Кіріспе

1972-1974 жылдар аралығында Жапонияның премьер-министрі Какуэй Танака (田中 角栄) – 1972-1974 жылдар аралығында Жапонияның премьер-министрі қызметін атқарған жапон саясаткері. Ол 1947 жылдан 1990 жылға дейін Өкілдер палатасында қызмет етті. Премьер-министр ретінде Танака ірі масштабты инфрақұрылымдық дамуды қолдады және Қытаймен дипломатиялық қатынастарды жақсартуға қадағалады. Кейіннен ол Lockheed пара алу ісіне қатысты тұтқындалды, бірақ 1985 жылы инсульт алғанға дейін жапон саясатына үлкен ықпал етті. Ниигата префектурасының ауылдық аймағында туған Танака кедейлікте өсті және формальды білім алу мүмкіндігі шектеулі болды. Жастық шағында құрылыс саласында жұмыс істеді, ерте жасында өзінің құрылыс компаниясының президенті болды. Тынық мұхиты соғысы кезінде әскери келісімшарттар арқылы байлық жинады. Соғыстан кейін Танака саясатқа қатысып, өзінің қарапайым және табанды саяси стилімен танылды. 1955 жылы құрылған Либералдық-демократиялық партияның мүшесі болған Танака пошта және телекоммуникация министрі, ЛДП Саясатты зерттеу кеңесінің төрағасы, қаржы министрі, ЛДП бас хатшысы және халықаралық сауда және өнеркәсіп министрі лауазымдарын тікелей атқарды. Такео Фукудамен билік күресінен кейін 1972 жылы премьер-министр болды. Дипломатиялық тұрғыдан Жапония-Қытай ортақ коммюникесіне әкелген келіссөздерді жүргізді. Ішкі саясатта "Жапон архипелагын жаңарту жоспары" инфрақұрылымдық даму бағдарламасын іске асырды, бірақ 1973 жылғы мұнай дағдарысы оның беделіне нұқсан келтірді. 1974 жылы сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптауларға байланысты қызметтен кетті. Екі жылдан кейін Танака Lockheed пара алу ісіне қатысты деп айыпталды, бұл оның тұтқындалуына және сотталуына әкелді; төменгі сатыдағы екі сот оны кінәлі деп тапты, бірақ оның ісі өліміне дейін Жоғарғы сотта ашық қалды. Заңдық мәселелері кезінде ол ЛДП-дегі ең ірі фракция арқылы ықпалын сақтап, келесі премьер-министрлерді тағайындауға мүмкіндік алды, осылайша оны "Кокушу" (闇将軍) деп атады. 1985 жылы ауыр инсульт оның саяси фракциясының ыдырауына әкелді, көптеген мүшелері 1987 жылы Нобуру Такешита басшылығымен қайта құрылды. Ол "Каку-сан" (角さん) лақап атымен танымал болды және "има тайко" (今太閤, қазіргі тайко) және "Кокушу" (闇将軍) деп аталды. Оның саяси-экономикалық бағыты "құрылыс мемлекеті" (土建国家) деп аталады. Ол құрылыс индустриясымен тығыз байланысты болды, бірақ ешқашан құрылыс министрі болған емес. Танаканың жастық шағында оның әкесі кои шаруашылығы, мал импорты және Ниигатаның алғашқы сүт фермасын ашу сияқты қаржылық тұрғыдан сәтсіз кәсіптерге қатысты. Әскери қызметке шақырылып, 1939 жылы әскерге алынып, Манжурияға жіберілді, онда Мориока атқыштар полкінде кеңсе кызметкері болып қызмет етті, 1940 жылдың наурыз айында ағаш сержант (jōtōhei) шеніне жетті. Әскери қызметтегі екі жылынан кейін 1941 жылдың ақпан айында пневмонияға шалдығып, емделу үшін Токиоға қайтарылды; ол әскери қызметке қайта оралмады және қазан айында армиядан шықты. Жапонияға оралған Танака жобалау бизнесін қайта жандандыру үшін кеңсе іздеп, Сакамото азаматтық-инженерлік фирмасына келді. Ол компания президентінің жесірімен танысты, ол оған қажетті жылжымайтын мүлікті ғана емес, сонымен қатар оның қызы Сакамото Ханаға үйленуді ұсынды. Танака ұсынысты қабылдап, жоғары топқа үйлену арқылы жол ашты.

Саясатта

1942 жылы Танака Сакамото компаниясын иелігіне алып, оны Танака азаматтық инженерлік және құрылыс өнеркәсібі деп атады. Көп ұзамай екі баласы болды: 1942 жылы Масанори Танака есімді ұл (1948 жылы қайтыс болды), 1944 жылы Макико Танака есімді қыз. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінде Танакақа сәттілік ортасынан тиді. Оның маңызды ғимараттарының ешқайсысы Токионың өртке түсуінен зақымдаған жоқ, ал Жапония капитуляцияға бірнеше апта қалғанда ол Сеулға сапар шегіп, 15 миллиард иен (шамамен 78 миллион АҚШ доллары) жапондық соғыс облигацияларын ақшаға айналдырды. 1945 жылдың желтоқсан айында, американдық оккупациялық билік соғыстан кейінгі алғашқы диетті жоспарлап жатқанда, Танака Жапонияның орташа прогрессивті партиясымен (Нихон Шинпото) байланысты әріптесіне жомарт үлестемелер жасады. 1946 жылы ол диеттік мандатқа алғашқы үміткерлігін дайындау үшін Токиодан Ниигатаға көшті: ол аудан бойынша ғимараттарды сатып алып, оларға үлкен «ТАНАКА» табельдерін орнату арқылы сол кездегі сайлау заңдарын айналып өтті. Алайда, оның үміткерлігі соңғы минутта күйреп кетті, өйткені үш басқа ЖМПП үміткері жарысқа қосылды. Танака жалпы сайлауда дауыстардың 4% ғана жинады. 1947 жылы ауылдық сайлаушыларға бағытталған стратегия арқасында ол өз округінде үшінші орын алды. Сол жылы ол жаңа Демократиялық партияның (Миншуто) мүшесі ретінде диетке өтті. Диетте ол бұрынғы премьер-министр Кидзуро Шидехарамен достық қарым-қатынас орнатып, Шидехараның Доши клубына қосылды. 1948 жылы Доши клубы жаңа Демократиялық либералдық партияға көшті, және Танака бірден ДЛП жетекшісі Шигеру Йошиданың құрметіне ие болды. Йошида Танаканы Әділет министрінің орынбасары етіп тағайындады, ол ел тарихындағы ең жас адам болды. Содан кейін 13 желтоқсанда Танака Кюсюдегі көмір өндірумен айналысатын компаниялардан 1 миллион иен (13 000 АҚШ доллары) пара алғаны үшін тұтқындалып, түрмеге қамалды. Йошида мен ДЛП Танакамен байланысын тоқтатты, оны партиялық лауазымдарынан шеттетуге және келесі сайлауға үміткерлігін қаржыландырудан бас тартты. Осыған қарамастан, Танака 1949 жылғы жалпы сайлауға үміткер болады деп мәлімдеді және қаңтар айында кепілдікпен түрмеден босатылды. Ол қайта сайланды және ДЛП мүшелігін сақтап қалу үшін Әділет министрінің орынбасары лауазымынан бас тарту туралы бас министрдің хатшысы Эйсаку Сатомен келісім жасады. Токио аудандық соты 1950 жылы Танаканы кінәлі деп тапты, ал Танака шағымдануға өтті. Осы уақытта ол Ниигата мен Токионы байланыстыратын Нагаока теміржолын иелігіне алып, жақсы басқару және сәттілік арқасында 1951 жылы оны қайта іске қосты. Сол жылғы сайлауда ол диетке үлкен жеңіспен қайта сайланды, ал теміржолдың көптеген қызметкерлері оны қолдау үшін науқанға шықты. Сол жылғы сайлауда миллиардер капиталист Кенджи Осано оған қолдау көрсетті, ол Танаканың соңына дейін ең адал қолдаушыларының бірі болып қала берді.

Эцузанкай

Дегенмен, Танаканың ең маңызды қолдау базасы «Эцузанкай» (越山会, сөзбе-сөз «Ниигата тау қауымдастығы») деп аталатын ұйым болды. «Эцузанкайдың» міндеті – Ниигатаның шалқа жатқан ауылдық аймақтарынан түсетін түрлі петицияларды қарау еді. Танака осы петицияларға мемлекеттік қаржыландырылатын жобалармен жауап қайыратын. Ал ауыл тұрғындары «Эцузанкайға» қаржылық қолдау көрсетіп, осы ұйым өз кезегінде жергілікті парламент депутаттарының, соның ішінде Танаканың қайта сайлану науқандарын қаржыландыратын. Өркендеген шағында «Эцузанкай» 100 000 мүшеден тұрды. «Эцузанкай» қаржылаған жобаларға Тадами өзеніндегі гидроэлектр стансасы, Жаңа Шимидзу туннелі және, бәлкім, ең әйгілісі – Жоэцу Шинкансен жоғары жылдамдықты теміржол желісі кірді. 1950 жылдары Танака «Эцузанкай» мүшелерін Токиодағы резиденциясына автобуспен әкеліп, олармен жеке-жеке кездесіп, содан кейін оларды Парламент пен Император сарайына экскурсияға алып шықты. Осы практика «Эцузанкайды» Жапония тарихындағы ең біріккен саяси ұйымға айналдырды және Танаканың қаскөйлік бейнесін одан әрі күшейтті.

Билікті біріктіру

Танака 1955 жылы Либералды-демократиялық партияға мүше болды, ол Либералды партияны өз құрамына қосты. 1957 жылы Нобусуке Киши премьер-министр болғанда Танакаға алғашқы министрлік лауазымы – Пошта және телекоммуникация министрі тағайындалды. Осы қызметінде ол Жапонияда алғашқы теледидар тарату лицензияларын берді. Танака қызметке келгеннен кейін екі ай өткен соң Қытай Коммунистік партиясының төрағасы Мао Цзэдунмен кездесті. Оның Индонезияға президент Сухарто шақырған мемлекеттік сапары Индо-жапон сауда қатынастарын талқылау мақсатымен, халықаралық инвестицияларға қарсы шыққан жергілікті жапонға қарсы көңіл-күйлердің наразылығын тудырды, бұл 1974 жылдың 15 қаңтарында болды. Индонезиялық наразылықшылар жапондық өндіріс материалдарын және ғимараттарды қиратты. 11 адам қаза тауып, 300-і жарақат алды, ал 775 наразылық білдіруші ұсталды. Осы оқиғаның нәтижесінде Сухарто режимі президенттің жеке кеңесшілері конституциясын таратып, ұлттық қауіпсіздік басшылығын өз бақылауына алды. Бұл оқиға кейіннен Малари оқиғасы (Peristiwa Malari) деп белгілі болды.

Экономикалық саясат

1972 жылы билікке келгеннен кейін Танака Жапония үшін жаңа тас жолдар мен бүкіл ел бойынша жоғары жылдамдықты теміржол желілерін салуды көздейтін ауқымды инфрақұрылымдық жоспар жариялады. Бұл жоспар Танаканың «Жапон аралдарын қайта құру теориясы» атты кітабында баяндалған еді. Ол 300 000 – 400 000 халқы бар екінші деңгейдегі қалаларға экономикалық функцияларды көшіруді және осы қалаларды Токио, Осака және басқа да ірі орталықтармен жоғары жылдамдықты теміржол арқылы байланыстыруды жоспарлады. Бұл, тек бір ғана Шинкансен желісі болған кезде революциялық идея болатын. Одан бөлек, 1972 жылы қарттарға тегін медициналық көмек көрсету, балаларға жәрдемақы төлеу және 1973 жылы зейнетақыны инфляция деңгейіне индекстеу шаралары енгізілді. 1973 жылы «Ластанудан туындаған денсаулық зиянына өтеу» заңы қабылданды. Оның мақсаты – белгілі бір ауруларға шалдыққан адамдарға өтемақы төлеу, медициналық шығындарды өтеу, сондай-ақ осы отбасыларға қажетті денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер көрсету еді. 1973 жылғы мұнай дағдарысының инфляциялық әсері Жапон экономикасына, сонымен қатар Танаканың танымалдылығына ауыр соққы берді. Бұл жемқорлықтың белгілері болғанымен, ешбір әрекет заңсыз деп табылған жоқ. Бастапқыда жапондық валюталық шектеулерді бұзғаны үшін айыпталды. Танаканың соты оның саяси ықпалын әлсіретпеді. Оның фракциясы 1976 жылы тұтқындалғанға дейін 70-80 мүшеден тұрды, бірақ 1981 жылға қарай 150-ден астам мүшеге дейін өсті, бұл LDP-нің жалпы өкілдігінің үштен бірінен асты. Микидің әрекеттеріне жауап ретінде Танака өзінің фракциясын 1976 жылғы «Локхид сайлауында» Фукудаға дауыс беруге көндірді. Алайда, екі ескі қарсыластың арасындағы ынтымақтастық ұзаққа соқпады: 1978 жылы Танака өзінің фракциясын Охираны қолдауға бағытталды. 1980 жылы Охира қайтыс болғаннан кейін Танака фракциясы Зенко Сузукиді сайлады. 1982 жылы Ясухиро Накасоне LDP президенті (демек, премьер-министр) болып сайланды, қарсыластары оның Танаканың бақылауында болады деп күдікпен қарады. «Локхид ісі» 1983 жылдың 12 қазанында аяқталды. Танака кінәлі деп танылып, 4 жылға бас бостандығынан айырылды және 500 миллион иен айыппұл төледі. 1983 жылғы желтоқсандағы «Екінші Локхид сайлауында» Танака бұрын-соңды болмаған үлкен артықшылықпен Сенаттағы өкілдігін сақтап қалды, ол елдегі кез келген басқа кандидаттан көп дауыс жинады. LDP нашар өркендеді, ал премьер-министр Накасоне партияны Танаканың саясатынан алшақтатуға уәде берді, партияны жаңа этикалық кодекспен «тазартамын» деді. Накасоне 1984 жылғы кабинетіне Танака фракциясының алты мүшесін, оның ішінде болашақ премьер-министр Нобору Такешитаны қосты.

Такешита фракциясына көтерілу

Танаканың қарсылығына қарамастан, Нобору Такешита 1985 жылдың 7 ақпанында «Сосэйкай» деп аталған «оқу тобын» құрды, оның қатарында Танака фракциясының 121 мүшесінің 43-і болды. Осыдан кейін бірнеше апта өткен соң, Танака 27 ақпанда инсульт алды және ауруханаға жатқызылды, бұл оның фракциясының болашағына қатысты белгісіздік тудырды. Оның қызы Макико, бұрынғы премьер-министрге бір қабатты беруден билік өкілдері бас тартқаннан кейін, оны ауруханадан алып шықты, ал Сенаттың отырысы Токаның денсаулығы туралы ақпарат баспасөзге тарағаннан кейін тоқтатылды. Танака фракциясының номиналды төрағасы Сусуму Никаидо, Танаканың жағдайы – оның отбасы мен дәрігерлеріне ғана белгілі болған кезде, оның фракциясының мүшелерін Такешитадан аудармақ болып, оған қарсы науқан ұйымдастырды. Танака фракциясының бөлінуі LDP фракциясының кішілеу басшыларына, әсіресе премьер-министр Накасонеге тиімді болды, енді ол LDP ішіндегі бір ғана үстем күш туралы алаңдамайтын болды. Танака 1986 жылғы сайлауда Сенаттағы өкілдігін сақтап, денсаулығын қалпына келтірді. 1987 жылдың Жаңа жыл күні ол инсульттан кейін алғаш рет көпшілік алдына шықты, және оның жағдайы нашар екені анық көрінді: оның бетінің жартысы сал болды және ол артық салмақты болды. Токио Жоғарғы соты 1987 жылдың 29 шілдесінде Танаканың апелляциясын қабылдамады, ал 1983 жылы шығарылған түпкілікті үкім күшіне енді. Танака дереу кепілдік төлеп босатылып, Жоғарғы сотқа шағым түсірді. Такешита 1987 жылдың қараша айында LDP төрағасы сайлауында жеңіске жетті және 1989 жылдың маусымында «Recruit» жанжалына байланысты отставкаға шыққанға дейін премьер-министр болып қызмет етті.

Зейнеткерлік және өлім

Апелляциялық шағымы сотта қарастырылып жатқанда, Танаканың денсаулығы нашарлап кетті. 1989 жылғы қазан айында 71 жасында ол күйеу баласы Наоки Танака жасаған мәлімдеме арқылы саясаттан кеткенін жариялады. Бұл мәлімдеме оның 42 жылдық саяси мансабын аяқтады; оның фракциясының қалдықтары, қазір бұрынғы премьер-министр Такешита басқаратын, оның зейнетке шығу кезінде LDP ішіндегі ең күшті күш болып қала берді. 1993 жылы оның фракциясының бірнеше мүшесі LDP-ден бөлініп, Морихиро Хосокава басқаратын сегіз партиялық коалициялық үкімет құрамына кірді. Танака фракциясын негізінен жаңа кандидаттарды тарту және қолдау арқылы құрды. Бұл тәсілді кейінірек екі танымал саясаткер белгілі бір жетістікпен қолданды: 2005 жылғы сайлауда "Коидзуми балалары" деп аталған көптеген жаңа LDP өкілдерін тартқан Джуничиро Коидзуми және 2009 жылғы сайлауда Демократиялық партиясы үшін солай істеген Ичиро Озава. Алайда, "Коидзуми балалары" мен "Озава балалары" Танака фракциясы сияқты адалдық көрсетпеді, көптеген "Коидзуми балалары" Коидзумидің реформалық жоспарына қарсы дауыс берді, ал көптеген "Озава балалары" Озаваның 2010 жылғы Демократиялық партия төрағалығына үміткерлігіне қарсы дауыс берді. Эцузанкаймен байланысы болмаған Макико Танака 1993 жылғы сайлауда әкесінің бұрынғы Ниигатадағы мандатын жеңіп алды. Ол 2012 жылғы желтоқсан айында өткен жалпы сайлауда мандатын жоғалтты, сол кезде Эцузанкай тек бірнеше қарт мүшелерімен тарап кеткен еді.