Жұлдыз жолындағы Ференги: Тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

"Жұлдыздар жолы" франшизасының ойдан шығарылған түрлері – ференгилер (/f//ə/'/r//ɛ//ŋ//ɡ//i/) американдық ғылыми-фантастикалық франшизадағы ғарыштан келген ойдан шығарылған түрлер. Олар 1987 жылы "Жұлдыздар жолы: Келесі буын" сериалы үшін жасалған, ал келесі "Жұлдыздар жолы: Терең ғарыш 9" сериалында маңызды рөл атқарды. Содан кейін "Жұлдыздар жолы: Вояджер", "Жұлдыздар жолы: Энтерпрайз", "Жұлдыздар жолы: Дискавери", "Жұлдыздар жолы: Төменгі палубалар" және "Жұлдыздар жолы: Пикард" сериалдарында эпизодтық түрде пайда болды. 1987 жылы "Жұлдыздар жолы: Келесі буын" сериалын бастаған кезде Джин Родденберри және сценарийшілер USS Enterprise D экипажының қарсыласы ретінде жаңа шетелдік түрді енгізуді шешті. Ференгилер алғаш рет 2364 жылы өткен оқиғалармен "Соңғы бекет" атты төртінші эпизодта пайда болды. Сценарийшілер ференгилердің жеткілікті түрде қауіпті көрінбейтініне келісіп, оларды басты қарсыластар ретінде ромуландармен және боргтармен ауыстырды. Сериалдың қалған бөлігінде ференги кейіпкерлері көбінесе комедиялық эффект үшін қолданылды. "Жұлдыздар жолы: Терең ғарыш 9" сериалын жасаған кезде сценарийшілер ференги бармені Кваркты (Армин Шимерман) маңызды кейіпкер ретінде, ал кейіннен оның інісі Ромды (Макс Гроденчик) және жүрегі жақын немересі Ногты (Арон Айзенберг) қайта-қайта пайда болатын кейіпкерлер ретінде енгізуді шешті, оларды да жиі комедиялық мақсаттар үшін пайдаланды. Ференги мәдениеті, әсіресе "Терең ғарыш 9" сериалында бейнеленгендей, гиперкапиталистік болып сипатталады, ол пайда табуды ең жоғары мақсат ретінде қарастырады. "Терең ғарыш 9" сценарийшілері ференгилерді 20 ғасыр адамдарының сатиралық бейнесі ретінде қарастырғанын айтты.

Атауы

Ференги атауы бастапқыда парсы тіліндегі Ференги (ескі Ференгиге ұқсас), Азия мен Эфиопияның түрлі тілдерінде "шет елдіктер" немесе "еуропалықтар" мағынасында қолданылған сөзден туындаған.

"Жұлдыздар жолы: Келесі буын"

"Жұлдыздар жолы: Келесі ұрпақ" сериалының бірінші маусымының сценарийлерін дайындаған кезде, ференгилер идеясын Джин Родденберри мен Герберт Райт ойлап тапты. Жаңа шетелдік түрлер алғаш рет бірінші маусымның төртінші эпизодында, "Соңғы бекетте" пайда болды, ол Ричард Кремьеннің әңгімесі мен Райттың телесценарийіне негізделген. Бұл эпизодта USS Enterprise D экипажы, T9 энергия түрлендіргішін ұрлаған олардың кемесінің бірін қуалап, ференгилермен алғашқы байланыс жасайды. Екі кеме де белгісіз планетаның үстінде тоқтатылады, соның салдарынан екеуі де бір-бірін іздеу үшін топтарды жібереді, олар сол жерде кездеседі. "Соңғы бекетте" ференги рөлін ойнаған актерлердің бірі, Армин Шимерман, кейін "Жұлдыздар жолы: Терең ғарыш 9" сериалында ференги бармені Кварк рөліне тағайындалғанға дейін "Жоғары жетістік" эпизодында қайтадан ференги рөлін ойнайды. "Соңғы бекет" үшін жасалған ференги киімдері былғарыдан жасалған. Оларға қару ретінде энергиялық сәулелерді шашыратын көк қамшылар берілді, бірақ кейіннен олар сериядан алынып, түрдің кейінгі бейнелерінде қолданылмады. Майк Окуда ференги белгісін "әлсіздер жеңіледі" идеясын көрсету үшін жасады. Ол жасыл түспен боялды, себебі бұл түс ашкөздік, қызғаныш және ақшамен байланысты. Эпизодта көрсетілген ференги кемесін Энди Проберт жобалады, ол Райттың үстеліндегі атқұйрықты шаянды шабыт көзі ретінде пайдаланды, ал модельді Грег Джин құрастырды. Ференгилер маусымның тоғызыншы эпизодында, "Шабуылда" да пайда болды, ол Ларри Форрестердің әңгімесіне негізделген, ал Райт оны телесценарийге айналдырды. Бұл эпизод алғаш рет 1987 жылдың қараша айында көрсетілді. Онда Даймон Бок атты ференги, Энтерпрайз капитаны Жан-Люк Пикардқа (Патрик Стюарт) бұрын Пикард басқарған Stargazer кемесін сыйлайды. Эпизод барысында бұл Боктың өш алу жоспарының бір бөлігі екені анықталады, өйткені ол Пикардты көп жыл бұрын ұлының өліміне кінәлі деп санайды. Форрестердің алғашқы сюжеттік жоспарында ференги ғарыш кемесіндегі әртүрлі көріністер болған, бірақ олар эпизодқа енбеді. Сериалдың авторы Рик Берман кейіннен ференгилердің "әлсіздігінен" олардың "басты қарсыластар ретінде көңілін қалдырғанын" атап өтті. Екінші маусымның "Жоғары жетістік" эпизодында, Дэвид Кемпер жазған және Роберт Шерер режиссерлік еткен, Энтерпрайз жаттығу кезінде жау ференги кемесімен кездеседі. Ференги формасы осы эпизод үшін жаңартылды және олардың әртүрлі шендерін көрсету үшін жағаға жаңа белгілер қосылды. Үшінші маусымның "Баға" эпизоды, Ханна Луиза Ширер жазған, Роберт Шерер режиссерлік еткен және 1989 жылдың қараша айында алғаш рет көрсетілген, сонымен қатар ференги кейіпкерлерін де қамтиды. Онда екі ференги делегаты жаңадан ашылған тұрақты құрт ойынына кіру үшін Федерация өкілдерімен бәсекелеседі; кейін эпизодта құрт ойынының тұрақты емес екені және ференгилер галактиканың алыс бөлігінде оның екінші жағында қалып қойғаны белгілі болады. "Баға" - ференгилік ғарыш кемесінің "тоналдық" деп аталған алғашқы эпизоды.

While preparing scripts for the first season of Star Trek: The Next Generation, the idea of the Ferengi was devised by Gene Roddenberry and Herbert Wright. The new alien species initially appeared in the first season's fourth episode, "The Last Outpost", which was based on a story by Richard Krzemien and a teleplay by Wright. In this story, the USS Enterprise D—whose crew are the main protagonists of the series—makes first contact with the Ferengi while pursuing one of their vessels, which has stolen a T 9 energy converter. Both ships are immobilized over an unknown planet, leading both to send away parties to investigate, where they encounter each other. One of the actors who played a Ferengi in "The Last Outpost", Armin Shimerman, would go on to play a Ferengi again in the later episode "Peak Performance" before being cast as the Ferengi bartender Quark in Star Trek: Deep Space Nine. The Ferengi outfits designed for "The Last Outpost" featured fur wrap arounds. As weapons, they were given blue whips that fired energy bolts when cracked; these were subsequently dropped from the series and not used in later depictions of the species. Mike Okuda designed the Ferengi insignia to present the idea of "dog eat dog". It was colored green because of that color's associations with greed, envy, and money. The Ferengi ship featured in the episode was designed by Andy Probert, who used a horseshoe crab on Wright's desk as inspiration, with the model then being constructed by Greg Jein. The Ferengi were reused for the season's ninth episode, "The Battle", based on a story by Larry Forrester that Wright converted into a teleplay. This episode was first aired in November 1987. In it, a Ferengi called DaiMon Bok gives the Enterprise Captain Jean Luc Picard (Patrick Stewart) the derelict ship that the latter once captained, the Stargazer. Over the course of the episode, it is revealed that this is part of Bok's plan for vengeance, for he holds Picard responsible for the death of his son many years before. Forrester's first plot outline had featured various scenes aboard the Ferengi spaceship, but these did not make it into the episode. Series writer Rick Berman later noted that because of their "silliness quotient", the Ferengi became "a disappointment as a major adversary". For the second season episode "Peak Performance", written by David Kemper and directed by Robert Scheerer, the Enterprise is depicted encountering a hostile Ferengi ship while engaging in a practice exercise. The Ferengi uniform was revised for this episode, and new collar pips were added to designate their differing ranks. The season three episode "The Price", which was written by Hannah Louise Shearer, directed by Robert Scheerer, and first aired in November 1989, also included Ferengi characters. In it, two Ferengi delegates compete against their Federation counterparts to gain access to a newly discovered stable wormhole; later in the episode, it is revealed that the wormhole was not really stable and the Ferengi get stuck on the other side of it, in a distant part of the galaxy. "The Price" is the first episode in which a Ferengi starship was referred to as a "marauder".

"Жұлдыздар жолы: Терең ғарыш тоғызыншы"

Жазушылар «Жұлдыздар жолы: Deep Space Nine» сериалының тұжырымдамасын құрастырып жатқанда, олар шоудың негізгі орны болған Deep Space Nine ғарыш станциясында тұратын қайталанатын ференги кейіпкерін енгізуге шешім қабылдады. Шоудың бірлескен авторы Майкл Пиллер кейіннен: «Маған ференгидің Deep Space 9-да болуы шоуға бірден әзіл мен қақтығысты сыйлайтыны, сондай-ақ станция басшысы – Федерация өкілімен арада шиеленіс тудыратыны анық болды» деді. Шоудың авторлары Кварк кейіпкерін жасады, ол ференги бармен, Пиллердің сөзінше, «заң мен тәртіпке үнемі кедергі келтіретін, бірақ оған әзілмен қарайтын тұлға. Ол оқиғаның көптеген қозғаушы күштерін ойнатуға қабілетті болар еді». Пиллер мен басқалар Кварк кейіпкерін станцияның қауіпсіздік қызметкері Одоға (Рене Аубержонуа) қарсы қоюды армандады; Пиллердің айтуынша, «Одо мен Кварктың бір-біріне қарсы тұру идеясы бастапқы күндерден бері болды». Кварк пен оның отбасы арқылы Deep Space Nine ференгилердің мәдениеті мен саясатын жан-жақты дамытты. Сериалдың эпизодтары ференгилердің пайдаға және сексистік әлеуметтік нормаларға ерекше мән беруін көрсетеді (сериалдың басында ференги әйелдеріне пайда табуға немесе тіпті киім киюге рұқсат берілмейді), сондай-ақ қоғамның осы нормалардан бірте-бірте қашықтауын, мысалы, Кварктің анасы құрметті кәсіпкерге айналады және Кварк өз қызметкерлерінің кәсіби одақ құруына келіседі. Deep Space Nine сериалының үшінші маусымында Кварктің туған інісі Ног Біріккен планеталар федерациясының әскери және зерттеу бөлімі – Жұлдызды флотқа қосылған алғашқы ференги болады. Бұл жайт Star Trek тақырыбына арналған электрондық пошта тізімдерінде қызу талқылауға түрткіс болды. Әртүрлі комментаторлар Ногтың бұрынғы эпизодтардағы мінез-құлқына сүйене отырып, Жұлдызды флоттың оны қабылдауына таңырқады. Олар бұл Жұлдызды флоттың қазіргі уақытта Жұлдызды флотта өкілдігі жоқ түрлерге артықшылық беретін белгілі бір саясатты қолдануы мүмкін екенін болжады. Басқа онлайн комментаторлар бұл пікірдің нәсілшілдік екенін, Ногтың біліктілігіне байланысты Жұлдызды флоттың курсанты ретінде қабылданып, нәсілдік белгісіне қарамастан, оның қабілеттері бағаланғанын айтты.

When the writers were putting together the premise of Star Trek: Deep Space Nine, they decided to introduce a recurring Ferengi character who would inhabit the space station Deep Space Nine that was the main setting for the show. The show's co creator, Michael Piller, later noted that: "It was clear to me that having a Ferengi aboard Deep Space 9 would provide the show with instant humor and built in conflict with the Federation guy in charge of the station". The show's creators developed the character of Quark, a Ferengi bartender who would, according to Piller, be "a constant thorn in the side of law and order, but who has a sense of humor about it. He'd be someone who could obviously throw lots of story dynamics into play." Piller and the others consciously wanted to play the Quark character off against the station constable, Odo (René Auberjonois); according to Piller, "the idea of Odo and Quark being at loggerheads was there from day one". Through the character of Quark and his family, Deep Space Nine developed the culture and politics of the Ferengi in some detail. Episodes of the series portray the Ferengi's hyper capitalistic emphasis on profit and sexist social norms (at the beginning of the series, Ferengi females are not permitted to earn profit or even wear clothing), and the society's gradual evolution away from those norms as, for example, Quark's mother becomes a respected businesswoman and Quark comes to tolerate his employees forming a union. In the third season of Deep Space Nine, Quark's nephew Nog becomes the first Ferengi to join Starfleet, the military and exploration arm of the United Federation of Planets. This development prompted discussions on electronic mailing lists devoted to Star Trek. Various commentators suggested that, given how Nog had behaved in previous episodes, it was surprising that Starfleet would take him on. They suggested that this might indicate that Starfleet had some form of affirmative action policy to benefit species not presently represented in Starfleet. Other online commentators argued that this viewpoint was racist, and that Nog would have been accepted as a Starfleet cadet because he was qualified, not because of his racial identity.

Жұлдыздар жолы: Төменгі палубалар

2381 жылға қарай Ұлы Нагус Ром мен оның әйелі Бірінші Клерк Литаның прогрессивті реформалары Ференги қоғамында бекініп, қару саудасынан бас тартылып, қонақжайлылық сияқты пайдалы салалардың ұзақ мерзімді экономикалық артықшылықтары қолдауға ие болды. Осының нәтижесінде Ференгинар Біріккен планеталар федерациясына қосылу үдерісінде.

Мәдениет

Ференги мәдениеті, әсіресе Deep Space Nine сериалында, ең жоғары мақсат ретінде пайда табуға бағытталған болып бейнеленеді. Көптеген эпизодтар мұны күлкілі деңгейге дейін жеткізеді, мысалы, ференги дұғаларында құдайларға пара беру, ал ференгилердің жерлеу рәсімдерінде марқұмның мүшелерін аукционға шығару қарастырылады. Ференги кейіпкерлері жиі "Пайда табу ережелеріне" сілтеме жасайды, бұл ференгилердің бизнес тәжірибесін басқаратын мақал-мәтелдер жинағы ("Ешқашан достықты пайдадан жоғары қоймаңыз"); осы ережелердің жинағын Deep Space Nine шоураннері Ира Стивен Бехр жариялаған. Ференгилер арасындағы келісімшарттарды бұзу сияқты экономикалық нормаларды бұзу немесе бизнестің жеңілдіктерін алаяқтықпен пайдалану ауыр қылмыс саналады және қатаң жазаға тартылады. Ференги қоғамының өте қатал сексизмі Deep Space Nine сериалының алғашқы маусымдарында көрсетілген, онда ференги әйелдеріне пайда табуға, саяхаттауға тіпті киім киюге де рұқсат берілмейді. DS9 сериалындағы ұзаққа созылған сюжет желісі ференги қоғамының осы тәжірибелерден бірте-бірте дамуын көрсетеді, әсіресе Кварктің анасы Ишканың құрметті кәсіпкер және қаржы кеңесшісі ретінде бекітілуі. Әйелдерге толыққанды қоғамдық және экономикалық құқықтар берудің бизнес және инвестициялық мүмкіндіктерді айтарлықтай кеңейтетіні ференги үкіметін көндірді. 2380 жылға қарай Ұлы Нагустың реформалары күшіне енді, бұл әйелдерге арналған киімдерді қабылдаудан көрінді.

Биологиясы мен сыртқы келбеті

Ференгилерді алғаш Эндрю Проберт жобалаған, ал кейін Майкл Вестмор жетілдіріп, өндірген. Ференгилердің ең айқын ерекшелігі – үлкен құлақ жапырақтары. Ференгилер құлақ жапырақтарын сүрткен кезде жыныстық қозғандық сезінеді – бұл әрекет "оо мокс" деп аталады. Ференгинарда көбінесе кұйылған жаңбыр жауады; сондықтан ференги тілінде жаңбырды бейнелейтін 178 түрлі сөз бар (ал "ысырап" сөзі жоқ).

Ғарыш кемесі

"Баға" атты эпизодта ференги шаттлы алғаш рет таныстырылды. Ол сондай-ақ "Кішкентай жасыл адамдар" эпизодында Кварк пайдаланған ғарыш кемесі ретінде көрсетілді. VFX үшін жасалған студиялық модель 2006 жылы Christie's аукционында 8000 АҚШ долларынан астамға сатылды. "Marauder" дизайнын Эндрю Проберт жасады, ал модельді Грег Джин құрастырды; студиялық модель шайыр, шыны талшық және алюминийден жасалған. 2017 жылы Den of Geek сайты "Жұлдызды жол" франшизасының ең жақсы шетелдік түрлерінің тізімінде ференгилерді сегізінші орынға қойды, олар андориандар мен ромуландардың арасында болды. "Жұлдызды жол: Deep Space Nine" сериалындағы ференгилерге арналған сәтті эпизодтардың мысалдары: "Кішкентай жасыл адамдар", онда ференги кейіпкерлері 1940 жылдарға саяхат жасап, Розуэллдегі НЛО оқиғасында шетелдік басқыншылар рөлін ойнайды, және "Ұлы ференги", онда ференги кейіпкерлерінің тобы Кварктың анасын жау империясы қолға түсірген кезде оны құтқару үшін бірігеді.

Антисемиттік стереотиптермен салыстыру

Түрлі сыншылар ференгилер мен олардың мәдениетінің бейнесі еврейлерге қатысты антисемит стереотиптерін, атап айтқанда пайдақұмарлықты және үлкен бет ерекшеліктерін – ференгилерде бұл құлақтары арқылы көрсетеді деп айтты. 1990 жылдары бұл мәселе франшизаға арналған электрондық пошта тізімдерінде талқыланды, кейбір комментаторлар параллельдер бар екенін, ал басқалары бұл салыстыруға қарсы болды. 2007 жылы National Review журналында «The Next Generation» сериалын сынға алған Джона Голдберг ференгилерді «нацистердің еврейлерді карикатуралық бейнелеуі мен түпнұсқа Носфератудың араласуынан туған, қамшымен қуатын капиталистер» деп сипаттады. Дінтанушы Росс С. Крамер «Ференги діні, мүмкін, дәстүрлі яһуди дінінің пародиязы сияқты көрінеді» деп жазды. Ол 285 қағиданың яһуди дінінің 613 уасияттарымен ұқсас екенін, ал ференгилердің әйелдерге қатысты әлеуметтік шектеулері православиелік яһуди дінінің әйелдерге Тораны оқуға қатысты шектеулерін еске алатынын жазды. Тарихшы Пол Стюртевант 2018 жылы ференгилердің «өте заңды» және «ашкөздігімен анықталатынын», еврейлерге қатысты кең таралған стереотиптерді қайталайтынын, сондай-ақ «Deep Space Nine» сериалындағы негізгі ференги кейіпкерлерін еврей актерлер орындағанын жазды. Шимерман бұл мәселеге «Жұлдызды жол» конвенциясында өткен сұрақ-жауап сессиясында тоқталды. Ол былай деді:

«Deep Space Nine» сериалының сценарийшісі Роберт Хьюит Вулф шығармашылық команданың (көпшілігі еврей болған) көптеген адамдар ференгилерді еврей стереотипі ретінде қарастыратынын білгенін, бірақ олар ференги кейіпкерлерін жеке тұлғалар ретінде бейнелеу және ференги мәдениетіне түрлі халықтардың мәдени ерекшеліктерін енгізу арқылы бұл стереотипті жеңілдетуге тырысқандарын мәлімдеді.