Кіріспе

Жапонияның 1960-1964 жылдар аралығындағы премьер-министрі Хаято Икеда (池田 勇人) – жапон бюрократы және кейіннен саясаткер, ол 1960-1964 жылдар аралығында Жапонияның премьер-министрі қызметін атқарды. Ол ең алдымен, Жапонияның ЖІӨ-ін он жыл ішінде екі есеге арттыруды көздеген «Табыс еселеу жоспарымен» танымал. Икеда сонымен қатар 1960 жылғы Анпо наразылықтарынан кейін АҚШ-Жапония қарым-қатынастарын және Жапония ішіндегі саяси дауларды жаңғыртумен, сондай-ақ 1964 жылғы Токио Олимпиадасын сәтті өткізумен де белгілі.

Ерте өмір

Икеда 1899 жылдың 3 желтоқсанында Хиросима префектурасының Йошина қаласында (қазіргі Такехара, Хиросима) Гоичиро Икеда мен оның әйелі Уме отбасындағы ең кіші бала ретінде дүниеге келді. Оның алты бауыры болды. Ол Киото императорлық университетін бітіріп, 1925 жылы Қаржы министрлігіне жұмысқа орналасты. Министрлікте жұмыс істеген кезінде Хакодате және Уцуномия қалаларындағы жергілікті салық кеңселерiн басқарды. Осы қызметінде 1929 жылы ол пемигус фолиацеус ауруына шалдығып, екі жылға науқас демалысына шықты, ал 1931 жылы демалысы біткен соң ресми түрде отставкаға кетті. 1934 жылға қарай ауруынан жазылды. Біраз уақыт Hitachi компаниясында жұмыс істеу мүмкіндігін қарастырды, бірақ 1934 жылдың желтоқсанында Қаржы министрлігіне оралып, Осакадағы салық кеңсесіне жетекші болып тағайындалды. Икеда Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін министрлікте қызмет етті, соңында 1947 жылы премьер-министр Шигеру Йосиданың басшылығымен Қаржы вице-министрі болды.

Саясатта

Икеда 1948 жылы Қаржы министрлігінен отставкаға кетті және 1949 жылғы 23 қаңтарда өткен жалпы сайлауда Хиросима префектурасының бір бөлігін ұсынушы ретінде Өкілдер палатасына сайланды. Ол қазіргі Либералды-демократиялық партияның алдағы баламасы болған Демократиялық-либералдық партияны құрған либералдық топтың мүшесі болды. Икеда, Айсаку Сато сияқты, мансабының басында Шигеру Йошиданың шәкірті болды және Йошида доктринасының идеяларына берілгендігі үшін «үздік студент» деп аталды, бірақ ол өзі де күшті мінезді тұлға еді. 1949 жылғы 16 ақпанда премьер-министр Шигеру Йошида оны Қаржы министрі етіп тағайындады, ал 7 наурызда американдық оккупациялық кеңесші Джозеф Доджбен бірге «Додж сызығы» ақша-кредит саясатын жариялады. Оккупация аяқталғаннан кейін АҚШ-Жапония қауіпсіздік ынтымақтастығын дайындау үшін 1950 жылы АҚШ-қа сапар шекті. 1951 жылы Жапонияның Даму банкі мен Халықаралық ынтымақтастық банкі құрылды. 1950 жылдары Икеда ауызша қателіктердің бірнеше жағдайынан кейін, қарапайым халықтың мұң-мұңдарын түсінбейтін, алыс және мақтанға бой алған технократ ретінде танылды. Мысалы, 1950 жылғы желтоқсанда Жоғарғы палатаның Бюджет комитеті отырысында Икеда кедейлердің қымбат ақ күріштің орнына арпа жеуі керек екенін айтты. Бұл туралы баспасөз «Кедейлер арпа жесін!» деп жазды. Содан кейін 1952 жылы кабинет қайта құрылымынан кейін Икеда Халықаралық сауда және өнеркәсіп министрі болды, бірақ бір айдан кейін инфляцияны тежеу жөніндегі күш-жігерге сілтеме жасап, «Бес немесе он шағын кәсіпкер өз-өзіне қол жұмсаса да, ештеңе істей алмаймыз» деген сөздерінен кейін отставкаға кесуге мәжбүр болды. Дегенмен, Икеда түрлі партиялық лауазымдардағы ЛДП депутаты болып қала берді және 1956 жылғы желтоқсанда Қаржы министрі ретінде кабинетке оралды. Содан кейін 1958 жылғы маусымда портфелі жоқ министр, ал 1959 жылғы маусымда Халықаралық сауда және өнеркәсіп министрі болды.

Жапонияның премьер-министрі

Икеда ЛДП президенті болып сайланды және 1960 жылдың шілдесінде Жапонияның ішкі саясаты мен АҚШ-Жапония қарым-қатынастарының өте қиын тұсында премьер-министр болды. Икеданың премьер-министрлік міндетін алған бұрынғы премьер-министрі Нобусуке Киши, АҚШ-Жапония қауіпсіздік шартын (жапон тілінде Анпо деп аталады) қайта қарастыруға тырысқанда, сәтсіздікке ұшырады, бұл 1960 жылғы Анпо наразылықтарына әкелді, ол Жапония тарихындағы ең ірі наразылықтардың бірі болды. Киши қайта қарастырылған келісімді парламент арқылы өткізуге сәттілік танытса да, наразылықтардың ауқымы мен зорлық-зомбылығы оны АҚШ президенті Дуайт Д. Эйзенхауэрдің жоспарланған сапарын тоқтатуға және ұятпен отставкаға кетуге мәжбүр етті. Икеда Кишиден Кюсюдегі Миике көмір кенішіндегі қақтығысты да мұра етті, онда ереуілдегі көміршілер корпоративтік басшылары жіберген оңшыл топтармен қайта-қайта қақтығысты. Икеда Кишидің орнын алмастыру үшін келісімдікке келген кандидат болды және премьер-министрлікке қол жеткізу үшін 1960 жылдың күзінде бірден сайлау өткізуге уәде берді. Икеданың қарапайым халықтан алыс, сөздерінде қателіктер жіберуге бейім, танымал емес саясаткер ретіндегі бейнесін ескере отырып, оны уақытша премьер-министр деп күткендер көп болды. Алайда Икеда өзінің жеке бейнесін өзгертіп, бақылаушыларды таң қалдырды. Ол Кишидің "жоғары ұстанымынан" (高姿勢, kō shisei) және қатыгездік танытудан бас тартып, "төмен ұстанымды" (低姿勢, tei shisei) қабылдады, саяси оппозицияға ыңғайлылық танытып, күзгі сайлау науқаны үшін "Төзімділік және шыдамдылық" (яғни саяси оппозицияға қатысты) деген ұранды қабылдады. Икеда сондай-ақ премьер-министр болғанға дейін киген қара, қос жақалы костюмдер мен қатал, сымды көзілдіріктерді ауыстырып, көбірек жақындасуға болатын ақ, бір жақалы костюмдер мен қалың, пластик қоршаулы көзілдіріктерді таңдады. Ең батылы, Икеда 1970 жылға қарай Жапония экономикасын екі есеге арттыруды уәделеген, кірісті екі еселеу жоспарын жариялады. Әдеттегі бес жылдық экономикалық жоспардан бас тартып, Икеда өте амбициялық 10 жылдық мерзімді белгіледі, мақсатты салық жеңілдіктері, мемлекеттік инвестициялар және экономикалық өсімді күшейту үшін кеңейтілген әлеуметтік қорғау жүйесін ұсынды. Икеданың жаңа бейнесі мен кірісті екі еселеу жоспары танымал болды, ол күздегі сайлауда жеңіске жетіп, LDP-дегі фракциялық қарсыластарының бірі оны алмастыру мүмкіндігіне жол бермеді. Икеда билікке келген соң Миике шахтасындағы қанды қақтығысты тез арада тоқтатуға кірісті. Еңбек министрі ретінде ол бәсекелес саяси фракцияның мүшесі болған, бірақ еңбек одақтарының сенімін арттырған Хирохиде Ишиданы таңдады. Ол дереу Ишиданы кеншілер мен кен орнын иеленетін Мицуи корпорациясы арасындағы келісімді келісу үшін жіберді, Ишида екі тарапты міндетті төрелікке келісуге мәжбүр етті, нәтижесінде 1960 жылдың желтоқсанында бір жылға созылған Мике күресі аяқталды. Икеда АҚШ-Жапония қарым-қатынасын жақсартуға да басымдық берді, ол Анти-Келісімге қарсы наразылықтардың антиамерикандық сипаты мен Эйзенхауэрдің сапарын тоқтатудан зардап шекті. Ол АҚШ үкіметіне АҚШ-тың "салқын соғыс" саясатын, соның ішінде Тайваньды қолдауды және Қытаймен қарым-қатынас жасамауды қатаң қолдайтынын көп рет сендірді. Ол 1961 жылдың жазында Вашингтонда АҚШ президенті Джон Кеннедимен кездесуді сұрады және оған рұқсат алды. Саммитте Икеда АҚШ саясатын қолдағанын қайталады, ал Кеннеди Жапонияны Ұлыбритания сияқты жақын одақтас ретінде қарауға уәде берді. Икеда Эйзенхауэрдің Жапонияға бара алмағанын Токиода Кеннедиді қабылдап өтеуді жоспарлады, ал Кеннеди келісті. Кеннедидің 1964 жылы Жапонияға баруы жоспарланған, бірақ ол сапарға бара алмай қайтыс болды, ал оның орнына Мемлекеттік хатшы Дин Раск келді. Икеда сонымен қатар кірісті екі еселеу жоспары бойынша экспортқа бағытталған экономикалық өсімді кеңейту мақсатын қолдап, жапон саудасын үздіксіз дамытты. Стратегиялық өндірістік салаларға бағытталған мемлекеттік инвестициялар Жапонияның құндылық тізбегін жоғарылатып, жоғары технологиялы және басқа да жоғары қосылған құнға ие тауарларға көшуіне көмектесті. 1962 жылы француз президенті Шарль Де Голль Икеданы "транзистор сатушысы" деп атады, бұл Жапонияның 1950 жылдары арзан ойыншықтар, велосипедтер мен мата экспорттағаннан гөрі электроника экспорттауымен көбірек таныла бастағанын көрсетті. Ішкі салада Икеда кірісті екі еселеу жоспарын қолдау үшін әлеуметтік қорғау жүйесін кеңейтуге берген уәдесін орындады. 1961 жылы жалпыұлттық зейнетақы схемасы және жалпыға ортақ медициналық сақтандыру жүйесі құрылды. Дене мүмкіндігі шектеулі адамдарды жұмысқа орналастыру жөніндегі заң 1960 жылы қабылданды, ол Жапонияда жұмыс орындарының квотасын құру, жұмыс орнында бейімделу схемасы және кәсіби бағдар беру және жұмысқа орналастыру қызметтерін ұсынатын 600-ға жуық Халықтық жұмыспен қамту қызметтері (PESO) және олардың филиалдары арқылы қаржылық көмек көрсетуді мақсат етті. Сонымен қатар, 1963 жылғы қарттарға арналған әлеуметтік қызметтер заңы жергілікті және орталық үкіметтерден жиналған салықтар есебінен күтім, үй күтімі, қарттар үйлері және басқа да қызметтерге қаржыландыруды қамтамасыз етті. 1963 жылы Икеда өте танымал болды және премьер-министр ретінде екінші мерзімге сайланды. Ол енді LDP-ні қауіпсіздік шарты дағдарысы кезінде жақыт дерлік болған фракциялық бәсекелестіктерге қарсы тұруға жеткілікті күшті болды. Икеда партия ішіндегі фракциялық жанжалдарды басу үшін бірқатар қадамдар жасады, оның ішінде жау фракцияларынан мүшелерді қамтитын "Барлық фракциялық кабинетті" тағайындады және өзінің ашкөз қарсыласы Итиро Кононы Ауыл шаруашылығы министрі, Құрылыс министрі және, ақырында, 1964 жылғы Токио Олимпиадасын жоспарлауға жауапты министр ретінде үкіметке әкелді, бұл Коноға сәтті Олимпиада ойындарының мақтауын алуға мүмкіндік берді, ол Жапонияның соғыстан кейінгі қайта құрылысын аяқтағаннан кейін "көзге көрінуі" ретінде қарастырылды. 1963 жылға қарай Икеда өзінің партиясындағы консерваторлардың көптеген наразылығына қарамастан, LDP Жапонияның соғыстан кейінгі конституцияны қайта қарастыруға және әсіресе Жапонияға әскери күштерді ұстауға тыйым салатын 9-бапты қайта қарастыруға тырыспайтынын жариялауға жеткілікті күшті болды. Ол тіпті "біздің күзетуімізде конституцияны қайта қарау болмайды" дегенді LDP-нің жалпы сайлау науқанының ұранына енгізді. Бұл шешім оның бұрынғы премьер-министрі Кишиді ашуландырды, ол конституцияны қайта қарастыруға ынталы болған. Алайда бұл оппозициялық Жапон социалистік партиясының болашақтағы сайлау перспективасына да зиян келтірді, өйткені JSP бұрын LDP-нің Конституцияны қайта қарастыру әрекеттерін тоқтату үшін парламентте кемінде үштен бір орынға ие болу қажеттігін көрсету арқылы дауыс жинай алған.

Зейнеткерлік және өлім

Икеда ларингеялық қатерлі ісікке шалдықты және 1964 жылдың қыркүйегінде Ұлттық қатерлі ісік орталығына емделуге жатқызылды, бұл кезде ауру едәуір прогреске ұшыраған еді. 1964 жылғы Токиода өткен жазғы Олимпиада ойындарының жабылуынан кейінгі күні, 25 қазанда Икеда өзінің отставкаға кетуін жариялады. Оның орнын басу үшін партия ішіндегі қақтығыстарды болдырмау мақсатында Икеда Айсаку Сатоны өзінің ізбасары ретінде жеке тағайындады. Икеданың ұзақ жылдар бойы қарсыласы болған Ичиро Коно оның өлім алдындағы тілегін құрметтеді және партия президенті лауазымына түсуден бас тартты, бұл Сатоның премьер-министрлікке өтуіне мүмкіндік берді. Икеда 1964 жылдың желтоқсанында ауруханадан шығарылса да, 1965 жылдың тамызында Токио университетінің ауруханасында тағы бір операция жасады. Ол операциядан бірнеше күн өткен соң, 13 тамызда 65 жасында пневмониядан қайтыс болды. Икеданың "Кочикай" фракциясы Либералды-демократиялық партиядағы ең күшті фракциялардың бірі болды және партияның сол қанатын құрады. Фракция басшысы ретінде оның орнын кезекпен Шигесабуро Маэо, Масаёши Охира, Зенко Сузуки, Киичи Миязава, Коичи Като, Мицуо Хориучи, Макото Кога және Фумио Кишида басқарды.

Мұра

Тарихшы Ник Капур Икеданы жапон саясатындағы "1955 жылғы жүйені" тұрақтандырғаны үшін мақтады, бұл жүйе 1960 жылғы қауіпсіздік шарты дағдарысы кезінде ЛДП ішіндегі қатыгез фракциялық таластардың салдарынан ыдырауға жақын болған еді. Икеданың "ерекше сыпайылығы" және келісімшіл саясаты өз партиясының ішіндегі фракцияларды бағындыруға, сондай-ақ болашақта парламенттен тыс көшедегі жаппай наразылықтарды болдырмау үшін оппозициялық партиялармен арадағы қақтығыстарды азайтуға көмектесті. Икеда ЛДП-ны тұрақты, "барлығын қабылдайтын" партияға айналдыруға көмектесті, ол түрлі мүдде тобының дауысын жинап, сайлауларда үлкен көпшілік дауысқа ие бола алды, бірақ сонымен бірге бұл көпшіліктің артықшылығын пайдаланып, халыққа жағымсыз саясатты күштеп өткізбеді. Әсіресе, Икеданың LDP консерваторлары ұзақ жылдар бойы іздеген конституцияны қайта қараудан бас тартуы, келесі бірнеше онжылдықтарға АҚШ гегемониясы астындағы Жапонияның тұрақты консервативті билігіне жол ашты және оппозициядағы Жапония социалистік партиясының әлсіреуіне себеп болды. Икеданың табысқа жету жоспары да керемет сәттілікке ие болды, бұл Жапонияның соғыстан кейінгі "экономикалық кереметінің" ұзақ мерзімді болуына үлкен үлес қосты. Жоспардың бастапқы мақсатты өсім көрсеткіші жылына 7,2% болса да, 1960 жылдардың ортасында Жапонияның ЖІӨ өсуі 11,6%-ға жетіп, бүкіл онжылдық бойына 10%-дан асып түсті, экономика жеті жылдан кем уақыт ішінде өзінің көлемін екі есеге артты. Капурдың пікірінше, одан да маңыздысы, Икеданың табысқа жету жоспары "жапон халқы мен үкіметі үшін 'экономикалық өсімді' бір түрлі дін ретінде бекітті, нәтижесінде үкіметтің тиімділігі мен халықтың құндылығы ең алдымен ЖІӨ-нің жылдық пайыздық өзгеруімен өлшенді". Сол сияқты, жапон экономисі Такафуса Накамура да "Икеда Жапонияның қарқынды [экономикалық] өсуіндегі ең маңызды тұлға болды. Ол экономикалық өсім үшін ұлттық келісімге қол жеткізген және осы мақсатты жүзеге асыру үшін тынбай еңбек еткен адам ретінде есте қалады" деген қорытынды жасады.

Шетелдік құрмет

Малайя: Корольдікті қорғаушы орденінің Құрметті Ұлы қолбасшысы (С. М. Н.) (1964)