Кіріспе

Жапонияның премьер-министрі 1954-1956 жылдар аралығында Ичиро Хатояма (鳩山 一郎) – 1954-1956 жылдар аралығында Жапонияның премьер-министрі қызметін атқарған жапон саясаткері. Өкілеттік мерзімінде Либералды-демократиялық партияның құрылуын қадағалап, Кеңес Одағымен ресми қарым-қатынастарды жаңартты. Хатояма Токиодағы белгілі және әлемдік көзқарастас отбасында дүниеге келген. Токио императорлық университетін бітірген соң, ол тез арада саяси өмірге қатысып, 1915 жылы Сейукай саяси партиясының мүшесі ретінде алғаш рет парламентке сайланды. Ол Гиичи Танаканың бас хатшысы, ал Цуёси Инукай мен Макото Саитоның білім министрі болды. 1940 жылы Сейукай тарағанға дейін партияның жетекші мүшелерінің бірі болды. Тынық мұхиты соғысы кезінде Хидеки Тоджо кабинетіне қарсылық көрсетті. Соғыстан кейін Хатояма соғыстан кейінгі алғашқы сайлауда ең ірі партияға айналған Либералды партияны құрып, оған жетекшілік етті. Оның премьер-министр болуы күтілді, бірақ қызметке кіріспес бұрын американдық оккупациялық билік тарапынан қуғынға ұшырап, басшылықты Шигеру Йошидаға тапсырды. 1951 жылы қуғыннан босатылғаннан кейін Йошидамен қайшылыққа түсті, ол басшылықты қайтарудан бас тартты. 1954 жылы Йошиданы ығыстырғаннан кейін премьер-министр болды. 1955 жылы Хатояма басқаруымен Демократиялық партия және бұрын Йошида басқарған Либералды партия бірігіп, Либералды-демократиялық партияны құрды, ол содан бері Жапон саясатына үстемдік етеді. Хатояма 1956 жылғы Кеңес-жапон бірлескен декларациясына әкелген келіссөздерді жүргізді, бұл 1945 жылы Кеңес Одағының Жапонияға соғыс жариялауынан бері жалғасып келген соғыс жағдайын аяқтады және екі ел арасындағы дипломатиялық қатынастарды жаңартты. Хатояма денсаулығы нашарлағандықтан осы жетістіктен кейін отставкаға кетті. Хатояма отбасының мүшесі, ол 2009-2010 жылдар аралығында премьер-министр болған Юкио Хатояманың әкесі.

Ерте өмір

Ичиро Хатояма 1883 жылы Жаңа жыл күні Токиода Кадзуо Хатояма мен Харуко Хатояманың үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. Оның аты жапон тілінде тұңғыш ұл екенін көрсетеді. Ичироның Казуко атындағы аға қызы және кейін көрнекті заңгер болған Хидео інісі болды. Олардың отбасы Мэйдзи реставрациясына дейін Миура тайпасына адал болған самурайлардың ұрпақтары еді. Кадзуо Хатояма 1875 жылы Америкада оқу үшін үкімет таңдаған студенттердің қатарында болды. Ол Колумбия университеті мен Йель заң мектебін бітірді. Жапонияға оралғаннан кейін заңгер, педагог және саясаткер болып жұмыс істеді. Харуко 1886 жылы Киорицу әйелдер кәсіптік училищесін құруға көмектескен педагог еді. Ичиро Хатояманың алғашқы білімін анасы берді. Хатоямаға ертеден-ақ саяси мансапқа ұмтылуға баулыған, ол да осы мақсатын қуана қабылдады. Оның әкесі 1894 жылы Өкілдер палатасына сайланды және 1896 жылдан 1897 жылға дейін оның төрағасы болды. Хатояма Бірінші жоғары мектепте оқып, кейін Токио императорлық университетінде заңды оқыды. 1907 жылы бітіргеннен кейін әкесінің заң кеңсесінде жұмыс істеді. Келесі жылы ол кейін саясаткер және Геньёшаның басшысы болған судья Сакаэ Тераданың қызы Каоруға үйленді. Оның анасы Харуко Хатояманың немере қызы болды.

Соғысқа дейінгі саяси мансап

1911 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, Хатояма 1912 жылы Токио қалалық кеңесінде әкесінің орнына сайланды. 1915 жылғы Өкілдер палатасына сайлауда Хатояма Токио округінен сайланды және Риккен Сейукай партиясына қосылды. Сол округте оның қарсыласы Бюкичи Мики болды, кейіннен олар жақын дос және одақтас атанды. Токионың Бункё ауданындағы Отовадағы әкесінен қалған мүлік 1923 жылғы Ұлы Канто жер сілкінісінде қирады. Хатояма досы Шиничиро Окададан оның орнына батыс стиліндегі үйдің жобасын жасауды сұрады. Жоба келесі жылы аяқталып, Отова сарайы, кейін Хатояма залы деп аталды. 1924 жылғы қаңтарда Кейго Кийоура премьер-министр болғанда, Риккен Сейукай оны қолдау немесе қолдамау мәселесі бойынша екіге бөлінді. Хатояманың үлкен әпкесі Кадзуконың күйеуі Кисабуро Судзуки жаңа үкіметте Әділет министрі болды. Хатояма Такехиро Токономи басқаратын Кийоураны қолдайтын күштер ұйымдастырған Сейюхонтоға қатысты. Маусым айында Кийоура өзінің Кенсейкай, Сейукай және Какушин клубынан құралған коалициясын құрған Такааки Катоның пайдасына отставкаға кетті. Сейюхонто басты оппозициялық күшке айналды. Сейукай 1925 жылғы шілдеде коалициядан шықты. Сейюхонто Кенсейкаймен коалиция құруға ұмтылды, бірақ Хатояма оған қарсы болды және желтоқсанда жиырмаға жуық парламент мүшесімен бірге партиядан шықты. Олар келесі жылдың ақпанында Сейукайға оралды. Хатояма наурыз айында оны Бас хатшы етіп тағайындаған жаңа партия төрағасы Гиичи Танакамен жақын байланыста болды. Хатояманың қайын інісі Кисабуро Судзуки осы кезде партияға қосылды. Танака 1927 жылғы сәуірде премьер-министр болып тағайындалды, ал Хатояма оның бас кабинет хатшысы болды. Хатояма сол кезде сыртқы істер министрлігінің әкімшілік вице-министрі болған Шигеру Йошидамен дос болды. 1929 жылғы шілдеде үкімет құлағаннан кейін Минсейто төрағасы Осачи Хамагучи премьер-министр болды, ал Сейукай оппозицияға көшті. Танака қыркүйекте қайтыс болды. Хатояманың қолдауымен Кисабуро Судзуки осы кезде партияның ең ықпалды фракциялық көшбасшысы болды, бірақ Такехиро Токономи президенттікке үміткер болу үшін партияға қайта оралды. Одан кейін, барша құрметтейтін ақсақал Цуёши Инукай президенттікке таңдалды. Оппозицияда болған кезінде Хатояма Лондондық теңіз келісімін сынады. 1931 жылғы желтоқсанда Инукай премьер-министр болғанда, Хатояма білім министрі болды. Инукай 15 мамыр оқиғасында қаза тапты және Судзуки оның орнына Сейукай төрағасы болып сайланды, бірақ ол премьер-министр болмады, өйткені генро принц Сайонжи адмирал Макото Сайтоны ұсынуды жөн көрді. Хатояма лауазымында қалды және 1933 жылғы наурызда Киото император университетінің профессорын солшыл көзқарастары үшін жұмыстан босатуға қатысқандығы үшін дауға түсті. 1934 жылғы наурызда ол Тайджин оқиғасындағы жемқорлыққа байланысты отставкаға кетуге мәжбүр болды, бұл ақырында Сайто үкіметінің құлауына әкелді. Судзуки тағы да премьер-министр болып тағайындалмағанда, бұл жолы адмирал Кейсуке Окаданың пайдасына, Сейукай оппозицияға көшті және тіпті жаңа үкіметте лауазымдарды қабылдаған мүшелерін партиядан шығарды. Осы кезде Хатояма күйеуінің оң қолы ретінде Сейукайдың ең күшті адамдарының біріне айналды. Сейукай 1936 жылғы жалпы сайлауда үлкен жеңіліске ұшырады, бұл келесі жылы Судзукидің отставкаға кетуіне әкелді. Хатояма мен Чикухей Накаджима президенттікке басты үміткерлер болды, бірақ партияда жарылыстың алдын алу үшін Хатояма, Накаджима, Йонезо Маэда және Тошио Шимададан тұратын «Президенттік өкілдік комитеті» құрылды. Өзін жек көрушіліктің көп болғанын сезінген Хатояма президенттікке Фусаносуке Кухараны қолдауға шешім қабылдады. Бірақ 1939 жылғы наурызда Кухара мен Хатояманың қарсыластары партия ережелерін бұзып, Накаджиманы президент деп жариялады. Нәтижесінде партия Накаджима басқаратын «реформашыл фракция» мен Кухара басқаратын «ортодоксалды фракция» деп екіге бөлінді.

Соғыс кезеңдері

Хатояма әскери билікке қарай бет бұруға қарсы болды. Ол өзінің фракциясын милитаризмге қарсы сөйлегені үшін Такао Сайтоның қуылтуына наразылық ретінде сайлауға қатыспауға шақырды. Ол саяси партиялардың таратылуына және 1940 жылы Императорлық басқаруға көмек көрсету қауымдастығының (ИРАА) құрылуына қарсы тұрды. Хатояма 1942 жылғы жалпы сайлауда «қолдаусыз» кандидат ретінде бақ сынады, яғни оны ИРАА қолдамады, бірақ сайлауда жеңіске жетті. Тоджо кабинетіне қарсы ортақ оппозиция оны бұрынғы қарсыласы Букичи Микимен біріктірді, ол да қолдаусыз кандидат ретінде сайлауға түсіп жеңді. Көптеген қолдаусыз кандидаттар сияқты, олар да сайлаудан кейін барлық басқа парламенттік топтар таратылғаннан кейін Императорлық басқаруға көмек көрсету саяси қауымдастығына қосылуға мәжбүр болды, бірақ іштен қарсылық көрсетуді жалғастырды. 1942 жылдың қарашасында Хатояманың ұлы Иичиро, Бриджстоунның негізін қалаушы Шожиро Ишибашидің қызы Ясуко Ишибашиге үйленді. Ишибаси Хатояма үшін маңызды қаржылық демеуші болды. Уақыт өте келе, үкіметке қарсы тұру мүмкіндігі жоғалып бара жатқандай көрінді. 1943 жылдың маусымында Диет мүшесі Бин Акао Тоджоны ашық сынағаны үшін Императорлық басқаруға көмек көрсету саяси қауымдастығынан қуылғанда, Хатояма және басқалары ынтымақпен одан шығуға шешім қабылдады. Бұл саяси қызметтің одан әрі жалғасуына кедергі келтірді, сондықтан Хатояма Каруизавадағы жазғы үйіне зейнетке шығуға бел буды. Токиодан кетіспей тұрып, ол Микимен соғыстан кейін Жапонияны қайта құруға бірлесіп жұмыс істейтіндерін уәделесті. Каруизавада ол шаруашылыққа және оқуға берілді, сонымен қатар Шигеру Йошида мен Фумимаро Коноэді қоршаған Ұлыбритания және АҚШ-пен ерте бейбітшілік орнату жоспарларына қатысты.

Соғыстан кейінгі саяси мансап

Жапонияның 1945 жылғы 15 тамыздағы капитуляциясы жарияланғаннан кейін Хатояманың бұрынғы әріптестері, әсіресе Хитоси Ашида, соғыстан кейінгі кезең үшін жаңа саяси партия құруға кірісті. Олар Хатояманы Токиоға оралып, олардың жетекшісі болуға көндірді. Хатояма үйі әуе шабуылдарынан зақымдалғандықтан, Хатояма Шодзиро Ишибашидің Токиодағы резиденциясына орналасты. Ол Сейюкайдан бұрынғы әріптестерімен қатар Букичи Микиді де партияға қабылдады. Сонымен қатар, ол партиялық саясаттан алшақ болған либералды тұлғаларды, мысалы журналист Танзан Ишибашиді шақырды. Шодзиро Ишибаши жаңа партияның маңызды демеушісі болды және оның үйі алғашқы күндері де-факто кеңсе ретінде пайдаланды. Қаржының маңызды бөлігі сол кездегі кабинет кеңесшісі болған Йосио Кодамадан түсті. Либералдық партия 1945 жылғы қарашада Хатояманы президент етіп ресми түрде құрылды. Ашида бас хатшы болуы күтілді, бірақ ол өткен айда құрылған Шидехара кабинетінде денсаулық сақтау министрі болып тағайындалды. Оның орнына Ичиро Коно тағайындалды. Мики Бас Кеңестің төрағасы болды. 1946 жылғы сәуірдегі соғыстан кейінгі алғашқы сайлауда Либералдық партия 468 орынның 141-ін алып, ең ірі партия атанды. Хатояма премьер-министр болуы күтілді, бірақ 4 мамырда кабинет құрастыру процесінде, оккупациялық билік тарапынан мемлекеттік қызметтен шеттетілді. Бұл шешімде ол соғысқа дейінгі кабинеттерге қатысқаны үшін "ұлтшыл және милитарист" деп танылды. Хатояма оқиғаға таң қалды, бірақ көп ұзамай сол кездегі сыртқы істер министрі болған ескі досы Шигеру Йосидаға премьер-министр және Либералдық партияның президенті лауазымдарын алуын сұрады. Йосида бастапқыда қарсылық көрсетті, сондай-ақ Гусима Ихио мен Цунео Мацудайра да кандидаттар ретінде қарастырылды, бірақ Йосида ақыры келісім берді. Йосида 22 мамырда премьер-министр болып тағайындалды және тамыздағы съезде партия президенті болып сайланды. Хатояма тағы да Каруизаваға кетіп қалды. Маусым айындағы тағы бір шеттету шаралары Коно мен Микиді де қызметтен алып тастады. Оккупацияның "бағыт өзгертуі" аясында Хатояма 1951 жылы саясатқа оралуға рұқсат етілді. 2005 жылы құпиясы ашылған және 2007 жылғы қаңтарда АҚШ Ұлттық мұрағатында жарияланған ЦРУ құжаттары 1952 жылы премьер-министр Шигеру Йошиданы өлтіру және Ичиро Хатояма басқаратын консервативті үкімет құру үшін ультраұлтшылдардың жоспарларын көрсетеді. Алайда бұл жоспар орындалмады. Хатояма 1954 жылғы желтоқсанда премьер-министр болып тағайындалды. Мұрағаттағы консерватор Хатояма Токио сотының өмір бойына бас бостандығынан айырылған А класының соғыс қылмыскерлеріне кешірім беруді жақтады. Ол Конституцияны 9-баптан айырып, Жапонияны қайта әскерилендіруді көздеді. Осы мақсатта 1956 жылы Конституцияны қайта қарау процесіне дайындалу үшін "Конституциялық зерттеу комиссиясын" құрды. Содан кейін ол премьер-министр лауазымынан кетіп, 1956 жылғы желтоқсанда орнынан бас тартты. Ичиро Хатояма 7 наурыз 1959 жылы Токионың Бункё ауданындағы Хатояма үйінде қайтыс болды. Ол жақын маңдағы Тайто ауданындағы Янака зиратына жерленді.

Отбасы және наным-сенім

Ичиро протестант діншісі еді. Ол соғыстан кейінгі Жапонияның үшінші христиан премьер-министрі болды. Ичироның жалғыз ұлы Хатояма Ичиро Қаржы министрлігінің Бюджет бюросында мемлекеттік қызметкер болып жұмыс істеді. Ичиро әкімшілік вице-министр шеніне жеткен соң зейнетке шықты. Саясаттағы екінші мансабында ол 1976–1977 жылдары Жапонияның Сыртқы істер министрі болды. Ичироның немерелерінің бірі Юкио Хатояма 2009 жылы Жапонияның Демократиялық партиясының мүшесі ретінде премьер-министр болды. Тағы бір немересі Кюнио Хатояма ЛДП-ның белгілі саясаткері болды. Ичироға қарсы тазалау кезінде (1946–1951) ол Васеда университетінің профессоры Кесазо Ичимурадан (1898–1950) жартылай жапондық австриялық граф Ричард фон Куденхове-Калерги жазған «Тоталитарлық мемлекет адамға қарсы» атты ағылшын тіліндегі кітапты алды, ол Ичиродан кітапты жапон тіліне аударуын қалады. Ағылшын тіліндегі кітап Ичироның көңіліне жақын болды, ол жапон тілінде «юай» (友愛) деп аталатын бауырластықты жақтауын бастады. Хатояма 1953 жылы өзінің бауырластық идеясын тарату үшін «Юай Кёкай» (немесе Юай қауымдастығын) құрды. Оның әйелі және көптеген ұрпақтары қауымдастықта лауазымды қызметтер атқарды. 1951 жылдың 29 наурызында ол бірінші дәрежелі масон болып қабылданды, 1955 жылдың 26 наурызында екінші дәрежелі масон болып өтті және Мастер Масон дәрежесіне көтерілді.