Кіріспе
Әйелдердің ерікті аборт жасау құқығын қолдау
АҚШ-тағы аборт құқығы қозғалысы (кейде «таңдау жасау» қозғалысы деп те аталады) – әйелдің жүктілігін тоқтатуға заңды құқығы болуы керек деген пікірді қолдайтын әлеуметтік-саяси қозғалыс. Бұл қозғалыс жалпы әлемдік аборт құқығы қозғалысының бір бөлігі болып табылады. Қозғалысқа түрлі ұйымдар кіреді, бірақ бірыңғай орталықтандырылған шешім қабылдау органы жоқ. АҚШ-та аборт құқығының маңызды кезеңі – АҚШ Жоғарғы Сотының 1973 жылғы «Роу против Уэйд» ісі бойынша шешімі. Бұл шешім абортты шектеуші көптеген штаттық заңдарды жойды, соның салдарынан бірқатар штаттарда ерікті аборт заңдастырылды. 2022 жылдың 24 маусымында «Доббс против Джексон әйелдер денсаулығы ұйымы» ісінде «Роу против Уэйд» шешімі күшін жойды. АҚШ-тағы аборт мәселесіндегі қарсы тарап – абортқа қарсы қозғалыс (өзін «өмірді қолдаймын» деп сипаттайды), ол адам эмбриондары мен ұрықтарының өмір сүруге құқығы бар екеніне сендіреді және аборт бұл құқықты бұзады, сондықтан оны заңсыз ету немесе шектеу керек деп санайды. Бұл топтың көптеген өкілдері адамның жеке тұлғасы тұқымданудан басталады деген пікірде, бірақ көптеген аборт құқығын қолдайтын ұйымдар бұл пікірмен келіспейді.
Шолу
Аборт құқығын жақтаушылар жүкті әйелдің жүктілігін жалғастыру-қалмауы жеке шешімі болуы керек екенін айтады, себебі ол оның денесі, жеке денсаулығы және болашағымен байланысты. Сонымен қатар, заңды аборттардың қолжетімділігінің артуы әйелдердің заңсыз аборттармен байланысты тәуекелдерге ұшырауын азайтады. Жалпы алғанда, аборт құқығын жақтаушылар өз аргументтерін жеке бостандық, репродуктивті бостандық және репродуктивті құқықтар тұрғысынан ұсынады. Бұл терминдердің біріншісі 19 және 20 ғасырлардағы көптеген саяси қозғалыстарды сипаттау үшін жиі қолданылды (мысалы, Еуропа мен АҚШ-та құлдықты жою және халықтық демократияның таралуы), ал екінші терминдер жыныстық бостандықтар мен дене тұтастығына қатысты көзқарастардың өзгеруінен туындады. Абортты қолдаушылар көбінесе өзін "аборт жақтасы" деп санамайды, себебі жүктілікті тоқтатуды денелік автономия мәселесі деп қарастырады және мәжбүрлі абортты заңдық және моральдық тұрғыдан қорғауға болмайды деп есептейді. Шындығында, абортты қолдаушылардың кейбірі өзін моральдық тұрғыдан кейбір немесе барлық аборттарға қарсы деп санайды, бірақ аборттар кез келген жағдайда болатынын, сондықтан медициналық бақылаудағы заңды аборт медициналық қадағалаусыз заңсыз абортқа қарағанда жақсырақ деп санайды. Мұндай адамдар абортты тек медициналық мекемеден тыс жерлерде жасаудан туындайтын әйелдердің өлім-жітім көрсеткішінің жоғары болуын қабылдамайды. Көптеген аборт құқығын қорғаушылар кейбір абортқа қарсы белсенділердің абортқа деген сұранысты азайтатын практикаларға, атап айтқанда, жыныстық білім беруге және контрацепцияның қолжетімділігіне қарсы екенін атап өтеді. Бұл аргументті жақтаушылар жыныстық білім беруге және контрацепцияға қолжетімділігі шектеулі аймақтарда аборт деңгейінің жоғары екенін, заңды немесе заңсыз екенін көрсетеді. Кейбір әйелдер аборт жасау үшін басқа аймаққа немесе елге барады. Мысалы, көптеген ирланд әйелдері аборт жасау үшін Ұлыбританияға барып тұрады. Сонымен қатар, Бельгия абортты заңдастырғанға дейін Францияға барған бельгиялық әйелдер де болды. Сол сияқты, 1970 жылдары Нидерландыда аборт заңды болғаннан кейін әйелдер сол елге барып тұрды. Американдықтардың көпшілігі, саяси көзқарастарына қарамастан, аборттың жағдайға қарай заңды болуы керек деп санайды. Аборт құқығын қолдайтын кейбір адамдар оны соңғы шара ретінде қарастырады және абортты қажетті опция деп санайтын жағдайларға назар аударады. Мұндай жағдайларға әйел зорланған жағдай, оның денсаулығы немесе өмірі (немесе ұрықтың өмірі) қауіпте болған жағдай, контрацепция қолданылған, бірақ тиімсіз болған жағдай, ұрықта туа біткен ауыр кемшіліктер болған жағдай, инцест, қаржылық қиындықтар немесе бала тәрбиелеуге дайын еместігі кіреді. Әйелдер жүктілікті тоқтатудың себебі ретінде балалы болудың білім алу сияқты мақсаттарына қол жеткізуіне кедергі келтіретінін жиі айтады. Абортқа қатысты белгілі бір шектеулерді қабылдауға дайын болатын аборт құқығын қолдайтын кейбір адамдар саяси прагматизмнің оларды осындай шектеулерге қарсы болуға мәжбүр ететініне сенеді, себебі олар барлық аборттарға қарсы күреске жол ашу үшін пайдаланылуы мүмкін. Екінші жағынан, тіпті аборт құқығын қолдайтындардың кейбірі Үндістан сияқты елдердегі жынысты таңдау үшін аборт жасалуына наразылық білдіреді.
Роу Уэйдке қарсы
Роу против Уэйд болды АҚШ-тағы аборт құқықтары қозғалысындағы маңызды сот ісі. Бұл іс алғаш рет 1970 жылдың маусымында Техас округінің сотында қарастырылды. Сот Техастың абортқа қатысты заңы конституциялық емес деп шешті және ол АҚШ Жоғарғы Сотына шағымдануға берілді. Бұл заң бойынша, егер ананың өміріне қауіп тумаса, аборт жасау қылмыс болып есептелді. Бұл мәселе АҚШ Жоғарғы Сотына Техастағы Норма Маккорви есімді әйел аборт жасағысы келгені туралы мәлімдеме жасаған кезде көтерілді. Істе оған «Джейн Роу» деген псевдоним берілді, ал іске қатысты Даллас округінің округтік прокуроры Генри Уэйд болды. Маккорвидің адвокаттары Линда Коффи мен Сара Уэддингтон оның атынан Техас қылмыстық кодексінің 1191, 1194 және 1196-баптары конституцияға қайшы екенін талап етіп сотқа жүгінді. Адвокаттардың пікірінше, бұл баптар әйелдердің таңдау құқығын жоққа шығарды, бұл АҚШ Конституциясының Тоғызыншы түзетуіне қайшы келеді. 1972 жылдың 22 қаңтарында АҚШ Жоғарғы Соты «Джейн Роу» пайдасына шешім шығарып, анасының өміріне қауіп туған жағдайда ғана аборт жасауға рұқсат беретін Техас заңын тоқтатты. Бұл бүкіл елге әсер ететін маңызды шешім болды және абортты бүкіл ел бойынша заңдастырды. Соттың шешімі жүктіліктің үш триместріне негізделген. Бұл шешім әйелдерге мемлекеттік реттеусіз жүктіліктің бірінші триместрінде аборт жасауды таңдау мүмкіндігін берді. Әйел жүктіліктің екінші триместріне енген кезде, үкімет кез келген абортты реттеуге құқылы болады. Үкіметтің бұл кезеңдегі араласуы абортқа тыйым салуды білдірмейді, бірақ әйелдің денсаулығы қауіпте болса, аборт жасауға рұқсат беру керек пе, жоқ па, соны шешуге құқылы. Әйел үшінші триместрге енген кезде штат аборт жасауға рұқсат беруге немесе тыйым салуға құқылы. Бұл шешім ұрықтың анадан тыс өмір сүре алу қабілетіне негізделген. Егер ұрық анадан тыс өмір сүре алса, штат ананың өмірі мен/немесе денсаулығына қауіп туған жағдайда ғана абортқа рұқсат бермейді. Сондай-ақ, Уоррен Херн абортқа қарсы сенатор Марша Блэкберннің саяси қарсылығына қарсы күресті. Аборт құқықтарын қолдайтын діни ұйымдардың ішінде Репродуктивті таңдау үшін діни коалиция және Таңдау үшін католиктер ерекше аталады.
Жоспарлы балабақша
Жоспарланған ата-аналар ұйымы 1916 жылдың 16 қазанында Нью-Йорк штатының Нью-Йорк қаласындағы Браунсвиллде құрылды. Бұл ұйым әйелдерге денсаулық сақтау қызметтеріне және олардың күшті әрі сау өмір сүруіне көмектесетін ақпаратқа қол жеткізуді қамтамасыз ету мақсатымен құрылды. Жоспарланған ата-аналар Америка Құрама Штаттарындағы аборт құқығы қозғалысы үшін маңызды, өйткені оның мүшелері абортқа қолжетімділікті жақтаушылар, оны денсаулық сақтау құқығы деп санайды. Бұл ұйым абортқа қатысты 20 аптадағы абортты, 6 аптадағы абортты және Хайд түзетуіне қатысты тыйым салу сияқты мәселелерге қарсы күреседі. 1976 жылдың 1 шілдесінде «Planned Parenthood v. Danforth» ісі АҚШ Жоғарғы Сотына жеткізілді. Орталық Миссуридегі Жоспарланған ата-аналар ұйымы, доктор Дэвид Холл және доктор Майкл Фрейман Миссури штатының 1211 нөміріндегі заң жобасына, абортқа қатысты заңға қарсы шықты. 1211 заң жобасы некеде тұрған әйелдердің аборт жасату үшін күйеуінен, ал кәмелетке толмаған және некеде тұрмаған әйелдердің ата-анасынан рұқсат алуын талап етті. Адвокат Фрэнк Сусман Жоспарланған ата-аналар ұйымын осы істе өкілдік етті. Холл, Фрейман, Сусман және Жоспарланған ата-аналар 1211 заң жобасына және оның өміршеңдік туралы анықтамасына қарсылық білдірді. Олар бұл заңның өміршеңдік туралы нақты емес анықтама бергенін, кез келген ұрықты өміршең деп санауға мүмкіндік беретінін, нәтижесінде абортты заңсыз етуге алып келетінін айтты. Сондай-ақ, 1211 заң жобасы аборт жасағысы келетін адамдарды нысанаға алғаны, себебі аборт үшін күйеуінің немесе ата-анасының рұқсатын талап ету, бірақ басқа медициналық процедуралар үшін талап етпегені де айтылды. Олардың мүшелері әйелдердің таңдауына қарсы келетін саясаттың зиянды салдары туралы білім береді, ұйымның саясатын жақтаушылық етеді және осы саясатты қолдайтын үкімет шенеуніктеріне дауыс беруді ынталандырады. Бұл ұйымның тағы бір бөлімі – NARAL Pro Choice America PAC, аборт құқығын қолдайтын және оны қорғауға дайын саяси кандидаттарды қолдауға бағытталған. Жоғарғы Соттағы «Whole Woman's Health v. Hellerstedt» ісінде NARAL Pro Choice Foundation осы істі жақтады. Бұл іс Техас штатындағы шектеулер әйелдердің аборт жасатуына кедергі келтіргендіктен сотқа жеткізілді. Сот бұл шектеулердің конституцияға қайшы екенін анықтады.
Ұлттық аборт федерациясы
Ұлттық аборт федерациясы аборт қызметін көрсететін медицина қызметкерлерін пациенттерге көмек көрсетуде қолдайды. Олардың мүшелері әйелдердің аборт жасау құқығын қорғау, сапалы аборт қызметін қамтамасыз ету және медицина қызметкерлері мен пациенттердің абортқа қатысты жеке тәжірибелерін бөлісуге мүмкіндік беретін платформа құруды жақтады. COVID-19 пандемиясы кезінде Ұлттық аборт федерациясы аборт клиникаларының жұмысын тоқтатпау қажеттігін айтты, оны маңызды қызмет деп есептеді. Ұлттық аборт федерациясы сондай-ақ пациенттерге аборт жасауға және қаржылық көмек алуға көмектесетін жедел желі қызметін ұсынады. Олар аборт жасаған адамдарға заң шығарушылармен өз тәжірибелері мен оқиғаларымен бөлісуге мүмкіндік беретін «Пациенттермен әріптестік» бағдарламасын ұсынады.
Репродуктивті таңдау үшін діни коалиция
Репродуктивті таңдау үшін діни коалиция (RCRC) – 1973 жылы Roe v. Wade шешімінен кейін құрылған ұлттық коммерциялық емес ұйым. Коалицияның негізін қалаушылары – көптеген танымал діндердің дін қызметкерлері мен жаттықтары. Осы көшбасшылардың көпшілігі бұрын әйелдерге аборт қызметін табуға көмектескен. Ұйымның веб-сайты мұқтаж адамдарға көптеген ресурстар ұсынады. Назардағы төрт маңызды мәселе: моральдық тұрғы, репродуктивті денсаулық, репродуктивті құқықтар және репродуктивті әділеттілік. Бұдан өзге, ұйым аборт жасауды ойлап жүрген немесе одан қалпына келген адамдарға, сондай-ақ клиникалар мен дәрігерлерге діни ресурстар мен қызметтер ұсынады. Олардың қызметтеріне клиникаларды баталау, семинарлар, «Шайыстық мектебі» және құқық қорғау кіреді. Көптеген штаттарда әртүрлі деңгейде ресурстарға ие штаттық коалициялар бар: Колорадо штатында Репродуктивті таңдау үшін Колорадо діни коалициясы деп аталатын RCRC-ге арналған веб-сайт бар. Колорадодағы RCRC веб-сайты ата-аналық веб-сайт сияқты ресурстармен қатар, кеңес іздейтін барлық жүкті әйелдерге көмектесуге уәде беретін «барлық нұсқалар бойынша кеңес беруді» ұсынады. Кентукки штатында Репродуктивті таңдау үшін Кентукки діни коалициясы деп аталатын RCRC-ге арналған веб-сайт бар. Мұнда ұйым штаттағы жалғыз аборт клиникасы – EMW клиникасы туралы маңызды жаңалықтарды бөліседі. KRCRC – бұл клиниканың есігін ашық ұстау үшін үнемі жұмыс істейтін көптеген ұйымдардың бірі. Ұйымның еріктілері клиника қызметін пайдаланатын адамдарға сүйемелдеу көмегін де көрсетеді. Миннесота штатында RCRC-ге тәуелсіз веб-сайт жоқ, бірақ бұл мақсатқа арналған Facebook тобы бар. Ол «Миннесоталық репродуктивті таңдау үшін діни коалициясы» деп аталады және RCRC ұйымының басты мәселелеріне назар аударады. Нью-Мексико штатында штаттық RCRC-ге арналған веб-сайт бар. Ата-аналық веб-сайт ұсынатын ресурстардан өзге, Нью-Мексико дін қызметкерлерінің қолдау хаттарын және процедураға төлей алмайтындарға көмектесетін аборт қорын ұсынады. NMRCRC сондай-ақ еріктілерге заңдық бақылаушы немесе науқас үйінің және/немесе жүргізушінің рөлін атқару мүмкіндіктерін ұсынады. Огайо штатының тәуелсіз RCRC веб-сайты Огайо репродуктивті таңдау үшін діни коалициясы деп аталады. Ұйым өзінің бас ұйымымен бірдей жалпы мақсаттарға, сондай-ақ жергілікті мәселелерді жария етуге бағытталған. Огайодағы RCRC жаяу жүргіншілерді мазалау (абортқа қарсы адамдар аборт клиникаларының сыртында лоббилік жұмыс жүргізеді) сияқты мәселелерді атап көрсетеді және аборт көмегіне арналған жиынтықтар мен науқастарға адвокаттық көмек сияқты ресурстарды ұсынады. Пенсильвания штатының RCRC веб-сайтында ұйымды қолдайтын штаттың дін қызметкерлерінің тізімі бар. Сондай-ақ, ата-аналық веб-сайтқа сілтеме, репродуктивті әділеттілікке арналған бірнеше әндер мен дұғалар бар. Висконсин штатының RCRC-ның веб-сайты жоқ, бірақ оның жақтастары «Висконсин репродуктивті таңдау үшін діни коалициясы» деп аталатын Facebook тобын құрды. Мұнда мүшелер ұйымға пайдалы мақалаларды бөліседі. Калифорния, Коннектикут, Иллинойс, Индиана, Небраска және Оклахома штаттарында да коалициялар бар, бірақ бұл штаттарда штаттық коалицияларына арналған веб-сайттар немесе Facebook топтары жоқ.
Colorado has a website dedicated to RCRC called Colorado Religious Coalition for Reproductive Choice. Apart from having similar resources as the parent website, the Colorado RCRC website offers "all options counseling" with a promise to help all pregnant women who are seeking advice
Kentucky has a website dedicated to RCRC called Kentucky Religious Coalition for Reproductive Choice. Here, the organization shares important updates on the EMW Clinic, the state's only remaining abortion clinic. KRCRC is one of many organizations that continuously advocates to keep the clinic's doors open. Volunteers from the organization also provide escorting to people who are utilizing the clinic's services. Minnesota does not have an independent for RCRC, but there is a Facebook group dedicated to the cause. It is titled "Minnesota Religious Coalition for Reproductive Choice" and focuses on many of the same issues that the parent RCRC organization highlights. New Mexico has a website specifically dedicated to its state RCRC. In addition to the resources offered by the parent website, New Mexico also offers letters of support from clergy members and an abortion fund to assist those who cannot afford the procedure. NMRCRC also lists volunteer opportunities such as being a legal observer or a patient host and/or driver. Ohio's independent RCRC website is called Ohio Religious Coalition for Reproductive Choice. The organization focuses on the same general goals as its parent organization as well as bringing local issues to light. Ohio RCRC highlights issues such as sidewalk harassment (people against abortion lobbying outside of abortion clinics) and provides resources such as abortion care packages and patient advocates. The Pennsylvania RCRC website includes a list of clergy members from all across the state who support the organization. It also provides a link to the parent website and several songs and prayers for reproductive justice. Wisconsin's RCRC does not have a website, but its supporters have organized a Facebook group titled "Wisconsin Religious Coalition for Reproductive Choice". Here, members share articles that highlight issues that are of interest to the organization. California, Connecticut, Illinois, Indiana, Nebraska, and Oklahoma also have coalitions, but these states do not have websites or Facebook groups dedicated to their state coalitions.
Католиктер таңдау үшін
Католиктер таңдау үшін – репродуктивтік еркіндікті, оның ішінде аборт құқығын қолдайтын коммерциялық емес ұйым. Ұйым абортты әрбір адамның жеке өзінің санасымен шешілуі керек мәселе деп санайды. Ұйым мүшелері аборт қызметтерінің барлығына қолжетімді болуын қамтамасыз етуге ұмтылады, осылайша адамдар осы таңдауды жасау мүмкіндігіне ие болады. Сондай-ақ, ұйым АҚШ-тағы католиктердің көпшілігі абортты діни емес, әлеуметтік әділеттілік құндылығы ретінде қарастырады деп мәлімдейді.
Мақалалар мен журналдар
Мэри С. Александр, "Аборт тақырыбын анықтау" ETC. : Жалпы семантика шолуы, 50-том, 1993 жыл. Дэвид Р. Карлин кіші, "Кету, кету, жоғалу: жеке бастың төмендеуі" Commonweal, 120-том, 1993 жыл. Виджаян К. Пиллай, Гуан Чжэн Ванг, "Дамып келе жатқан елдерде әйелдердің репродуктивтік құқықтары, модернизация және отбасылық жоспарлау бағдарламалары: себеп-салдарлық модель" Халықаралық салыстырмалы әлеуметтану журналы, 40-том, 1999 жыл. Сюзанна Стаггенборг, "Ұйымдық және орталық факторлардың таңдау қозғалысының дамуына әсері" Әлеуметтік күштер, 68-том, 1989 жыл.