінде эпимеризацияға алып келуі мүмкін. Диизопропилэтиламин сияқты көлемді негізді қолдану осы жанама реакцияны азайтуға көмектеседі.

Қарастырылатын мәселелер

Диметил сульфиді, Сверн тотығуының түйіндемелік өнімі, органикалық химиядағы ең жағымсыз иістердің бірі ретінде танымал. Адамдар осы қосылысты 0,02-ден 0,1 миллиондық бөлікке дейінгі концентрацияда анықтай алады. Бұл мәселенің қарапайым шешімі – қолданылған әйнек ыдыстарды ақарту немесе оксон ерітіндісімен шаю, бұл диметил сульфидін диметил сульфоксидке немесе диметил сульфонеге қайта тотықтырады, екеуі де иіссіз және зиянсыз. Реакция шарты қышқылға сезімтал қосылыстардың тотығуын қамтамасыз етеді, олар Джонс тотығуы сияқты қышқылды тотығу жағдайларында ыдырауы мүмкін. Мысалы, Томпсон мен Хиткок сесквитерпен изовеллералды синтездегенде, соңғы қадамда Сверн протоколын қолданады, бұл қышқылға сезімтал циклопропанеметанол тобының қайта құрылуына жол бермейді.