Ян Масарык: Чехословакиялық дипломат және саясаткер

Кіріспе

Чехословакиялық дипломат және саясаткер (1886–1948)

Ян Гарриг Масарик (14 қыркүйек 1886 – 10 наурыз 1948) – Чехословакияның 1940-1948 жылдар аралығындағы сыртқы істер министрі болған чех дипломаты және саясаткері. Америкалық журналист Джон Гунтер Масарикты "батыл, адал, шарбақты және импульсивті адам" деп сипаттады.

Ерте өмір

Прагада туған ол, профессор және саясаткер Томаш Гарриг Масариктің (1918 жылы Чехословакияның бірінші президенті болған) және Томаш Гарриг Масариктің американдық әйелі Шарлотта Гарригтың ұлы еді. Масарик Прагада және АҚШ-та білім алды, онда ол бір кезде көшпенді өмір сүрді, ал кейін болат жұмысшысы болып жұмыс істеді. АҚШ-та өткен жастық шағының арқасында Масарик әрдайым чех және ағылшын тілдерінде күшті американдық акцентпен сөйледі. 1913 жылы ол елге оралып, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Австро-Мажарстан армиясында қызмет етті. Масарик Галицияда қызмет етіп, соғыс жылдары поляк тілін үйренді. Оның әкесінің Аустрия империясынан Чехияның тәуелсіздігі үшін күресіп, елден қуылғандығы оны әскери қызметінде "сатқынның" ұлы ретінде зорлау мен мазақтауға ұшыратты. Оның бақытсыз әскери қызметінен кейін ол сол жылдар туралы көп айтуға құштар болмады, себебі ол көптеген жағымсыз естеліктерді сақтап қалды. Содан кейін ол дипломатиялық қызметке қабылданды, 1919 жылы АҚШ-қа уәкілдік етуші өкіл болды, содан кейін Лондондағы елшіліктің кеңесшісі қызметін атқарды. 1922 жылы ол Чехословакияның сыртқы істер министрі Эдвард Бенештің хатшысы болды. 1925 жылы ол Ұлыбританиядағы толық өкілетті министр болып тағайындалды. Британдық ғалым Роберт Пауэлл Масарикті "дипломаттардың ең ерекшесі" деп сипаттады. Ол ешқашан ресми тәртіпке байланысты болған емес. Зейінді, өткір, жан-жақты білімді, ол көбінесе басқаларды шатастырған жағдайларды жеңіп шықты, бірақ оның психологиялық түсінігі болмады. Ол сөйлескенде тікелей болуы мүмкін еді және кейбір ағылшыздарды ұялтты. Оның мінезі ағылшынша емес, американдық еді, ал оның тіліндегі тізімдемелерді түсінуге ақыл-ойы жетпеген немесе шыдамдылық танытпаған адамдарды таң қалдырды. Ал чех тарихшысы Збинек Земан мен неміс тарихшысы Райнер Карльш Масарикті АҚШ-тағы уақытында әлсіз, психологиялық тұрақсыз адам деп сипаттады, оған өмір бойы жол көрсетуші керек болды. 1935 жылы оның әкесі президенттік лауазымнан кетіп, екі жылдан кейін қайтыс болды. Оның орнын Эдвард Бенеш иеленді. Масарик әкесінің, содан кейін оның орнын басып алған Бенештің ықпалында болды, ол оған осы әкенің орнын басушы рөлін атқарды.

Born in Prague, he was the son of professor and politician Tomáš Garrigue Masaryk (who became the first president of Czechoslovakia in 1918) and Charlotte Garrigue, Tomáš Garrigue Masaryk's American wife. Masaryk was educated in Prague and also in the United States, where he lived for a time as a drifter and for a time as a steelworker. Because of his youth in the United States, Masaryk always spoke both Czech and English with a strong American accent. He returned home in 1913 and served in the Austro Hungarian Army during the First World War. Masaryk served in Galicia and learned Polish during his wartime career. The fact that his father was in exile, working for Czech independence from the Austrian empire, made him the subject of bullying and hazing during his military service as the son of a "traitor". His unhappy military service made him unwilling to speak very much of his time as a soldier after the war as it held too many painful memories. He then joined the diplomatic service and became chargé d'affaires to the US in 1919 and then as counselor to the legation in London. In 1922, he became secretary to the Czechoslovak foreign minister Edvard Beneš. In 1925, he was made minister plenipotentiary to Britain. The British scholar Robert Powell described Masaryk as "the most unconventional of diplomats. None was less tied to protocol. Witty, shrewd, with an abundance of common sense, he often triumphed over circumstances, which baffled others more intellectually cleverer, but lacking his psychological insight He could be disconcertingly direct in his conversation and he considerably embarrassed certain types of English people. His manner was American rather than English, his racy language often shocking to people who had not the wit or patience to look beyond the actual expressions used." By contrast, the Czech historian Zbyněk Zeman and the German historian Rainer Karlsch described Masaryk as a weak man who drifted during his time in the United States, was psychologically unstable, and needed someone to guide him through life. His father resigned as president in 1935 and died two years later. He was succeeded by Edvard Beneš. Masaryk had been dominated by his father, and afterward by Beneš, who played the role of a surrogate father.

Лондондағы толық өкілетті министр

Лондонға келгеннен бастап, Масарик Прагаға жолдаған есептерінде Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігіндегі көптеген шенеуніктердің Австрия империясын сағынуына, оның "Габсбургтер империясының көлеңкесі" деп атаған нәрсеге алаңдалып жүргенін ескертті. Масарик Сыртқы істер министрлігіндегі көптеген адамдардың Чехословакияға ашық жаулық көрсетіп, оның құрылуын қателік деп санайтынын білдірді. 1927 жылғы 21 маусымда, оның венгр сүйіктісі, принцесса Стефани фон Хоэнлоге әсерімен, британдық барон лорд Роттермир Daily Mail газетінде мақала жариялады, онда Венгрияға Трианон шарты бойынша жоғалтқан жерлерін қайтаруға шақырды. Роттермир Венгрияның – ол құрметпен "батыр және соғысқа дайын аристократия" деп атаған елдің – шекарасының қысқартылуын және мадьярлардың Румыния, Чехословакия және Югославия халықтарының билігіне қарауы әділетсіз деп есептеді, оларды Роттермир "қарапайым және варварлық нәсілдер" деп сипаттады. Роттермир ең алдымен "Венгрия үшін әділеттілік" деп атаған нәрсеге алаңдағандықтан, Судет аймағының Германияға қосылуын да қажет деп мәлімдеді. Роттермирдің мақаласы Прагада үлкен алаңдаушылық тудырды, соның салдарынан Бенеш Лондонға барып, Роттермирдің британ үкіметі атынан әрекет ететінін анықтауға тырысты. Daily Mail газетіндегі венгрлерді қолдайтын мақалаларға, Сыртқы істер министрлігінің жаулық қатынасына және британ халқының Чехословакияға бейжай қана қарауына қарсы тұру үшін Масарик Чехословакияны қолдайтын мақалалар жазған британ журналистеріне ақша берді. Масарик қолдаған ең маңызды британдық зиялылар журналист Уикхэм Стид және тарихшы Роберт Сетон Уотсон болды, екеуі де Чехословакияның жақтастары және президент Масариктің ұзақ жылдардан бергі достары еді. Масарик Стид пен Сетон Уотсонның еңбектерін мүмкіндігінше көп адамға тарату үшін қаржылай көмек көрсетті. Лондон Корольдік колледжінің Шығыс Еуропа және славян зерттеулері мектебінің оқытушылары мен студенттері Чехословакияға өте жақсы қанағаттанатын, оны үлгілі демократия деп қарастырды, ал Масарик олардың жұмысын жариялауға қаржы берді. 1930 жылы Стидтің "The Review of Reviews" журналы банкротқа ұшырағанда, Масарик оған журналын сақтап қалуға жеткілікті ақша берді. Мәдени дипломатияның бір бөлігі ретінде Масарик кейде Югославия дипломаттарымен бірлесіп, Daily Mail газетінің венгрлерге бейімділігіне қарсы шығуға дайын журналистерге ақша берді, бұл Прага үшін де, Белград үшін де алаңдаушылық тудырды. 1936 жылғы қазан айында Иоахим фон Риббентроп Лондонға Санкт-Джеймс сотына жаңа неміс елшісі ретінде келген кезде, ол өзін таныстыру үшін басқа елшілерге бал шақыруды жөн санады, бұл сол кездегі әдеттегі практика еді. Риббентроп шақыруларында стандартты протокол болған француз тілін (дипломатия тілі) қолданудың орнына, Германияның үстемдігін көрсету мақсатымен неміс тілін қолдануды талап етті. Масарик дипломатиялық протоколды бұзуға жауап ретінде Риббентроптың хатына неміс тілінде емес, чех тілінде жауап берді. Басқа елшілер де осылай істеді, жапон елшісі жапон тілінде, ал түрік елшісі түрік тілінде жауап берді, бұл неміс елшілігінде шатақ тудырды, өйткені елшілікте жауаптарды аудара алатын адам жетіспеді. Абдикация дағдарысы кезінде Масарик жаңа король Эдуард VIII-ге қарсы болды, оны нацистік көзқарастарды ұстанатын адам деп сипаттады, Прагаға жіберген хабарламасында корольдың "демократиядан гөрі фашизм мен нацизмге жақын сезінгенін, оны баяу және жалықтыратын нәрсе деп тапқанын" жазды. Масарик корольдің сүйіктісі Валлис Симпсонға да жаулық қанағаттанатын, ол Вена мен Будапештте үйінде сезінетінін, ал Праганы жек көретінін айтқан еді. Эдуард миссис Симпсонға үйлену үшін тақтан бас тарғанда, Масарик қуанды, Риббентроптың "миссис Симпсон тұлғасында қауіпті одақтасын жоғалтқанын" жазды. Бенештен айырмашылығы, Масарик Daily Mail газетінің венгрлік бейімділігінің себебі лорд Роттермирге принцесса фон Хоэнлоге әсер еткенін түсінді, оның Фриц Видеманның, Адольф Гитлердің кеңесшісінің сүйіктісі екенін де білген. Масарик Роттермирді Хоэнлоге билік ететіндей сипаттап, оның көңілінен шығу үшін барлық нәрсені істейтінін жазды. Прагаға жіберген хатында Масарик былай деп жазды: "Әлемде әдептілік қалды ма? Бір күні үлкен жанжал туындайды, өйткені Видеман сапары кезінде Степфи фон Хоэнлоге, тумасы Рихтердің атқаратын рөлі ашылады. Бұл әлемге әйгілі құпия агент, тыңшы және алаяқ, толыққанды еврей, бүгінде Гитлердің лондондық пропагандасының орталығын құрайды. Видеман оның үйінде болды. Ол өзінің үстелінде "Менің сүйкімді принцессам Хоэнлогеге" деген жазумен Гитлердің суретін, ал оның қасында Хортиге арналған "ұлы мемлекеттік қайраткерге" деген жазумен суретті сақтайды." 1935 жылдан бастап, Судет немісінің көшбасшысы Конрад Хенлейн 1935-1938 жылдар аралығында Чехословакияны сынап, Лондонда төрт рет сөз сөйледі. Масарик Чехословакияның пропаганда соғысын жоғалтып жатқанын, британдық БАҚ Хенлейнге ғашы болғанын кешігіп түсінді. 1936 жылғы желтоқсан айының соңында Масарик Чехословакияның жағдайын қорғау үшін британдық парламентарийлер алдында сөз сөйледі. Сөздің көп бөлігі 1935 жылы Кеңес Одағымен жасалған одақты қорғауға арналды, бұл Ұлыбританияда танылмаған еді. Масарик одақтың қажеттілігін, өйткені ол Кеңес Одағын Версаль шартымен құрылған халықаралық тәртіпті қорғауға бағытталғанын, оны бұзуға тырыспағанын мәлімдеді. Масарик сөзін былай аяқтады: "Біз Ресейді жек көретін болсақ, Ресей мен Германия тағы да біріге кетпеуіне кепілдік беруге болмайды." Сөзден кейін Масарик жиналған парламентарийлермен бейресми сұрақ-жауап сессиясын өткізді. Масарик ең көп сөйлескен екі парламентарий сер Остин Чемберлен мен Уинстон Черчилль болды. Черчилль Масарикті Судет аймағы мәселесіне байланысты британдық қоғамдық пікірінің Чехословакияға қарсы бұрылып жатқаны туралы ескертті, оны неміс үкіметі "бізге қарсы пайдалана алады". 1937 жылғы мамырда Сыртқы істер министрі Энтони Иден Масарикті жаңа таж кигізілген король Георг VI-ға таныстырды. Иден корольға "Чехословакиядағы саяси және экономикалық жағдай жақсы және тұрақты" деді. Сол кезде Риббентроп корольге нацистік сәлемдеме жасады, ал король оған қызығушылықпен күлімсіреді. Риббентроп пен Георг арасындағы өзара әрекеттесу Масарикті оны әжуалық немесе қастандық деп қарастыруға бейсін қылды. Масарик Прагаға Чехословакияны Еуропадағы проблема деп санайтын Ұлыбританияға тым көп сенбеудің зиян екенін хабарлады. 1938 жылға қарай Масарик былай деп хабарлады: "Ағылшындар бізді қатты жек көреді. Біз олар үшін ауыр жүкпіз және біздің құрылған күнімізді қарғыс атайды." 1938 жылғы жаз және күзде Судет аймағы дағдарысы кезінде Масарик Лондон мен Прага арасында Бенешпен кездесу үшін сапарлады. Судет аймағы дағдарысын шешу үшін 1938 жылғы 15 қыркүйекте Ұлыбритания премьер-министрі Невилл Чемберлен Германияға барып, Берхтесгадендегі демалыс үйінде Адольф Гитлермен кездесті. Берхтесгаден саммитінде Судет аймағының "Рейхке оралуы" туралы келісімге келді, Гитлер 1938 жылғы 12 қыркүйекте Нюрнбергтегі (Reichsparteitag) наци партиясының съезінде талап еткендей. Ұлыбритания үкіметінің саясатына қарсы тұру үшін Масарик Кеңес елшісі Иван Майскиймен бірге Лейбористік партияның көшбасшысы Клемент Атлимен байланысқа түсті. Майский мен Масарик Атлиді парламентте үкімет саясатына қарсы шығуға шақырып, ынталандырды. Масарик француз елшісі Шарль Корбенмен де байланыста болды...

Right from his arrival in London, Masaryk in his reports to Prague warned that many officials in Great Britain's Foreign Office were in the grip of nostalgia for the Austrian empire, haunted by what he called the "ghost of the Habsburg empire". Masaryk expressed concern that many in the Foreign Office were openly hostile towards Czechoslovakia and considered the nation a mistake that should never have been allowed to happen. On 21 June 1927, under the influence of his Hungarian mistress, Princess Stephanie von Hohenlohe, the British press baron Lord Rothermere published a leader (editorial) in The Daily Mail newspaper calling for Hungary to regain lands lost under the Treaty of Trianon. Rothermere deemed it unjust that Hungary—a nation dominated by what he admiringly called a "chivalrous and warlike aristocracy"—should have its borders truncated and that Magyars should be placed under the rule of the peoples of Romania, Czechoslovakia, and Yugoslavia, whom Rothermere described as "cruder and more barbaric races". Through primarily concerned about what he called "justice for Hungary", Rothermere also argued that the Sudetenland should go to Germany. Rothermere's leader caused much worry in Prague and Beneš rushed to London to inquire if Rothermere was acting on behalf of the British government. To counter the pro Hungarian articles in The Daily Mail, the hostility of the Foreign Office, and the indifference of the British people to Czechoslovakia, Masaryk had money given to British journalists who wrote pro Czechoslovak articles to make these articles widely available in a bid to influence British public opinion. The two most important British intellectuals whom Masaryk supported were the journalist Wickham Steed and the historian Robert Seton Watson, both of whom were staunch supporters of Czechoslovakia and longtime friends of his father, President Masaryk. Masaryk provided the funds to make the writings of Steed and Seton Watson available to the widest possible audience. The faculty and students at the School of East European and Slavonic Studies at King's College London tended to be very sympathetic towards Czechoslovakia, which was seen as a model democracy, and Masaryk often provided the funds to publicise their work. In 1930, when Steed's journal The Review of Reviews went bankrupt, Masaryk granted him enough money to keep his journal afloat. As part of his cultural diplomacy, Masaryk sometimes worked with Yugoslav diplomats to provide the money for journalists willing to challenge the pro Hungarian slant of The Daily Mail, which was just as alarming to Belgrade as it was to Prague. When Joachim von Ribbentrop arrived in London in October 1936 as the new German ambassador to the Court of St. James, he sent out invitations to the other ambassadors to attend a ball to introduce himself as was the normal practice at the time. Instead of using French (the language of diplomacy) in his invitations, which was the standard protocol, Ribbentrop insisted on using German as way to show the superiority of Germany. Masaryk responded to this gross violation of diplomatic protocol by giving his reply to Ribbentrop's letter in Czech, instead of German as Ribbentrop had expected. The other ambassadors did likewise with the Japanese ambassador responding in Japanese and the Turkish ambassador responding in Turkish, which caused chaos at the German embassy as nobody was certain who was attending the ball, as the German embassy lacked people able to translate the various replies. During the Abdication crisis, Masaryk was hostile to the new king Edward VIII, whom he described as a Nazi sympathizer, writing in a dispatch to Prague that king "felt closer to fascism and Nazism than democracy, which he found slow and boring." Masaryk was equally hostile towards the king's mistress, Mrs. Wallis Simpson, whom he reported has stated she felt at home in Vienna and Budapest while loathing Prague. When Edward abdicated to marry Mrs. Simpson, Masaryk was relieved, writing that Ribbentrop had "lost in Mrs. Simpson a dangerous ally". Unlike Beneš, Masaryk understood that the pro Hungarian slant of The Daily Mail was caused by influence on Lord Rothermere of Princess von Hohenlohe, whom Masaryk also knew was the mistress of Fritz Wiedemann, the adjunct to Adolf Hitler. Masaryk described Rothermere as dominated by Hohenlohe, writing that he would do anything to please her. In a dispatch to Prague, Masaryk wrote: "Is there any decency left in the world? A great scandal will erupt one day when the role upon which Steffi von Hohenlohe, née Richter, played during the visit of Wiedemann is revealed. This world famous secret agent, spy, and swindler, who is a full Jewess, constitutes today the centre of Hitler's propaganda in London. Wiedemann stayed at her place. She keeps Hitler's photograph on her desk, inscribed "To my dear Princess Hohenlohe Adolf Hitler", and next to it a photograph of Horthy, dedicated to the 'great stateswoman'." Starting in 1935, the Sudeten German leader Konrad Henlein had visited London four times between 1935 1938 to give speeches criticising Czechoslovakia. Masaryk realized belatedly that Czechoslovakia was losing the propaganda war as the British media became enamoured of Henlein. In late December 1936 Masaryk gave an address to a group of British MPs to make the case for Czechoslovakia. Much of the address concerned defending the decision on part of Beneš to sign an alliance with the Soviet Union in 1935, which was unpopular in Britain. Masaryk argued that the alliance was necessary as it brought the Soviet Union around to defending the international order created by the Treaty of Versailles instead of trying to undermine it as had previously been the case. Masaryk concluded: "If we treat Russia as a pariah, it cannot be excluded that Russia and Germany could again get together." After his speech, Masaryk had an informal question and answer session with the assembled MPs. The two MPs that Masaryk spoke to the most were Sir Austen Chamberlain and Winston Churchill. Churchill warned Masaryk that British public opinion was turning against Czechoslovakia because of the Sudetenland issue, which the German government "would be able to use against us". In May 1937, the Foreign Secretary, Anthony Eden, introduced Masaryk to the newly crowned king, George VI. Eden told the king that "the political and economic situation in Czechoslovakia, Sir, is good and firm." At the same audience, Ribbentrop greeted the king by giving him the Nazi salute, to which the king responded to with a bemused smile. The interaction between Ribbentrop and George left Masaryk uncertain to regard this as either silly or sinister. Masaryk reported to Prague that it would be unwise to place too much trust in Britain, which regarded Czechoslovakia as a problem in Europe. By 1938, Masaryk was reporting: "The English dislike us intensely. We are a deadweight for them and they curse the day on which we were founded." During the Sudetenland crisis in the summer and fall of 1938, Masaryk traveled between London and Prague to meet with Beneš. To resolve the Sudetenland crisis, British Prime Minister Neville Chamberlain visited Germany to meet Adolf Hitler in his vacation home near Berchtesgaden on 15 September 1938. At the Berchtesgaden summit, it was agreed that the Sudetenland would "go home to the Reich" as Hitler had been demanding ever since the Nazi Party Congress at Nuremberg (Reichsparteitag) on 12 September 1938. In an attempt to sway British public opinion against the policy of the Chamberlain government, Masaryk, together with the Soviet ambassador Ivan Maisky, was in contact with Clement Attlee, the leader of the Labour Party, which was the Official Opposition to the Conservative dominated National Government. Maisky and Masaryk encouraged Attlee to challenge the government's policy in the House of Commons. Masaryk was also in contact with Charles Corbin, the French ambassador in London. As a further step, Beneš had a large sum of money transferred to the Czechoslovak legation for Masaryk to spend on winning over British public opinion. Masaryk donated much of the money to Churchill's group "The Focus". Unknown to Masaryk, the Forschungsamt ("Research Office") had broken the Czechoslovak diplomatic codes. Hermann Göring who was a close friend of Sir Nevile Henderson, the British ambassador to Germany, informed him that Masaryk was donating money to Churchill, information which Henderson in turn passed on to Chamberlain. The British historian Victor Rothwell noted that the revelation that Masaryk was subsidising Chamberlain's domestic critics such as Churchill made an extremely bad impression upon Chamberlain, and that much of the hostility that Chamberlain displayed towards Masaryk was due to this revelation. Under very strong Anglo French pressure, President Beneš agreed to the terms of the Berchtesgaden summit on 19 September 1938. However, at the Bad Godesberg summit on 24 September 1938, Hitler rejected the Anglo French plan for ceding the Sudetenland to Germany, telling Chamberlain that the Sudetenland needed to be annexed to Germany before 1 October 1938 rather than after October 1 as the Anglo French plan called for. The Bad Godesberg summit pushed Europe to the brink of war. On 25 September 1938, Masaryk arrived at 10 Downing Street to tell Chamberlain that through Beneš had accepted the results of the Berchtesgaden summit, he rejected the German timetable for handing over the Sudetenland put forward at the Bad Godesberg summit. Much to Masaryk's annoyance, both Chamberlain and the Foreign Secretary, Lord Halifax, seemed more angry at Beneš for not withdrawing Czechoslovak troops from the border forts in the Sudetenland rather than at Hitler, leading Masaryk in a dispatch to Beneš recounting the meeting to call both Chamberlain and Halifax "stupid". To resolve the crisis on 28 September 1938, it was announced that an emergency summit would be held in Munich the next day to be attended by Hitler, Chamberlain, Benito Mussolini, and Édouard Daladier. To Masaryk's fury, the Munich conference was a return to the congress diplomacy of the 19th century where the leaders of the great powers would meet to decide the fate of Europe with no involvement from the small powers. Halifax told Masaryk that Vojtěch Mastný, the Czechoslovak minister plenipotentiary in Berlin, would be allowed to attend the Munich conference only as an "observer" for "information only" with no power to be actually involved in the conference. The resulting Munich Agreement of 30 September 1938 put an end to the crisis. Though the Munich Agreement was actually a compromise as Hitler dropped the demand to have the Sudetenland before 1 October 1938, it was agreed that the Sudetenland would go to Germany in stages over the course of October 1938. Without the natural defensive barrier posed by the mountains of the Sudetenland, Czechoslovakia was defenseless against Germany, and as such the new Czechoslovak president Emil Hácha promptly performed a volte face in foreign policy. A sign of the new foreign policy came with the order that the staff of the legation in London should remove all the portraits of President Beneš and President Masaryk from the walls. After the Munich conference, Masaryk met with Chamberlain and Halifax at 10 Downing Street where he stated: "If you have sacrificed my nation for the sake of peace, I will be the first to applaud you. But if not gentlemen, then God help your souls." On 1 October 1938, Churchill telephoned Masaryk to tell him that Beneš should delay handing over the border forts in the Sudetenland for the next 48 hours, as he was convinced that "a great reaction against the betrayal committed on us" would occur within the 48 hours that would topple the Chamberlain government and presumably install Churchill as prime minister. Masaryk did not believe this, and advised Beneš to disregard Churchill's advice, warning that Churchill was reckless and that however he much he hoped that Chamberlain's government might fall because of the Munich Agreement, he did not believe that this was very likely. Unknown to both Churchill and Masaryk, their phones had been tapped by MI5, and the conversation recording Churchill's attempt to sabotage the Munich Agreement was passed on to Chamberlain, who was not impressed. In October 1938, the Sudetenland was occupied by Germany and Masaryk resigned as ambassador in protest, although he remained in London. Other government members including Beneš also resigned. In his last dispatch to Prague on 5 December 1938, Masaryk reported that the British now regarded Czecho Slovakia (as the country had been renamed) as a German satellite state. In the letter announcing his resignation as minister on 30 December 1938, Masaryk wrote of the "prophylactic measures towards establishing permanent peace in Europe" where "my country was subjected to surgical appeasement with unprecedented vigor and not the slightest trace of anesthetic." Masaryk then left Britain to visit the United States, where he gave speeches criticizing appeasement. In a speech in January 1939, he argued that the Munich Agreement would have been justified if it brought about "permanent peace" in Europe, but he argued that it was very unlikely to do so. On 15 March 1939, Germany occupied the remaining parts of the Czech provinces of Bohemia and Moravia, and a puppet Slovak state was established in Slovakia. The next day, 16 March 1939, Masaryk went on a radio station in New York, where in a radio address to the American people given in English, he stated: "Can I hope that this last blow to my homeland should dispel all doubts as to the future policy of the masters of central Europe? The rape of Bohemia in all its vulgarity is more than I can describe. Forgive me ". At that point, Masaryk broke down in tears. Upon regaining his composure, Masaryk stated: "I do not envy those who are perpetuating this horrible drama, either by vandal force or by turning their faces to the wall. They have committed sins against God." In July 1939, Masaryk returned to London, where he rented a flat in Westminster.

Соғыс уақыты

Соғыс кезінде ол 1939 жылдың қыркүйегінен бастап 1945 жылдың сәуіріне дейін BBC арнасында оккупацияланған Чехословакияға үнемі хабар таратты. Масарықтың BBC-дің чех тіліндегі стансасындағы сөздері оны ұлттық батырға айналдырды. Богемия және Моравия протекторатында BBC-ді тыңдау заңсыз болды, бірақ бұл адамдарды әр сәрсенбі күні кешке BBC-ге қосылып, оның «Вола Лондын» (Лондон шақыруы) атты радио бағдарламасын тыңдаудан тоқтата алмады. 1939 жылдың 8 қыркүйегінде Масарық «Вола Лондын» бағдарламасында алғашқы радио хабарламасын жасады, онда ол «еркін Еуропадағы еркін Чехословакияны» жариялады. Соғыс кезінде «Вола Лондын» радио бағдарламасы Чехословакиядағы ең танымал радио бағдарлама болды және Масарық бағдарламадағы ең танымал спикер болды. 1940 жылдың 1 ақпанында «Central European Observer» басылымында жарияланған мақалада Масарық өзінің соғыс мақсатын былай белгіледі: «Менің сенімім – біздің кішкентай елімізді ешқандай ұлы «измдер» – фашизм де, большевизм де, пангерманизм де, панславизм де құтқара алмайды. Мен біздің халқымыздың тағдыры Орталық Еуропа және Дунай халықтарының тағдырынан бөлек бола алмайды, олар славян болсын, болмасын. Бірінші кезекте мен еуропалықпын, әрине славянмын. Тарық ұлтшылдық жоғалу керек. Еуропалық жаңарудың ортақ мақсатында тең серіктестік, барлық түрдегі «измдерден» бас тарту. Еуропадағы еркін Германия; және оның қасында Санкт-Венцеслав, Гус, Комениус, Палацкий, Сметана, Масарық және Чапектің Чехословакиясы. Еуропадағы еркін Чехословакия». 1940 жылдың шілдесінде Ұлыбританияда Чехословакияның эмигранттық үкіметі құрылғанда, Масарық Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Оның Лондондағы Маршем көшесіндегі Вестминстер бағында пәтері болды, бірақ көбінесе Винггрейдегі Чехословакия канцлериясының резиденциясында немесе Президент Бенешпен Астон-Абботтс қаласында, екеуі де Бэкингемширдегі Айлсбериге жақын жерде тұратын. 1941 жылдың 22 маусымында «Барбаросса» операциясы басталғанда, Бенеш Кеңес Одағының әлеуетіне толық сенім артты, Германия 1942 жылдың көктеміне дейін жеңіледі деп сенді. Масарық басқа кабинет мүшелеріне: «Оның [Бенештің] ойы қазір тек Ресейде. Біз оны ұстап тұруымыз керек, әйтпесе ол аспанға ұшып кетеді» деді. 1942 жылы Масарық Бейтс колледжінің құрметті докторлық дәрежесін алды. Бенеш өмірінің көп бөлігін Францияда өткізді және оны «Францияны жақсы білетін» адам ретінде сипаттады, бірақ керісінше, ол британдықтарды бір жақты «жұмбақ» деп тапты. Лондонда ұзақ тұрған Масарық британдық аудиторияға ұнату үшін жиі ұсыныстар жасады. Пауэлл былай деп жазды: «Президенттің ең басты қасиеттерінің бірі – адам психологиясын түсіну емес, сондай-ақ тілдерді білу емес. Масарық осы кемшіліктерін толтырды». Эмигранттық үкіметтің президенті ретінде Бенештің басты мүддесі – британдықтардың Мюнхен келісімін жоюға келісуі және соғыстан кейін Судет аймағының Чехословакияның құрамына қайта кіруіне келісуі болды, бұл мақсатқа британдықтар бастапқыда 1942 жылдың тамызына дейін қарсы болды, өйткені британдықтардың позициясы Мюнхен келісімінің әлі де күшінде екендігін көрсетті. 1941 жылдың 25 тамызында Сыртқы істер министрі болып қайта тағайындалған Эденге жазған хатында Масарық Атлантикалық харта Судет аймағы Германияның құрамында қалатындығын білдіретініне қатты алаңдады. Масарық Эденге Чехословакия мен Германияның басқа көршілеріне соғыстан кейін «өздері үшін және әлем үшін Германияның болашақ агрессиясына қарсы бейбітшілікті қорғауға мүмкіндік беретін» жағдай қажет екенін айтты, бұл өз кезегінде қорғалатын шекараны қажет етеді (яғни Судет аймағын Чехословакияға қайтару). Сыртқы істер министрлігі Масарықты Сыртқы істер министрі Бенешке қарағанда ақылдырақ деп санайтын, ол Судет мәселесінде келіспейтін адам ретінде қарастырылды. 1943 жылы еврейлердің жаңа жылын тойлау үшін «Вола Лондын» радиосында сөйлеген сөзінде Масарық Богемия және Моравия протекторатындағы адамдарды еврей қауымына көмектесуге шақырды, оларға «ең қайырсыздың ең қайырсызына» көмек қолын созу қажет екенін айтты, осылайша протектораттың еврейлерін атады, содан кейін соғыстан кейін қарапайым чехтардың «біз адал адамдар болып қалдық» деп айта алуын қалады. Сионизмді қолдаған Масарық доктор Хаим Вейцманмен достық қарым-қатынаста болды. 1943 жылдың маусым айында Масарық Сыртқы істер министрлігінің Филипп Николспен сөйлесіп, Чехословакия мен Кеңес Одағы арасындағы әскери одақ құру туралы келісімге күмәндануын білдірді, бұл келісімді Чехословакияның Мәскеудегі елшісі Зденек Фьерлингер белсенді түрде қолдады. Масарық ұсынылып отырған келісімге тікелей қарсы болмағандықтан, ол Николске соғыстан кейін Чехословакияның Кеңес Одағынан гөрі Польшаға жақындауын қалағандығын айқын білдірді. 1943 жылдың 17 қазаны мен 1944 жылдың 10 ақпаны аралығында Масарық АҚШ-та кең ауқымды лекциялық тур жасады, бұл оны Чехословакия кабинетінің отырыстарынан алшақтатты. 1943 жылдың желтоқсанында Бенеш 25 жылдық әскери одақ құру туралы келісімге қол қою үшін Мәскеуге барды. Чехословакия мен Кеңес Одағы арасындағы келісім. Лондонға оралғаннан кейін Масарық бұл фактіні қабылдауға мәжбүр болды. 1944 жылдың 16 ақпанында радио сөйлегенде Масарық Кеңес-Чехословакиялық одақ «Америкада мақұлданды» деді, бірақ «большевизмге деген қорқыныштың артында өз мүдделерін жасырған бірнеше реакционерлер болды». Масарық былай деді: «Біз оны Кеңес империясы деп атауға үйренуіміз керек. Өйткені континентте ең маңызды рөлді осы Кеңес империясы ойнайды». 1944 жылдың шілдесінде Фьерлингер рұхсатсыз түрде Эдвард Осубка Моравскиге телеграмма жіберіп, Польша халқының армиясының Польша аумағына кіргенін тойлады, бұл Бенештің Фьерлингерді Кеңес марионеткалық Люблин үкіметін қолдағандығы үшін сөккеніне әкелді. Масарық Фьерлингерді осы хат үшін қызметтен босатуды қалады, ол енді Чехословакияны Мәскеуде мағыналы түрде ұсынып тұрған жоқ деп шағымданады. 1944 жылдың 28 шілдесінде Чехословакия кабинетінің барлық мүшелері Бенешке Фьерлингерді Мәскеудегі елшіліктен босатуды және эмигранттық үкіметтің мүддесін Кеңес Одағынан гөрі қорғайтын жаңа елші тағайындауды ұсынды, бірақ Бенеш бұл кеңеске құлақ қоймады. 1945 жылдың сәуірінде Бенеш және Масарық Сталинмен кездесу үшін Мәскеуге сапар шекті, онда Чехословакияның сыртқы саясаты Кеңес Одағымен үйлесетіні, бірақ Чехословакияның тәуелсіздігі мен демократиясы сақталады деп келісті.

During the war he regularly made broadcasts over the BBC to occupied Czechoslovakia starting in September 1939 and ending in April 1945. Masaryk's speeches on the BBC's Czech language station made him into a national hero. It was illegal to listen to the BBC in the Protectorate of Bohemia Moravia, but that did not stop people from tuning in to the BBC every Wednesday night to hear him speak on a radio program entitled Volá Londýn (London Calling). On 8 September 1939, Masaryk gave his first radio broadcast on the Volá Londýn show, where he called for "a free Czechoslovakia in a free Europe". During the war, the Volá Londýn radio show was the most popular radio program in Czechoslovakia and Masaryk was the most popular speaker on the show. In an article published in Central European Observer on 1 February 1940, Masaryk declared his war aims as: "My conviction is that our little country is not going to be saved by any of these grand 'isms' neither Fascism nor Bolshevism, Pan Germanism or Pan Slavism I am definitely a Slav, but I hope an European first. I am convinced that the fate of our people cannot be separated from that of other Central European and Danubian peoples, whether they are Slavs or not Narrow nationalism should disappear An equal partnership in the cause of an European Risorgimento, a breakaway from isms of every kind. A Free Germany in a Free Europe; and besides her the Czechoslovakia of St. Wenceslas, Hus, Comenius, Palacký, Smetana, Masaryk and Čapek A Free Czechoslovakia in a Free Europe". When a Czechoslovak government in exile was established in Britain in July 1940, Masaryk was appointed Foreign Minister. He had a flat at Westminster Gardens, Marsham Street in London but often stayed at the Czechoslovak Chancellery residence at Wingrave or with President Beneš at Aston Abbotts, both near Aylesbury in Buckinghamshire. With the launch of Operation Barbarossa on 22 June 1941, Beneš had an unlimited faith in the potential of the Soviet Union, believing that Germany would be defeated by the spring of 1942 at the latest. Masaryk told the other cabinet members: "he [Beneš] now only has Russia on his mind. We must hold him, so that he won’t fly off to the sky". In 1942 Masaryk received an LL. D. from Bates College. Beneš had lived in France for much of his life, and was described as someone who "knew France" well, but in contrast, he found the British to be something of a "mystery". Masaryk who lived in London for so long often made suggestions to appeal to a British audience. Powell wrote: "An understanding of human psychology was not one of the President's outstanding achievements, nor was his knowledge of languages. Masaryk made up for these deficiencies". Beneš's main interest as president of a government in exile to have the British agree to abrogate the Munich Agreement and accept that after the war the Sudetenland was to become part of Czechoslovakia again, a war aim that the British were initially opposed to as the British position until August 1942 was that the Munich Agreement was still in effect. In a letter to Eden, who was again serving as Foreign Secretary, on 25 August 1941, Masaryk expressed much concern that the Atlantic Charter would mean that the Sudetenland would remain a part of Germany. Masaryk argued to Eden that Czechoslovakia and the other neighbors of Germany needed a situation after the war that "would enable them to defend peace for themselves and for the world against any future attempts by aggression by Germany", which in turn required a defensible frontier (i. e. returning the Sudetenland to Czechoslovakia). Masaryk as foreign minister was regarded by the Foreign Office as the more reasonable than Beneš who was viewed as obstinate on the Sudetenland issue. In a 1943 speech on the Volá Londýn radio show to celebrate the Jewish new year, Masaryk urged people in the Protectorate of Bohemia Moravia to assist the Jewish community, saying it was incumbent to extent a helping hand to the "most wretched of the wretched" as he called the Jews of the protectorate, saying that he wanted ordinary Czechs to be able say after the war that "we remained decent people". A supporter of Zionism, Masaryk was a friend of Dr. Chaim Weizmann. In June 1943, Masaryk spoke with Philip Nichols of the Foreign Office and expressed much doubt about a proposed treaty to create a military alliance between Czechoslovakia and the Soviet Union that was being energetically championed by Zdeněk Fierlinger, the Czechoslovak ambassador in Moscow. Through Masaryk did not oppose the proposed treaty outright, he hinted to Nichols that he preferred that after the war that Czechoslovakia move closer to Poland rather than the Soviet Union. Between 17 October 1943 – 10 February 1944, Masaryk went on a lengthy speaking tour of the United States, which removed him from the meetings of the Czechoslovak cabinet. In December 1943, Beneš went to Moscow to sign a treaty creating a 25 year military alliance between Czechoslovakia and the Soviet Union. Upon his return to London, Masaryk was forced to accept the fait accompli. In a radio speech on 16 February 1944, Masaryk stated that the Soviet Czechoslovak alliance "was approved of in America", though "there were a few reactionaries who hide their own selfish interests behind the pretense of the fear of Bolshevism". Masaryk added that "that we should get used to calling it the Soviet empire. Because it will be the Soviet empire which will play the most important role on the continent". In an unauthorised act, Fierlinger in July 1944 sent out a public telegram to Edward Osóbka Morawski, celebrating the entry of the Polish People's Army onto Polish soil, which led Beneš to rebuke Fierlinger for an act that implied support for the Soviet puppet Lublin government. Masaryk wanted to fire Fierlinger for that letter, complaining he was no longer representing Czechoslovakia in Moscow in any meaningful sense of the term. On 28 July 1944, the entire Czechoslovak cabinet recommended to Beneš that he sack Fierlinger as ambassador in Moscow and appoint a new ambassador who would represent the interests of the government in exile instead of the Soviet Union, advice that Beneš refused to accept. In April 1945, Beneš and Masaryk travelled to Moscow to meet Stalin, where it was agreed that the foreign policy of Czechoslovakia would be aligned with the Soviet Union, but that Czechoslovakia would retain its independence and democracy.

Соғыстан кейін

Чехословакияны азат еткеннен кейін Масарик көп партиялық, коммунистер басымдығын құрған Ұлттық фронт үкіметінің құрамында Сыртқы істер министрі қызметін атқара берді. 1946 жылғы сайлауда коммунистер Клемент Готвальд басшылығымен өзінің беделін арттырды, бірақ Масарик Сыртқы істер министрі лауазымында қалды. Ол Кеңес Одағымен достық қарым-қатынасты сақтауға тырысты, бірақ Чехословакияның Маршалл жоспарына қатысуына вето қойылуынан алаңдады. 1948 жылдың ақпанында коммунистік емес кабинет мүшелерінің көпшілігі жаңа сайлау өткізуді үміттене отырып, отставкаға шықты, бірақ оның орнына Готвальд басшылығымен коммунистік үкімет құрылды, бұл «Жеңісті ақпан» деп аталды (Шығыс блогында). Ян Масариктің денесі ата-анасының қабіріне жақын Лань зиратында жерленді, ал 1994 жылы оның қарындасы Алиса Масарикованың күлі де сол жерге қойылды. Ішкі істер министрлігі оның терезеден секіріп, өз-өзіне қол жұмсағанын мәлімдеді, бірақ сол кезде көптеген адамдар оның жаңадан құрылған коммунистік үкіметтің бұйрығымен өлтірілгенін болжады. Керісінше, оның жақын достары (мысалы, хатшысы Антонин Сум, баспасөз хатшысы Йозеф Йостен, қарындасы Ольга немесе Виктор Фишль) оның суицидке барғанын әрдайым қорғады. 1968 жылы Прага көктемі кезінде жүргізілген екінші тергеуде Масариктің өлімі апатты жағдай деп танылды, бірақ кісі өлтіру мүмкіндігі жоққа шығарылмады, ал 1990-жылдардың басында үшінші тергеу «Барқыт революциядан» кейін оның кісі өлтіруге ұшырағанын растады. 1981 жылы жарық көрген «Тарих және естелік» атты автобиографиясында АҚШ елшісі Чарльз В. Йост, 1947 жылы Прагада Масарикпен бірге жұмыс істеген және оның никелес Марсия Давенпорттың да досы, «Коммунистер оны пайдаланды және оның қажеттілігі біткен соң, оны терезеден лақтырып өлтірді» деп жазды. Оның өлімінің сырлы жағдайлары туралы пікірталас көпке созылды. Алайда, 2004 жылы Прага полициясы жүргізген тергеуде Масариктің терезеден лақтырылып өлгені анықталды. Бұл хабар 2006 жылы ресейлік журналист оның анасы Масариктің батыс ванна бөлмесінің терезесінен лақтырған ресейлік барлау қызметкерін білгенін мәлімдеген кезде расталды. Кеңес блогының жоғары дәрежелі дезертирі, генерал-лейтенант Иоан Михай Пачепа, Николае Чаушескумен сөйлескенін айтты, ол Кремльдің өлтірген немесе өлтіруге тырысқан он халықаралық көшбасшы туралы айтқан. Ян Масарик солардың бірі болды. Чех тарихшысы Вацлава Яндечкова 2015 жылы жарық көрген «Ян Масарик ісі: Жаңа көзқарас» атты монографиясында Масарикті Ян Биджовский мен Франтишек Фрич өлтірген болуы мүмкін екенін айтты, олар британдық барлау қызметі SIS үшін жұмыс істеп жатқан деп сенді, бірақ, ең болмаса, НКВД агенттерінің құрбаны болды. Биджовский 1950-жылдары Чехияның құпия полициясы StB-ның тергеу кезінде Масарикті өлтіргенін мойындады (бұл басқа іспен байланысты емес), бірақ кейін оны жоққа шығарды. Яндечкова бұл мойындауды оңай қабылдамауға болатынын айтады, өйткені Биджовский галлюцинацияға түспеген немесе есірткі қолданбаған, ал тергеушілер оның мойындауына таңқалған сияқты (оның сотта Масариктің өлімі «қолданылмады» немесе тіпті айтылмады, бірақ StB-ның жеке тергеуі бір жылдан астам уақытқа созылды). 2019 жылы жаңадан ашылған тергеуде құлау механизміне қатысты жаңа сарапшы пікірі және қылмыс орнына бірінші болып келген полицейдің ескі жазбасы, ол дене келген кезде жылжытылғанын растады. Тергеу 2021 жылы аяқталды, кісі өлтіру, апат немесе суицид болуы мүмкін екені анықталды.

Masaryk remained Foreign Minister following the liberation of Czechoslovakia as part of the multi party, communist dominated National Front government. The Communists under Klement Gottwald saw their position strengthened after the 1946 elections but Masaryk stayed on as Foreign Minister. He was concerned with retaining the friendship of the Soviet Union, but was dismayed by the veto they put on Czechoslovak participation in the Marshall Plan. In February 1948 the majority of the non communist cabinet members resigned, hoping to force new elections, but instead a communist government under Gottwald was formed in what became known as the Czech coup ("Victorious February" in the Eastern Bloc). Jan Masaryk's remains were buried next to his parents in a plot at Lány cemetery, where in 1994 also the ashes of his sister Alice Masaryková were laid to rest. The Ministry of the Interior claimed that he had committed suicide by jumping out of the window, but at the time, it was widely assumed that he was murdered at the behest of the nascent Communist government. On the other hand, many of his close associates (e. g. his secretary Antonín Sum, his press assistant Josef Josten, his sister Olga or Viktor Fischl) have always defended the suicide story. In a second investigation taken in 1968 during the Prague Spring, Masaryk's death was ruled an accident, not excluding a murder and a third investigation in the early 1990s after the Velvet Revolution concluded that it had been a murder. In his 1981 autobiography History and Memory, US Ambassador Charles W. Yost, a friend of Masaryk who worked with him in Prague in 1947, and also a friend of Masaryk's fiancée Marcia Davenport, wrote, "The Communists used him and, when his usefulness was past, flung him out of a window to his death." Discussions about the mysterious circumstances of his death continued for some time. However, a Prague police report in 2004 concluded after forensic research that Masaryk had indeed been thrown out of the window to his death. This report was seemingly corroborated in 2006 when a Russian journalist claimed that his mother knew the Russian intelligence officer who threw Masaryk out of the window of the west bathroom of Masaryk's flat. The highest ranking Soviet Bloc intelligence defector, Lt. Gen. Ion Mihai Pacepa, claimed he had a conversation with Nicolae Ceauşescu, who told him about "ten international leaders the Kremlin killed or tried to kill". Jan Masaryk was one of them. Czech historian Václava Jandečková has tentatively suggested in her 2015 monograph "Kauza Jan Masaryk: Nový pohled" (The Jan Masaryk Case: A New Perspective) that Masaryk might have been murdered by Jan Bydžovský and František Fryč, who believed they were working for the British intelligence service SIS, but most probably fell victim to NKVD agents. Bydžovský confessed to murdering Masaryk when interrogated in prison by the Czech secret police StB in the 1950s (in an unrelated case); but later denied it. Jandečková argues that this confession cannot be so easily dismissed as has been believed, especially since Bydžovský certainly was not hallucinating or drugged, and the interrogators seem to have been surprised by his confession (at his trial, the Masaryk murder was not "used" or even mentioned, although a separate re investigation by the StB continued for more than a year). A new investigation that opened in 2019 included a new expert opinion regarding the mechanics of the fall, and an old tape by the policeman who was among the first at the crime scene, testifying the body had been already moved when he arrived. The investigation closed in 2021, with murder, accident or suicide all possible.

Жеке өмір

1924 жылдан бастап 1931 жылы ажырасқанға дейін Масарик Франсис Крейн Лезербиге (1887-1954) үйленген. Кран құбырлары, клапандар және лифтілер империясының мұрагері және Роберт Лезербидің бұрынғы әйелі, ол Қытайдағы АҚШ министрі Чарльз Р. Кранның қызы және Чехословакиядағы АҚШ елшісі Ричард Теллер Кран II-нің әпкесі болды. Осы некеден Масариктің үш өгей баласы болды: Чарльз Лезерби, Роберт Лезерби кіші және Ричард Крейн Лезерби. Өгей ұлы Чарльз Лезерби (Гарвард, 1929) 1928 жылы Массачусетс штатының Фалмут қаласында жазғы театр труппасы University Players-тің құрылуына қатысты. Ол Мэри Ли Логанға (1910-1972) үйленді, ол 1931 жылы University Players-тің қосымша директорларының бірі болған Джошуа Логанның кіші қарындасы болды. 1945 жылы эмигрант Масарик американдық жазушы Марсия Давенпортқа жақын болды, ол чехтарға және оның бірнеше кітабында бейнеленген Прага қаласына оның терең байланысы бар деп ойлады. Давенпорт 1944 жылы күйеуі Рассел Давенпорттан ажырасып, Масарикпен бірге соғыстан кейінгі Прагаға келгені және 1945 жылдан 1948 жылға дейін оныңмен бірге тұрғаны белгілі. Коммунистік төңкерістен кейін ол Лондонға оралды, онда Масарик оған қосылғанда үйленуді жоспарлады, бірақ бірнеше күннен кейін ол қайтыс табылған күйде табылды. Масарик өте жақсы әуесқой пианист болды. Осы ретінде ол Жармила Новотнамен бірге 78 айналымды пластинкаға жазылған чех халық әндерінің концертіне қатысты, бұл концерт Лидицедегі нацистердің құрбандарын еске алуға арналған. Оның керемет юмор сезімі болған деп есептеледі. АҚШ-тағы Чехословакияның жас елшісі болған кезде ол көптеген кештеріне қатысып, бірде үй иесі оны скрипкада ойнауға шақырды. Ол ризашылықпен келісіп, тыңдаушылардың ықыласына бөлініп, чех балалар әнін орындады. Кештен досымен бірге шығып бара жатқанда, одан неліктен оны скрипкада ойнауға шақырғанын сұрады, ол: "Ой, бәрі өте оңай, көріп тұрсың ба? Олар мені әкеммен шатастырды, оны Падеревскимен шатастырды. Олар фортепианоны скрипкамен шатастырды" деді. Ян Масарик көптеген қоғамдарда белсенді болды, соның ішінде ол белсенді масон болды.

From 1924 until their divorce in 1931, Masaryk was married to Frances Crane Leatherbee (1887 1954). An heiress to the Crane piping, valves and elevator fortune, and the former wife of Robert Leatherbee, she was a daughter of Charles R. Crane, a U. S. minister to China; and a sister of Richard Teller Crane II, a U. S. ambassador to Czechoslovakia. By that marriage, Masaryk had three stepchildren: Charles Leatherbee, Robert Leatherbee Jr., and Richard Crane Leatherbee. Stepson Charles Leatherbee (Harvard 1929) co founded the University Players, a summer stock company in Falmouth, Massachusetts, in 1928 with Bretaigne Windust. He married Mary Lee Logan (1910 1972), younger sister of Joshua Logan, who became one of the co directors of the University Players in 1931. In 1945 the exile Masaryk became close to the American writer Marcia Davenport, whom he felt had a strong affinity to Czechs and to the city of Prague, depicted in several of her books. Davenport had in 1944 divorced her husband Russell Davenport and is known to have followed Masaryk to post war Prague and lived with him there from 1945 to 1948. Following the Communist coup she returned to London, where she and Masaryk planned to be married as soon as he could join her, but only a few days later he was found dead. Masaryk was a skilled amateur pianist. In that capacity, he accompanied Jarmila Novotná in a recital of Czech folk songs issued on 78 RPM records to commemorate the victims of the Nazi eradication of Lidice. He is reputed to have had an exquisite sense of humour. It is reported that when he was a young Czechoslovak Ambassador to the US, he attended many parties and once the hostess invited him to play the violin. Accepting graciously, he played a Czech nursery song to enthusiastic applause from the audience. Leaving the party with a friend, he was asked why had he been asked to play the violin, to which he replied: "Oh, it's all very simple don't you see? They have mixed me up with my father; they mixed him up with Paderewski. And they mixed the piano up with the violin." Jan Masaryk was active in many societies, among those he was active freemason.

Ян Масарик медалі

Ян Масарықтың Құрмет күміс медалі (чех. Stříbrná medaile Jana Masaryka) – Чехия Республикасы Сыртқы істер министрлігінің марапаты және шетел азаматтарына берілетін ең жоғары наградалардың бірі.