Кіріспе

Бронкпен жүру, жалаңаш бронк немесе қамшылы бронк жарысы – бұл родеоға қатысушының құйрық тістеп, лақтыруға тырысатын атқа (кейде бронк немесе бронко деп аталады) мініп, атпен жүруді қамтитын родео шарасы. Бұл шара бастапқыда жұмыс істейтін ковбойлардың атты қолға үйрету дағдыларына негізделген, бірақ қазір күшті, епті және құйрық тістеуге қабілетті арнайы өсірілген аттарды пайдаланатын жоғары стильденген жарысқа айналған. Оны Кәсіби родео каубоилері қауымдастығы (PRCA) және Халықаралық кәсіби родео қауымдастығы (IPRA) сияқты басқа родео ұйымдары мойындайды.

Сипаттама

Әр жарысқа қатысушы, кішкентай құбыр немесе ағаштан жасалған қоршауда ұсталатын жылқыға мініп көтеріледі. Мінші дайын болған кезде, қоршаудың қақпасы ашылады және жылқы сыртқа атып, лақтыра бастайды. Мінші жылқыға еркін қолымен тиіспей сегіз секунд бойы отыруға тырысады. Жылқыға алғашқы секірісінде, мінші "жылқыны белгілеуі" керек. Яғни, жылқының алдыңғы аяқтары жерге тиер алдында, міншінің етік табандарының өкшелері жылқының иықтарынан жоғары орналасқан болуы тиіс. Сапарды сәтті аяқтаған мінші 0–50 шкаласы бойынша бағаланады, ал жылқы да 0–50 шкаласы бойынша бағаланады. Жалпы сапар, осы жеке бағалардың қосындысы ретінде бағаланады: 80-ге жуық балл өте жақсы, ал 90-ға жуық балл ерекше деп есептеледі. Көрнекті және тиімді лақтыратын жылқы, бағытын едәуір өзгерте бермейтін жылқыдан жоғары балл алады.

Тарих

Америкалық бронк атпен жүрудің алғашқы мысалдары, ең алдымен Вайоминг және Колорадо штаттарында, АҚШ армиясы үшін жылқыларды жарату кезінде пайда болған деп саналады. 1901 жылы Колорадо мал және жылқы өсірушілер қауымдастығы, Денвер жылқы көрмесі және Солтүстік-Батыс Колорадода алғашқы үш ресми бронк атпен жүру чемпионаты өтті. Келесі жылы, 1902 жылдың 2 қыркүйегінде Вайоминг штатының Шайен қаласындағы «Шайен шекара күндері» мен Колорадо штатының Денвер қаласындағы Денвер жылқы көрмесінің жылдық іс-шарасында жарыстар өткізілді. Бұл екі жарыстың да жеңімпазы қазіргі заманғы бронк атпен жүрудің «әкесі» деп танылатын Гарри Генри Бреннан болды.

Бос арқалы бронк пен ат құшағында бронк

Бос арқалы бронк пен атқыштардың стилі мүлдем әртүрлі. Атқыштар бронкқа мінгенде еркін айналатын, мүйізі жоқ арнайы жабдық қолданады. Атқа мінген адам мақта немесе полиэстерден тоқылған қарапайым елік арқылы жылқының басына кигізілген былғары баулыға байланыстырады. Ол елікке тартып, аяқтарымен иықтан жамбасқа дейін қозғалыс жасап, жылқымен бір үлгіге келтіруге тырысады. Бос арқалы мінген атшы құрылғы мен елік қолданбайды, оның орнына былғары мен шикі теріден жасалған, көбінесе чемодан тұтқасына ұқсас, жылқының жанындағы иыққа бекітілген арқанды пайдаланады. Атшы артына еңкейіп, иықтан бастап арқан тұтқасына дейін жоғары-төмен қозғалыс жасап, жылқының қозғалысына сәйкес әр секірісте шүбіршіктейді. Бос арқалы бронкқа міну 1900 жылдар шамасында кәсіби родео спорты ретінде даму басталды. Сол кезде қолданылған жабдықтар әртүрлі болды. Кейде атшылар жылқының қара жұлынды ғана ұстап мінген, бұл «қара жұлынға міну» деп аталды. Ал кейбіреулері жылқының беліне байланған бос немесе бұралған арқанды ұстап мінген, ал басқалары арқанды ұстауға арналған бірнеше былғары арқандарды қолданған. 1920 жылдардың басында екі қолмен мінуге рұқсат беретін ескі родео ережелері жойыла бастап, бір қолмен арқанда, екінші қолы ауада мінуге рұқсат беретін жаңа ереже енгізілгенде, Эрл Баском родео тарихындағы алғашқы бір қолды бос арқанды құрылғысын ойлап тапты, жобалады және жасады. Баском алғашқы бір қолды арқанды астық сабау машинасынан қалған резеңке белбеуден жасады, тұтқасы мен денесі бір бөлік болды. Тұтқа артқа бүгіліп, арқанның негізгі бөлігіне қадаланып бекітілді, латиголарды байлау үшін екі жағына «D» сақинасы орнатылды. Бұл құрылғы алғаш рет 1924 жылдың шілде айында Канаданың Альберта штатында өткен Реймонд Стампидеде қолданылды. Баском дизайнын жетілдіріп, екінші бір қолды тұтқаны былғары мен шикі теріден жасады. Арқанның негізгі бөлігін толық былғарыдан жасады. Тұтқа үшін былғары жолақтарының арасына шикі тері тігілді, ал буналарды қорғау үшін тұтқаның астына қой терісі желімделді, бұл құрылым «Баском арқаны» деп аталды. Әне қабірлерде құрметке ие болған Баском қазір «Қазіргі заманғы бос арқалы арқанның әкесі» ретінде танымал. Баскомның арқандарының түрлері бүгінгі күнге дейін родеоларда қолданылады.

Ат

Бұл ат әдетте бикеш, бірақ кейде қасталаған еркек ат та қолданылады. Аттар көбінесе жақын арада болады және үйірде ұсталады, ал қасталаған еркек аттар көбінесе аз бұзылыс тудырады және бір-бірімен жақсы тіл табысады. Бикештер де қолданылады, және бикештер мен қасталаған еркек аттардың аралас үйірі біршама бұзылысқа бейім болғанымен, оларды үлкен қиындықсыз бірге ұстауға болады. Арықтар сирек кездеседі, себебі олар үйірде бұзылыс тудыруы мүмкін және үйірде бикештер болса, төбелесуі мүмкін. Қазіргі заманғы бронх – шын мәнінде жабайы ат емес. Көптеген аттар родеоларда пайдалану үшін арнайы өсіріледі, ерекше секіру қабілетіне ие аттар акционерлермен сатып алынып, жоғары бағаға сатылады. Көпшілігі ашық далада, жартылай жабайы жағдайда өседі, бірақ оларды жерден басқару, трейлерлерге қауіпсіз тиеу, вакцина салу және құрттардан емдеу үшін, сондай-ақ секіруге арналған шұңқырларға тиеу және түсіру үшін жаңғырту және қолға үйрету қажет. Сондай-ақ, олар бастапқыда атқа бекітілген матадан жасалған манекендермен секіру жұмысына таныстырылады. Сапардың қиындығы мен қысқа мерзімдегі жоғары қарқынды жұмыс талаптарына байланысты, секіруге арналған аттардың көпшілігі кем дегенде 6 немесе 7 жаста болады.

Жануарлардың әл-ауқатын қорғау мәселелері

Бұл оқиға кейбір жануарларды қорғаушылардың алаңдауын тудырды, олар осы іс-шарада қолданылатын тәжірибелер жануарларға қатыгездік болуы мүмкін деп санайды. Қазіргі уақытта АҚШ-тағы родеолар қатыгездікке қатысты айыптауларға жауап ретінде родео малдарының басқарылуын регламенттеу үшін бірқатар ережелерді енгізді. Австралияда родеодағы жануарларға жасалған зерттеу осындай жарақаттардың да жиі кездесетінін көрсетті. Бастапқы жарақаттардың көрсеткіші 0,072 пайызды құрады, яғни 1405-тен біреуі, ветеринарлық көмек қажетті жарақаттар – 0,036 пайыз, яғни жануар қолданылған әр 2810 ретке шаққанда біреуі. Зерттеуге көлік, мал айдау алаңы және жарыс кірді. Кейінірек PRCA 198 родеодағы 60 971 жануардың өнерін және 73 "бос уақыт" бөлімін зерттеді, нәтижесінде 27 жануардың жарақаттанғаны анықталды, бұл шамамен 0,0004 пайыз, яғни бес жүзден бір бөлігі. Дегенмен, АҚШ-та қатыгездікке қатысты айыптаулар тоқтамайды. PRCA барлық родеолардың шамамен 30 пайызын ғана санкциялайтынын мойындайды, ал қалған 50 пайызын басқа ұйымдар санкциялайды, ал 20 пайызы мүлдем санкцияланбайды. Олар өз мәлімдемелерін растау үшін нақты жарақат алу оқиғаларын келтіреді, сондай-ақ ұзақ мерзімді денсаулықтың нашарлауының мысалдарына және кәсіби родеоның шетінде, мысалы, дөңгелекті жарыстар мен "қатерлі жүгірулер" сияқты жануарлардың жарақаттануы мен өлімі туралы хабарлайды. Жануарлардың жарақаттану деңгейіне қатысты нақты статистиканы ескеретін болсақ, 1994 жылғы зерттеуден кейін родеодағы жануарлардың жарақаттануына қатысты тәуелсіз зерттеулер жүргізілмеген сияқты. Бірақ PETA сияқты ұйымдар 2010 жылы Колорадода өткен родеодағы он бір жануардың жарақаттануы туралы, оның ішінде екеуінің өлімімен аяқталғаны туралы анекдоттық есептерді жинап отыр. Родеоға қатысу үшін жануарларды сау ұстауға экономикалық мүдделер бар. Жылқы мен бұқаларды ауыстыру қымбатқа түседі: жақсы жылқыны 8000-ден 10000 долларға дейін сатуға болады, сондықтан "жұмыс аттарын" көп жылдар бойы күтіп-ұстауға және жақсы денсаулықта ұстауға болатын инвестиция деп санауға болады. Сонымен қатар, белсенділер көптеген родео жылқыларының жылқы еті ретінде өмірін аяқтайтынына алаңдаушылық білдіреді. Шындығында, кейбір жұмыс аттары өмірінің соңында жылқы еті үшін сойылады, ал басқалары родеодағы пайдалы ғұмырларын аяқтағаннан кейін зейнеткерлікке шығып, қартайғанға дейін өмір сүреді. Жылқы сою мәселесі барлық ат спорты салаларын қамтиды және ол тек родео индустриясымен ғана шектелмейді. Кез келген қажетсіз жылқы осы тағдырға ұшырауы мүмкін, оның ішінде жарыс жылқылары, көрме жылқылары немесе тіпті ауладағы үй жануарлары да бар. Жылдар бойында кейбір штаттар родеода қолданылатын белгілі бір техникалар мен құралдарға ережелер енгізді. PRCA нұсқауларына сәйкес, электр таяқтары екі D батареясынан шығатын соққыдан күшті соққы беруге болмайды. Адамдарды немесе жануарларды қорғау үшін қажет болған жағдайларда таяқтарды қолдануға рұқсат етіледі. Анатомиялық тұрғыдан қарағанда гениталияға зиян келтіру мүмкін емес, себебі артқы аяқтың тізе буыны фланг белбеуін қаншалықты артқа бекітуге болатынын шектейді. Дегенмен, бұл талаптың артында тұрған аргумент – аттың ауыртпалыққа қарсы күресуі, бірақ іс жүзінде, тітіркендіргіш заттар немесе ауырсыну көбінесе аттың күшті және спорттық түрде жүгіру қабілетіне кедергі келтіреді.