Ж.Р.Д. Тата: Өмір және кәсіпкерлік жолы

Кіріспе

Үнді бизнес магнаты және ұшқыш (1904–1993)

Джехангир Ратанджи Дадабой Тата (29 шілде 1904 – 29 қараша 1993) – француз-үнді ұшқышы, бизнес магнаты, кәсіпкер және Tata Group компаниясының төрағасы. Үндістанның Тата отбасында дүниеге келген ол белгілі кәсіпкер Ратанджи Дадабой Тата мен оның әйелі Сюзанна Бриердің ұлы болды. Ол Tata Group аясында бірнеше индустрияның негізін қалаушы ретінде танымал, оның ішінде Tata Consultancy Services, Tata Motors, Titan Industries, Tata Salt, Voltas және Air India компаниялары бар. 1983 жылы Францияның Құрмет легионы орденімен марапатталды, ал 1955 және 1992 жылдары Үндістанның ең жоғары екі азаматтық наградасы – «Падма Вибхушан» және «Бхарат Ратна» ордендерін алды. Бұл наградалар оған үнді индустриясына қосқан үлесі үшін табысталды.

Ерте өмір

Ж. Р. Д. Тата 1904 жылғы 29 шілдеде Францияның Париж қаласында үнді парсы отбасында дүниеге келді. Ол бизнесмен Ратанджи Дадабхой Тата мен оның француз әйелі Сюзанна "Сони" Бриердің екінші баласы еді. Оның әкесі Үндістанның алғашқы өнеркәсіпшісі Жамсетжи Татаның туысы болған. Оның үлкен әпкесі Силла, кіші әпкесі Родабех және екі інісі – Дараб пен Жамшед (Джимми деп аталған) Тата болды. Оның әпкесі Силла Петиттердің үшінші бароны Диншо Манекджи Петитке үйленді. Оның қарындасының қайын жұбайы Раттанбай Петит, кейін 1947 жылдың тамыз айында Пәкістанның негізін қалаушы болған Мұхаммед Әли Джиннаның әйелі еді. Джинна мен Раттанбайдың қызы Дина Джинна Бомбей бояу компаниясының төрағасы Невилл Вадияға үйленді, ол серік әкесі серік Уадия мен леди Эвелин Клара Пауэлл Уадияның ұлы еді. Невилл мен Динаның екі баласы болды – Нүсли Вадия және Диана Н. Вадия. Нүсли қазіргі уақытта «Вадия» тобының төрағасы. Нүсли Морин Уайдаға үйленді және олардың екі баласы бар: Джехангир Уадия және Несс Уадия. Анасы француз болғандықтан, ол балалық шағының көп бөлігін Францияда өткізді, нәтижесінде француз тілі оның ана тілі болды. Ол Париждегі Жансон Де Сайли мектебінде оқыды. Сол мектептегі бір мұғалім оны «Египеттік» деп атаған. Ол Бомбейдің Кафедральдық және Джон Коннон мектебінде білім алды. Тата Лондон, Жапония, Франция және Үндістанда оқыды. Әкесі «Тата» компаниясына қызметке кірген кезде, ол бүкіл отбасын Лондонға көшірді. Осы уақытта оның анасы 43 жасында қайтыс болды, ал әкесі Үндістанда, ал отбасы Францияда болды. Анасының қайтысынан кейін Ратанджи Дадабхой Тата отбасын Үндістанға көшіруге шешім қабылдады және 1923 жылдың қазан айында Ж. Р. Д.-ны жоғары білім алу үшін Англияға жіберді. Ол грамматикалық мектепке түсті және Кембридж университетінде инженерлік мамандықты оқуға ниеттенді. Алайда, Франция азаматы болғандықтан, Ж. Р. Д. кем дегенде бір жыл әскерге шақырылуы керек еді. Грамматикалық мектеп пен әскердегі қызметі арасында ол қысқа уақыт Бомбейдегі үйінде болды. Француз армиясына қосылғаннан кейін ол спахи полкіне орналасты. Тата француз және ағылшын тілдерін оқып-жаза білетінін және машинамен теруге жарайтынын білген полковник оны кеңсесінде хатшылыққа тағайындады. Француз армиясындағы қызметтен кейін әкесі оны Үндістанға қайтаруға шешім қабылдады, содан кейін ол «Тата» компаниясына қосылды. 1929 жылы Тата француз азаматтығынан бас тартып, үндістандық азаматтыққа өтті. 1930 жылы Тата Джек Вицайдың қызы Тельма Вицайға үйленді, ол оны Бомбейдің басты бульвары Марин-Драйв бойымен Bugatti көлігін тым жылдам айдағандығы үшін қорғауға жалдаған көңілді адвокат еді. Бұрын ол «Экономист» журналының редакторы Шапур Харегаттың болашақ анасы Динбай Мехтамен күйеуге шығуға келісім берген. Парсы әкесінің ұлы болғанымен, француз анасы зороастризмге көшкенімен, Ж. Р. Д. агностик болды. Ол парсылардың кейбір діни салтына, оның ішінде жерлеу рәсімдері мен жабық болуына наразы болды. Ол зороастризмнің үш негізгі қағидасын – жақсы ойлар, жақсы сөздер және жақсы істерді сақтады, бірақ ол Құдайға сенетінін немесе сенбейтінін мойындамады.

J. R. D. Tata was born on 29 July 1904 to an Indian Parsi family in Paris, France. He was the second child of businessman Ratanji Dadabhoy Tata and his French wife, Suzanne "Sooni" Brière. His father was the first cousin of Jamsetji Tata, a pioneer industrialist in India. He had one elder sister Sylla, a younger sister Rodabeh and two younger brothers Darab and Jamshed (called Jimmy) Tata. His sister, Sylla, was married to Dinshaw Maneckji Petit, the third baronet of Petits. His sister's sister in law, Rattanbai Petit, was the wife of Muhammad Ali Jinnah, who later became the founder of Pakistan in August 1947. Jinnah and Rattanbai's daughter Dina Jinnah, was married to Bombay Dyeing chairman Neville Wadia who was the son of Sir Ness Wadia and Lady Eveylne Clara Powell Wadia. Neville and Dina had two children, Nusli Wadia and Diana N Wadia. Nusli is the current chairman of the Wadia Group. Nusli married Maureen Waida and they have two children, Jehangir Wadia and Ness Wadia. As his mother was French, he spent much of his childhood in France and as a result, French was his first language. He attended the Janson De Sailly School in Paris. One of the teachers at that school used to call him L'Egyptien. He attended the Cathedral and John Connon School, Bombay. Tata was educated in London, Japan, France and India. When his father joined the Tata company he moved the whole family to London. During this time, J. R. D.'s mother died at the age of 43 while his father was in India and his family was in France. After his mother's death, Ratanji Dadabhoy Tata decided to move his family to India and sent J. R. D. to England for higher studies in October 1923. He was enrolled in a grammar school, and was interested in studying engineering at Cambridge University. However, as a citizen of France J. R. D. had to enlist in the army for at least a year. In between grammar school and his time in the army, he spent a brief spell at home in Bombay. After joining the French Army he was posted into a regiment of spahis. Upon discovering Tata could not only read and write French and English, but could type as well, a colonel had him assigned as a secretary in his office. After his time in the French Army, his father decided to bring him back to India and he joined the Tata Company. In 1929, Tata renounced his French citizenship and became an Indian citizen. In 1930 Tata married Thelma Vicaji, the niece of Jack Vicaji, a colourful lawyer whom he hired to defend him on a charge of driving his Bugatti too fast along Bombay's main promenade, Marine Drive. Previously he had been engaged to Dinbai Mehta, the future mother of The Economist editor Shapur Kharegat. While he was born to a Parsi father, and his French mother converted to Zoroastrianism, J. R. D. was agnostic. He found some Parsi religious customs like their funeral rites and their exclusiveness irksome. He adhered to the three basic tenets of Zoroastrianism, which were good thoughts, good words, and good deeds, but he did not profess belief or disbelief in God.

Мансап

Тата сапарға шыққанда, ол өзінің досының әкесі, авиацияның алғашқы дамушысы Луи Блериодан, ағылшын арнасын алғашқы болып ұшып өткен адамнан шабыт алып, ұшумен айналыса бастады. 1929 жылдың 10 ақпанында Тата Үндістанда алғашқы лицензияны алды. Кейіннен ол «Үндістан азаматтық авиациясының әкесі» деп танылды. 1932 жылы ол Үндістанның алғашқы коммерциялық әуе компаниясын – Tata Airlines-ті құрды, ол 1946 жылы Air India болып өзгерді, қазір Үндістанның ұлттық әуе компаниясы. Ол Невилл Винсентпен бірлесіп Tata Airlines әуе компаниясын құрды. Олар жақын достар еді. 1929 жылы Дж.Р.Д. коммерциялық лицензия алған алғашқы үндістердің бірі болды. 1932 жылы Tata Aviation Service, Tata Airline және Air India компанияларының алдағы бағытын белгіледі. Сол жылы ол Juhu қаласына алғашқы коммерциялық почта рейсін de Havilland Puss Moth ұшағымен жүзеге асырды. Үндістан авиациясы тарихындағы алғашқы ұшу 1932 жылдың 15 қазанында Карачидегі Дригтен Мадрасқа бағыт алды, осы ұшуды Дж.Р.Д. Puss Moth ұшағымен басқарды. 1953 жылға дейін ол әуе компаниясын дамытып, жетілдірді, содан кейін Джавахарлал Неру үкіметі Air India-ны мемлекеттік меншікке алды. Бұл шешімге Дж.Р.Д. қарсы күресті. 1925 жылы ол Tata Sons компаниясына жалақысыз оқушы ретінде қабылданды. 1938 жылы, 34 жасында Тата Tata Sons компаниясының төрағасы болып сайланды, осылайша Үндістандағы ең ірі өнеркәсіптік топтың басшысы болды. Ол екінші туысы Новрожи Саклатваладан Tata Sons төрағасы қызметін қабылдады. Ол ондаған жылдар бойы үлкен компаниялар тобын басқарды, олардың негізгі салалары – болат, инженерия, энергетика, химия және қонақжайлылық. Ол бизнесте табысқа жетіп, жоғары этикалық стандарттарды сақтағанымен танымал болды – саясаткерлерге пара беруден немесе қара нарықты пайдаланудан бас тартты. Оның басшылығымен Tata Group активтері 100 миллион АҚШ долларынан 5 миллиард АҚШ долларына дейін өсті. Ол басшылығымен 14 кәсіпорын құрылды, ал жарты ғасырдан кейін, 1988 жылдың 26 шілдесінде, ол кеткен кезде Tata Sons 95 кәсіпорыннан тұратын конгломератқа айналды, олардың көпшілігі олардың бастауымен құрылған немесе бақылау үлесіне ие болған. Ол 1932 жылы құрылған Сэр Дорабжи Тата қорының құрылғаннан бері жарты ғасырдан астам уақыт бойы сенімді адамы болды. Оның басшылығымен бұл қор 1941 жылы Бомбей қаласында Азиядағы алғашқы онкологиялық орталықты – Тата Мемориалдық қатерлі ісіктерді зерттеу және емдеу орталығын құрды. Сондай-ақ, ол Тата әлеуметтік ғылымдар институтын (TISS, 1936), Тата негізгі зерттеулер институтын (TIFR, 1945) және Ұлттық сахналық өнер орталығын құрды. 1945 жылы ол Tata Motors компаниясын құрды. 1948 жылы Тата Үндістанның алғашқы халықаралық әуе компаниясы – Air India International-ды іске қосты. 1953 жылы Үндістан үкіметі Татаны Air India төрағасы және Indian Airlines басқарма мүшесі етіп тағайындады – ол бұл қызметте 25 жыл бойы қалды. Авиация саласындағы ең үлкен жетістіктері үшін оған Үндістанның құрметті әуе коммодоры атағы берілді. Тата өз қызметкерлеріне қатты қамқорлық жасады. 1956 жылы ол жұмысшыларға компания ісінде күшті дауыс беру үшін «жұмысшылар мен басшылықтың жақындасуы» бағдарламасын бастады. Ол қызметкерлердің әл-ауқатын жақсартуға берілгендігін көрсетіп, 8 сағаттық жұмыс күні, тегін медициналық көмек, жұмысшылардың зейнетақы схемасы және жұмысшылардың жазатайым оқиғаларға байланысты өтемақы схемаларын қолдады, бұл кейіннен Үндістанда заңмен бекітілді. Ол сондай-ақ 1956 жылы құрылған Үндістанның алғашқы тәуелсіз экономикалық саясат институты – Нью-Делидегі Ұлттық қолданбалы экономикалық зерттеулер кеңесі (NCAER) басқарушы органының негізін қалаушы мүшесі болды. 1968 жылы ол Tata Computer Centre ретінде танымал Tata Consultancy Services компаниясын құрды. 1979 жылы Tata Steel жаңа тәжірибені енгізді: жұмысшы үйден жұмысқа шыққан сәттен бастап үйге оралғанға дейін «жұмыста» болып есептеледі. Бұл компанияны жұмысшыға жұмысқа бара жатқанда немесе жұмыстан қайтып келе жатқанда кез келген жазатайым оқиға үшін қаржылық жауапкершілікке ұшыратты. 1987 жылы ол Titan Industries компаниясын құрды. Жәмшедпур қаласы Тата Стил компаниясы ұсынған өмір сапасы, санитарлық жағдай, жолдар және әл-ауқат деңгейіне байланысты БҰҰ-ның жаһандық келісім қаласы ретінде таңдалды.

When Tata was in tour, he was inspired by his friend's father, aviation pioneer Louis Blériot, the first man to fly across the English Channel, and took to flying. On 10 February 1929, Tata obtained the first license issued in India. He later came to be known as the "Father of Indian civil aviation". He founded India's first commercial airline, Tata Airlines in 1932, which became Air India in 1946, now India's national airline. He and Nevill Vintcent worked together in building Tata Airlines. They were also good friends. In 1929, J. R. D. became one of the first Indians to be granted a commercial's license. In 1932 Tata Aviation Service, the forerunner to Tata Airline and Air India, took to the skies. That same year he flew the first commercial mail flight to Juhu, in a de Havilland Puss Moth. The first flight in the History of Indian aviation lifted off from Drigh in Karachi to Madras with J. R. D. at the controls of a Puss on 15 October 1932. J. R. D. nourished and nurtured his airline baby through to 1953, when the government of Jawaharlal Nehru nationalised Air India. It was a decision J. R. D. had fought against tooth and nail. He joined Tata Sons as an unpaid apprentice in 1925. In 1938, at the age of 34, Tata was elected Chairman of Tata Sons making him the head of the largest industrial group in India. He took over as Chairman of Tata Sons from his second cousin Nowroji Saklatwala. For decades, he directed the huge Tata Group of companies, with major interests in steel, engineering, power, chemicals and hospitality. He was famous for succeeding in business while maintaining high ethical standards – refusing to bribe politicians or use the black market. Under his chairmanship, the assets of the Tata Group grew from US$100 million to over US$5 billion. He started with 14 enterprises under his leadership and half a century later on 26 July 1988, when he left, Tata Sons was a conglomerate of 95 enterprises which they either started or in which they had controlling interest. He was the trustee of the Sir Dorabji Tata Trust from its inception in 1932 for over half a century. Under his guidance, this Trust established Asia's first cancer facility, the Tata Memorial Centre for Cancer, Research and Treatment, Bombay in 1941. He also founded the Tata Institute of Social Sciences (TISS, 1936), the Tata Institute of Fundamental Research (TIFR, 1945), and the National Center for Performing Arts. In 1945, he founded Tata Motors. In 1948, Tata launched Air India International as India's first international airline. In 1953, the Indian Government appointed Tata as Chairman of Air India and a director on the Board of Indian Airlines – a position he retained for 25 years. For his crowning achievements in aviation, he was bestowed with the title of Honorary Air Commodore of India. Tata cared greatly for his workers. In 1956, he initiated a programme of closer 'employee association with management' to give workers a stronger voice in the affairs of the company. He firmly believed in employee welfare and espoused the principles of an eight hour working day, free medical aid, workers' provident scheme, and workmen's accident compensation schemes, which were later, adopted as statutory requirements in India. He was also a founding member of the first Governing Body of NCAER, the National Council of Applied Economic Research in New Delhi, India's first independent economic policy institute established in 1956. In 1968, he founded Tata Consultancy Services as Tata Computer Centre. In 1979, Tata Steel instituted a new practice: a worker being deemed to be "at work" from the moment he leaves home for work until he returns home from work. This made the company financially liable to the worker for any mishap on the way to and from work. In 1987, he founded Titan Industries. Jamshedpur was also selected as a UN Global Compact City because of the quality of life, conditions of sanitation, roads and welfare that were offered by Tata Steel.

1975 жылы төтенше жағдайларды қолдау

Тата 1975 жылы премьер-министр Индира Гандидің төтенше жағдай режимін жариялауын да даулы түрде қолдады. Times газетінің тілшісіне берген сұхбатында ол: "Жағдай тым қиынға соқты. Біз неге ұшырағанымызды сіз елестете алмайсыз – ереуілдер, бойкоттар, наразылық акциялары. Шынында, үйден шығып, көшеге қадам басуға мүмкін болмайтын күндер де болды. Парламенттік жүйе біздің қажеттіліктерімізге жарамайды", – деген екен.

Марапаттар мен құрметтер

Тата көптеген марапаттар алды. 1948 жылы Үндістан Әуе күштері оған топ-капитан құрметті шені берді, 1966 жылғы 4 қазанда әуе коммодоры (армиядағы бригадир шеніне балама) шеніне көтерді, ал 1974 жылғы 1 сәуірде әуе вице-маршалы шеніне тағы көтерілді. Оған авиация саласындағы бірнеше халықаралық марапаттар табысталды – 1979 жылғы наурызда Тони Яннус сыйлығы, 1985 жылы Халықаралық Аэронавтика Федерациясының Алтын әуе медалі, 1986 жылы Канаданың Халықаралық Азаматтық Авиация Ұйымының Эдвард Уорнер сыйлығы және 1988 жылы Даниэль Гуггенхайм медалі. 1955 жылы ол «Падма Вибхушан» марапатын алды. 1983 жылы оған Францияның Құрмет Легионы ордені табысталды. 1992 жылы өзінің жанқиярлық гуманитарлық еңбегі үшін Тата Үндістанның ең жоғары азаматтық наградасы – «Бхарат Ратнамен» марапатталды. Премьер-министр Индира Гандидің 1975-1977 жылдардағы төтенше жағдай кезінде, ол халықты бақылаудың бір түрі ретінде мәжбүрлі стерилизация саясатын жүргізгеннен кейін, Тата 1984 жылы «Tata Steel» компаниясына тоғыз отбасылық жоспарлау орталығын ашуға бұйрық беріп, бұл бағыттағы жұмысты жалғастырды. Қызметкерлер мен олардың жұмыс істемейтін серіктестері стерилизациядан өткені үшін ақы алды, ал фабрика бөлімдері ең төменгі туу көрсеткіштеріне жеткені үшін марапатталды. Мұндай ынталандырулар жеке денелік автономия қағидатын бұзуы мүмкін болғанымен, Тата 1992 жылы БҰҰ-ның халық саны жөніндегі сыйлығымен марапатталды.

Өлім және мұра

Тата 1993 жылы 29 қарашада 89 жасында Швейцарияның Женева қаласында бүйрек инфекциясынан қайтыс болды. Өліміне бірнеше күн қалғанда ол: "Comme c'est doux de mourir" ("Өлу қандай да тәтті") деген еді. Ол қайтыс болғаннан кейін Үндістан Парламенті оның құрметіне жабылды, бұл әдетте парламент мүшесі емес адамдарға көрсетілмейтін құрмет. Ол Париждегі Пэр-Лашез бейіштігінде жерленген. 2012 жылы Outlook журналының "CNN IBN және History18 арналарымен, сондай-ақ BBC-мен бірлесіп өткізілген" сауалнамасында Тата "Ең ұлы үнді" тізімінде алтыншы орынға ие болды.