Кіші Антанта: Чехословакия, Румыния және Югославия альянсы

Кіріспе

1920 және 1921 жылдары Чехословакия, Румыния және Югославия құрған одақ – Кіші Антанта. Бұл одақ 1920 және 1921 жылдары Чехословакия, Румыния және Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі (1929 жылдан бастап Югославия) Венгрияның ревизионизміне және Австрияда немесе Венгрияда Габсбургтердің қайта орнату перспективасына қарсы ортақ қорғаныс мақсатымен құрылған. Франция одаққа мүше елдермен шарттарға қол қойып қолдау көрсетті. Германияның күшінің жылдам өсуі 1938 жылы оның ыдырауына әкеп соқты, және ол ешқашан соғыс кезінде қолданылмады.

Шығу тегі

Австрия-Венгрияның мұрагер мемлекеттерінің өзара қорғанысын іздеуге жасалған алғашқы әрекеттер 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясында болды. Мұрагер мемлекеттерді біріктіретін берік одақтың ең көрнекті және жақтаушысы – 1918 жылдан 1935 жылға дейін Чехословакияның сыртқы істер министрі Эдвард Бенеш болды. Бенеш Кіші Антантаны құруда орасан зор рөл атқарды, сондықтан оны оның нағыз негізін қалаушысы деп есептеді. Бұл, Чехословакияда ғана емес, сонымен қатар басқа да еуропалық мемлекеттерде демократияны дамыту қажеттігіне оның терең сенімін көрсетті. Оның ұсынған одақтың негізгі мақсаты – венгр билігінің қайта жандануы мен Габсбург монархиясының қалпына келуіне жол бермеу болды, бірақ оның нақты мақсаты одан әлдеқайда кең ауқымды болды. Одақ, Еуропаның кез келген державасының мүше мемлекеттердің тәуелсіздігіне кез келген түрде тиісіп кетуіне қарсы тұру үшін құрылған еді. Сондықтан Бенеш Венгрияның және Франция, Германия, Ұлыбритания сияқты басқа державалардың құрметін алуды көздеді. Сонымен қатар, Кіші Антанта халықаралық мәселелерді талқылау кезінде мүше мемлекеттерінің беделін арттыруға тиіс болды. Венгрия тарихшысы Адам Магда өзінің «Версаль жүйесі және Орталық Еуропа» (2006) атты еңбегінде былай деп жазды: «Бүгінде біз Орталық Еуропаның қасіретіне себепкер болған Кіші Антанта – Чехословакия, Румыния және Серб, хорват және словендер Корольдігінің (кейін Югославия) әскери одағы екенін білеміз, ол 1921 жылы Орталық Еуропаның ынтымақтастығы үшін немесе неміс экспансиясына қарсы күресу үшін емес, толығымен әлсіз Венгрияны басып ұстау керек деген бұрыс түсінікпен құрылды». Тағы бір түсіндірме Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропадағы жаңа күштер тепе-теңдігін ескереді. Франция, Германияның көршілерімен келісім арқылы Германияның болашақ агрессиясын шектеуді жоспарлады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Ресей осы мақсатқа қызмет еткен, бірақ соғыстан кейін Франция Ресейдің орнын басып алған Кеңес Одағымен қалыпты дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға құлшынбады. Сондықтан Франция Германияға жақын және Франциямен тығыз байланыстағы басқа мемлекеттерді іздеді. Кіші Антанта осы шарттарды орындағандықтан, Франция оның құрылуын белсенді түрде қолдады.

The first attempts seeking a mutual defense of the successor states of Austria Hungary took place during the Paris Peace Conference of 1919. The most remarkable and ardent proponent of the certain alliance binding the successor states was Edvard Beneš, the foreign minister of Czechoslovakia from 1918 to 1935. Beneš played such a crucial role in establishing the Little Entente that he was regarded as its real founder. It also clearly reflected his belief in the necessity to develop democracy in not only Czechoslovakia but also other European states. The obvious aim of his proposed alliance was to prevent the resurgence of Hungarian power and the restoration of the Habsburg monarchy, but its real purpose followed a much broader pattern. The alliance was designed to stop any encroachments on the independence of the member states committed by any European power. Beneš, therefore, intended to gain the respect of Hungary and other powers such as France, Germany and the United Kingdom. In addition, the Little Entente was to strengthen the influence of its member states in international deliberations. Hungarian historian Ádám Magda wrote in her study Versailles System and Central Europe (2006): "Today we know that the bane of Central Europe was the Little Entente, military alliance of Czechoslovakia, Romania and Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes (later Yugoslavia), created in 1921 not for Central Europe's cooperation nor to fight German expansion, but in a wrong perceived notion that a completely powerless Hungary must be kept down". Another interpretation is based on considerations of the new balance of power in Europe after World War I. France planned to contain possible German aggression by forming an arrangement with Germany's neighbours. Before World War I, Russia had served that purpose, but after the war, France was reluctant to establish normal diplomatic ties with the Soviet Union, Russia's successor. Therefore, France sought alternative states near Germany with close ties to France. As the Little Entente fulfilled those conditions, France strongly supported its formation.

Консолидациялау

Габсбургтердің қайта орнату әрекетінің сәтсіз аяқталуы айқын табыс болғанымен, кейінгі оқиғалар одақтағы шиеленістің күшеюін көрсетті. 1922 жылғы 10 сәуірден 19 мамырға дейін өткен Генуя конференциясы мүше мемлекеттер арасындағы түрлі пікірлерді айқындады. Проблема Еуропалық елдердің Кеңес Одағын мойындауы мүмкіндігінен туындады. Чехословакия көбінесе өнеркәсіптік мемлекет болғандықтан, Кеңес Одағымен қарым-қатынасын қалыпқа келтіруге және жаңа құрылған мемлекетті тануға бейімділік танытты. Серб, хорват және словен корольдігі мен Румыния болса, Кеңес Одағымен экономикалық ынтымақтастыққа қызығушылық танытпаған аграрлық елдер еді. Дегенмен, Кіші Антантаға қатысқан барлық мүше мемлекеттер Кеңес Одағын қауіп деп қарады. 1920 жылдары Франция, Кіші Антантаның басты қолдаушысы ретінде, Франция, Чехословакия, Серб, хорват және словен корольдігі және Румыния арасындағы қарым-қатынасты нығайтуға бағытталған достық шарттарды жасау арқылы одақты күшейту саясатын ұстанды. Аталған шарттар келесідей қол қойылды: 1924 жылғы 25 қаңтарда Парижде Франция мен Чехословакия арасындағы одақ және достық туралы шарт, ол мерзімі шексіз күшіне енді. 1926 жылғы 10 маусымда Парижде Франция мен Румыния арасындағы достық туралы шарт, бастапқыда 10 жылға жасалған, бірақ 1936 жылғы 8 қарашада тағы 10 жылға ұзартылды. 1927 жылғы 11 қарашада Парижде Франция мен Серб, хорват және словен корольдігі арасындағы достық туралы шарт, бастапқыда бес жылға жасалған, бірақ 1932 жылғы 10 қарашада және 1937 жылғы 2 желтоқсанда ұзартылды. Шарттар тараптарды сыртқы саясаттары, әсіресе қатысты мемлекеттердің қауіпсіздігі мәселелері бойынша кеңесуге міндеттеді. Кіші Антантаның сәтті жұмысы оның институционалдығына әкелді. Осы мақсатты жетекшілікке ала отырып, 1933 жылғы 16 ақпанда Женевада Ұйымдастыру шартына қол қойылды. 1933 жылғы 30 мамырда Прагада ратификация құжаттары алмастырылды және шарт сол күні күшіне енді. Ол 1933 жылғы 4 шілдеде Ұлттар Лигасының шарттар жинағына тіркелді. Шартты мүше мемлекеттердің сыртқы істер министрлері тапсырды: Югославия үшін Боголюб Евтич, Румыния үшін Николае Титулеску және Чехословакия үшін Эдвард Бенеш. Ұйымдастыру шартының мақсаты мүше мемлекеттер арасындағы тұрақты ынтымақтастық үшін құқықтық негізді қамтамасыз ету болды. Бұл мақсатқа Кіші Антанта мүше мемлекеттерінің атынан жұмыс істейтін жаңа институттарды құру арқылы қол жеткізу жоспарланды. Ынтымақтастықтың негізгі құралдары:

Although the thwarted restoration of the Habsburgs was an unambiguous success, subsequent events revealed increasing tensions within the alliance. The Genoa Conference (April 10 to May 19, 1922) highlighted the different opinions among the member states. The problem arose from the possible recognition of the Soviet Union by its European counterparts. Czechoslovakia was mainly an industrial state and so it was disposed to normalise its relations with the Soviet Union and to recognize the newly formed state. The Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes and Romania, however, were both agrarian countries that were uninterested in economic co operation with the Soviet Union. Nevertheless, all member states participating in the Little Entente considered the Soviet Union as a threat. In the 1920s, France, as the main supporter of the Little Entente, pursued its policy towards the tightening of the alliance by launching a series of friendship treaties aimed at forging the relations between France; Czechoslovakia; the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes; and Romania. The mentioned treaties were signed as follows:

The Treaty of Alliance and Friendship between France and Czechoslovakia, signed on January 25, 1924, in Paris, which was concluded for an unlimited time. The Treaty of Friendship between France and Romania, signed on June 10, 1926 in Paris, which was originally concluded for 10 years, but it was extended for another 10 years on November 8, 1936. The Treaty of Friendship between France and Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes, signed on November 11, 1927 in Paris, which was originally concluded for five years, but it was extended on November 10, 1932 and December 2, 1937. The treaties obliged the parties to consult their foreign policies, particularly the security matters of the involved states. The successful performance of the Little Entente resulted in its institutionalisation. Guided by this purpose, the Pact of Organisation, also called The Little Entente System or The Reorganisation Pact, was signed in Geneva on February 16, 1933. Ratifications were exchanged in Prague on May 30, 1933, and the treaty became effective on the same day. It was registered in League of Nations Treaty Series on July 4, 1933. The treaty was delivered by Ministers of Foreign Affairs of the member states: Bogoljub Jevtić for Yugoslavia, Nicolae Titulescu for Romania, and Edvard Beneš for Czechoslovakia. The aim of the Pact of Organisation was to provide a legal framework for a permanent collaboration among the member states. The objective was to be reached by an establishing of new institutions operating on behalf of the member states within the Little Entente. The main instruments of collaboration were:

The Permanent Council was to consist of the ministers of foreign affairs of the three respective countries or of the special delegates appointed for that purpose. Decisions of the council were to be brought unanimously. The council was designed to meet at least three times per year. The mentioned meetings were to be held in each of the member states and in Geneva during the session of the League of Nations. The Secretariat of the Permanent Council was to perform the day to day routine operations of the Little Entente. In addition, a certain section of the secretariat was aimed to function permanently in the seat of the League of Nations. The Economic Council was implemented by which the member states declared their will to co ordinate its economic interests as well.

Тұрақты кеңес үш елдің сыртқы істер министрлерінен немесе осы мақсатқа арнайы тағайындалған өкілдерінен құралды. Кеңестің шешімдері бірауыздан қабылдануға тиіс еді. Кеңес жылына кем дегенде үш рет отыруға міндетті болды. Аталған отырыстар мүше мемлекеттердің әрқайсысында және Ұлттар Лигасының сессиясы кезінде Женевада өткізілуге тиіс еді. Тұрақты кеңестің хатшылығы Кіші Антантаның күнделікті жұмысын жүргізуге жауапты болды. Сонымен қатар, хатшылықтың бір бөлігі Ұлттар Лигасының кеңсесінде тұрақты түрде жұмыс істеуге бағытталған. Экономикалық кеңес құрылды, оның арқылы мүше мемлекеттер өзінің экономикалық мүдделерін үйлестіруге ниет білдірді.

Таратылуы

1933 жылдан кейін Германияның күшінің қайта өркендеуі Францияның Кіші Антанта елдеріндегі ықпалын біртіндеп әлсіретті. 1938 жылы үш елдің жаңа территорияларынан қандай да бір жеңілдіктер беруге қарсы қатысты француздардың қолдауы азайды. 22 тамызда Франция Трианон шарты бойынша Венгрияға қабылданған кейбір шектеулерді жойған Блед келісіміне қол қойды. 30 қыркүйекте Мюнхен келісіміне қол қойылып, Германияға Чехословакияның бір бөлігі берілді. Франция Кіші Антантаны Францияның қауіпсіздігі үшін Германияға қарсы екі фронтты соғыс қаупін қайта жандандыру мүмкіндігі ретінде қарастырды. Осы қауіпті сейілту үшін 1934 жылы Хорватияның усташелері, сондай-ақ Италия, Венгрия және Болгария Югославия королі Александр I және француз сыртқы істер министрі – Кіші Антантаның екі маңызды қолдаушысын өлтірген революционер Владо Черноземскийді қолдады. Бұл Екінші дүниежүзілік соғысқа қадам болды.

Хорватшарумыншасловакша достық жариялау

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Румыния, Тәуелсіз Хорватия мемлекеті және Словакия мемлекеті Венгрияның одан әрі кеңейуін тоқтату мақсатында Кіші Антанта сияқты одақ құрды. Бұл одақты румын маршалы Иоан Антонеску жасады.