Кіріспе
Физиологиялық қабылдаудың бұзылуы
Тепе-теңдік бұзылысы – адамның тұрғанда немесе жүргенде, мысалы, дененің тұрақсыздығын сезінуіне себеп болатын жағдай. Ол басы ауру, шалқу немесе қозғалып, айналып тұрған немесе ұшып жүргендей сезіммен бірге жүруі мүмкін. Тепе-теңдік – көру жүйесі (көздер), вестибулярлық жүйе (құлақтар) және проприоцепция (дененің кеңістіктегі орнын сезіну қабілеті) сияқты бірнеше дене жүйесінің үйлесімді жұмысының нәтижесі. Осы жүйелердің кез келгенінің қызметінің нашарлауы немесе жоғалтылуы тепе-теңдік тапшылығына алып келуі мүмкін.
Белгілері мен симптомдары
Вестибулярлық бұзылулар кезінде когнитивтік дисфункция (бағдарсыздану) пайда болуы мүмкін. Когнитивтік жетіспеушіліктер кеңістіктік сипатта ғана емес, сонымен қатар нысанды тану жадысы сияқты кеңістікке қатысы жоқ функцияларды да қамтиды. Вестибулярлық дисфункция назар процестеріне кері әсер ететіні көрсетілген, ал назарға қойылатын талаптардың артуы вестибулярлық бұзылыстармен байланысты дененің қимылдарының нашаруына әкелуі мүмкін. Соңғы МРТ зерттеулері екі жақты вестибулярлық зақымдануға (екі ішкі құлақтың зақымдануына) ұшыраған адамдарда гиппокамптың атрофиясы пайда болатынын көрсетіп, бұл олардың кеңістіктік жад тапсырмаларындағы нашарлау дәрежесімен байланысты екенін көрсетеді.
Себептер
Вестибулярлық, көру немесе проприоцептивті жүйелердің кез келгенінің жұмысында бұзылу туғанда тепе-теңдік проблемалары пайда болуы мүмкін. Тепе-теңдік функциясының бұзылуы ішкі құлақ аурулары, артық қысымның төмендеуі, ми ісіктері және ми жарақаты, соның ішінде инсульт сияқты кең ауқымды патологиялардың болуын көрсетеді.
Құлақпен байланысты
Құлақпен байланысты бас айналу себептері көбінесе ішектің ауруы (айналу) және құсықпен сипатталады. Нистагмус (көздің дірілдеуі, Вестибуло-көз рефлексімен (VOR) байланысты) жиі кездесетін, жедел шеткі бас айналу себебі бар науқастарда байқалады. Жақсы тілдік пароксизмалық позициялық бас айналу (БППБ) – бас айналудың ең көп кездесетін себебі. Бұл әдетте, гравитацияға қатысты бас позициясының өзгеруі кезінде пайда болатын қысқа, қарқынды айналу сезімі ретінде сипатталады. Адам солға немесе оңға бұрылғанда, таңертең төсектен тұрғанда немесе жоғарыдағы затқа қарағанда БППВ-ға шалдығуы мүмкін. БППВ-ның себебі – қалыпты, бірақ орны ауысқан отокония деп аталатын кальций кристалдарының болуы, олар әдетте ұтрикула және саккула (отолит мүшелері) ішінде кездеседі және қозғалысты сезу үшін қолданылады. Егер олар ұтрикуладан түсіп, жартылай дөңгелек каналдарға еркін түсіп кетсе, олар қозғалыс сезімін бұрмалап, ішкі құлақтан миға жіберілетін ақпарат пен нақты бас қозғалысы арасындағы үйлесімсіздікке алып келіп, айналу сезімін тудырады.
Пресинкоп
Пресинкоп – бұл басы ауырғандай немесе есіктің ауғандай сезіну. Ал синкоп – нағыз есіктен таю. Қан айналым жүйесіндегі жетіспеушілік, мысалы, төмен қан қысымы, кенеттен тұрғанда бас айналуға себеп болуы мүмкін.
Диагностика
Вестибулярлық дұрыс диагноз қоюдың қиындығы сонда көрінеді, кейбір топтарда вестибулярлық ауруы бар науқастардың үштен бірінен астамы бірнеше дәрігерге, ал кейбір жағдайларда он бес дәрігерге дейін жүгінеді.
Емдеу
Теңгерімсіздіктерді емдеудің әртүрлі жолдары бар. Олардың бірі – тепе-теңдік проблемасына себеп болуы мүмкін ауруды немесе жағдайды емдеу, мысалы, құлақ инфекциясы, инсульт, көп склероз, жұлын зақымдануы, Паркинсон ауруы, нейромыскулярлық аурулар, мидың зақымдануы, мишаның дисфункциясы және/немесе атаксия, сондай-ақ акустикалық нейрома сияқты кейбір ісіктер. Әрбір емдеу жолы жекелеген жағдайға байланысты болады және симптомдар, медициналық тарих, жалпы денсаулық жағдайы және медициналық тексерулердің нәтижелері сияқты факторларға негізделеді. Бұған қоса, тай-чи қарт адамдарда құлаудың алдын алуға тиімді және экономикалық әдіс болуы мүмкін.
Вестибулярлық оңалту
Теңгерімсіздіктің көптеген түрлеріне еңбек терапевті немесе физиотерапевтің тағайындаған тепе-теңдік жаттығулары қажет болады. Физиотерапевтер науқастың қазіргі күйі туралы пайдалы ақпарат пен деректер алу үшін бағалаудың бір бөлігі ретінде стандартталған нәтижелерді жиі қолданады. Кейбір стандартталған тепе-теңдік бағалаулары немесе нәтижелерді өлшеуге арналған тесттерге функционалдық жеткізу тестісі, тепе-теңдікте сенсорлық интеграцияға арналған клиникалық тест (CTSIB), Берг тепе-теңдік шкаласы және/немесе «Уақыт бойынша тұрып, жүру» тестісі кіреді, бірақ олармен шектелмейді. Жиналған деректер мен ақпарат физиотерапевтке бағаланған адамға арналған жекелендірілген емдеу бағдарламасын жасауға көмектеседі. Емдеу бағдарламалары статикалық және динамикалық дене күйін бақылау, дене тізбегін дұрыстау, салмақты бөлу, жүріс-тұрысты жақсарту, құлаудың алдын алу және сенсорлық функцияларды жақсарту үшін қолданылатын жаттығуларды қамтуы мүмкін.
Екі жақты вестибулярлық жоғалту
Вестибулярлық функцияның екі жақты жоғалуынан туындайтын теңгерімсіздік – мысалы, гентамицин сияқты ототоксикалық дәрілердің салдарынан болатын – теңгерімді қайта оқыту жаттығулары (вестибулярлық оңалту) арқылы емделуі мүмкін, бірақ жақсару толыққанды қалпына келуге әкелмейді.
Зерттеу
Құлақ есіту қабілетінің нашарлауы және басқа да коммуникациялық бұзылулар жөніндегі ұлттық институттың (NIDCD) ғалымдары әр түрлі тепе-теңдік бұзылыстарын және лабиринт, басқа да тепе-теңдікті сезетін органдар мен ми арасындағы күрделі өзара әрекеттестіктерді түсінуге жұмыс істеп жатыр. NIDCD ғалымдары қартаю, ауру және жарақат кезінде болатын өзгерістерді түсіну үшін көз қозғалысын зерттейді, сондай-ақ тепе-теңдік бұзылыстарын диагностикалау және емдеуді жақсарту үшін көз қозғалысы мен дене күйі туралы деректерді жинап отыр. Олар сондай-ақ белгілі бір жаттығулардың емдік мүмкіндіктерін зерттейді. Жақында JAMA Otolaryngology Head & Neck Surgery журналында жарияланған зерттеуде тепе-теңдік проблемалары вестибулярлық жүйенің метаболизмінің өзгеруіне байланысты өлім-жітімнің көрсеткіші болуы мүмкін екені анықталды.