Кіріспе

Бастапқы көзден ақпаратты белсенді түрде алу. Табиғи ғылымдарда байқау – нәрсені байқау немесе қабылдау және бастапқы көзден ақпарат алу актісі немесе мысалы. Жанды организмдерде байқау сезімдер арқылы жүзеге асырылады. Ғылымда байқау ғылыми құралдарды пайдалану арқылы деректерді қабылдау және тіркеуді де қамтиды. Бұл термин ғылыми қызмет кезінде жиналған кез келген деректерді де білдіруі мүмкін. Байқаулар сапалық болуы мүмкін, яғни, белгілі бір қасиеттің болуы немесе болмауы байқалады және байқалған құбылыс сипатталады, немесе сандық – байқалған құбылысқа санау немесе өлшеу арқылы сандық мән берілген жағдайда.

Парадокстер

Ғылымның кейбір нақты салаларында бақылау нәтижелері күнделікті бақылауда маңызды емес факторларға байланысты өзгеше болады. Мұндай жағдайлар көбінесе екі түрлі көзқарас тұрғысынан қарағанда бір оқиғаның әртүрлі көрінуімен сипатталатын, "ақылға сыймас" пікірлерге ұласады. Салыстырмалылық: Жарық жылдамдығына жуық жылдамдықтармен айналысатын релятивистік физикада әртүрлі бақылаушылар объектінің ұзындығы, уақыттың ағысы, массасы және тағы да басқа қасиеттері үшін әртүрлі мәндерді анықтауы мүмкін. Мысалы, егіздердің парадоксінде бір егіз жарық жылдамдығына жуық жылдамдықпен саяхаттап, үйге оралғанда екінші егізден жас болып келеді. Бұл парадокс емес: уақыт объектіге қатысты қозғалатын жүйеден өлшенгенде баяу өтеді. Релятивистік физикада бақылау нәтижесін бақылаушының қозғалыс күйі мен оның анықтамалық жүйесін көрсете отырып нақтылау қажет. Кванттық механика: өте кішкентай денелердің мінез-құлқымен айналысатын кванттық механикада жүйені өзгертусіз бақылау мүмкін емес, ал "байқаушы" бақыланатын жүйенің бір бөлігі деп есептелуі керек. Оқшауланған кванттық денелер көбінесе әртүрлі күйлердің суперпозициясы немесе қоспасы түрінде бейнеленетін толқындық функциямен сипатталады. Алайда, объектінің нақты орнын немесе күйін анықтау үшін бақылау жасалғанда, ол әрқашан бір ғана күйде табылады, "қоспа" емес. Байқау процесінің әсері толқындық функцияны бір күйге "құлдыру" сияқты болып көрінеді. Сондықтан, оқшауланған толқындық функция мен сыртқы орта арасындағы кез келген өзара әрекеттесу, егер ол байқау процесінің мақсатты бөлігі болса да, болмаса да, бұл толқындық функцияның құлдырауына әкелсе, байқау немесе өлшеу деп аталады.

Бәсекелестік

Адамның сезім мүшелері бейтарап түрде барлық байқауларды жазатын бейнекамера сияқты жұмыс істемейді. Адамның қабылдауы күрделі, санасыз абстракция процесі арқылы жүзеге асады, онда кіріс сезімдік деректердің белгілі бір детальдары назарға алынып, есте сақталады, ал қалғаны ұмытылады. Не сақталады және не ұмытылады – психологтар әлемдік ішкі модель немесе схема деп атайтын, өмір бойы қалыптасатын нәрсеге байланысты. Деректер осы схемаға бейімделеді. Кейіннен оқиғаларды еске түсіргенде, есте қалмаған жерлер тіпті модельге сәйкес келетін "сенімді" деректермен толтырылуы мүмкін; мұны реконструктивтік жад деп атайды. Қабылданатын деректерге қаншалықты назар аударылатыны жеке адам үшін маңыздылығын бағалайтын ішкі құндылық жүйесіне байланысты. Сондықтан екі адам бір оқиғаны көріп, одан мүлдем әртүрлі түсініктерге ие болуы, тіпті қарапайым фактілер бойынша да келіспеуі мүмкін. Осы себепті куәгерлердің куәліктері көбінесе сенімсіз болып келеді. Адам психологиясының бақылауларға әсер ететін бірнеше маңызды жолдары төменде келтірілген.

Бекіту теріс әсері

Адамның байқаулары байқаушының саналы және санасыз күтулерін, сондай-ақ әлемге деген көзқарасын растауға бейім; біз "көргіміз келгенді көреміз". Психологияда бұл құбылыс – растауға ұмтылыс деп аталады. Дұрыс ғылыми тәсіл байқауларды мұқият тіркеуді, тәжірибелік байқауларды олардан шығарылған қорытындылардан бөліп қарауды және байқау қателіктерін азайту үшін жасырын немесе қос жасырын эксперименттер сияқты әдістерді қолдануды қажет етеді.

Өңдеу теріс көрінісі

Қазіргі заманғы ғылыми құралдар "байқауларды" адам сезімдеріне ұсынбас бұрын кеңінен өңдей алады, әсіресе компьютерлік құралдармен жұмыс істегенде, деректерді өңдеу тізбегінде "байқаудың" қайда аяқталып, "қорытынды шығарудың" қайда басталатыны туралы сұрақ туындайды. Бұл жақында ғылыми журналдардағы ғылыми мақалаларда эксперименттік деректер ретінде жарияланған цифрлық түрде күшейтілген суреттермен байланысты мәселе болып отыр. Суреттер зерттеуші көрсеткісі келген ерекшеліктерді анықтап көрсету үшін күшейтіледі, бірақ бұл зерттеушінің қорытындыларын қолдауға да әсер етеді. Бұл – сандық тұрғыда анықтау қиын болатын бір түрлі қателік. Кейбір ғылыми журналдар зерттеу нәтижелерінде қандай бейне өңдеуге рұқсат етілетіні туралы егжей-тегжейлі стандарттарды енгізе бастады. Компьютерлік құралдар өңдеуден бұрын сенсорлардан алынған "нақты деректердің" көшірмесін сақтайды, бұл өңдеу қателігіне қарсы ең тиімді қорғаныс болып табылады, сондай-ақ ғылыми стандарттар зерттеу деректері ретінде қолданылатын суреттердің өңделмеген бастапқы "нақты" нұсқаларын сақтауды талап етеді.

Философия

Космологияда бақылаудың пайда болуы біздің ғаламдағы эволюцияның пайда болуымен байланысты. Процесс философиясы – біздің сезімдеріміздің, ойларымыздың және тәжірибеміздің өзімізге қатысты өзгеріп отыруы. "Мұндайда әр нәрсе өзгерістің нәтижесі екенін есіңізде сақтаңыз және табиғат ескі нысандарды өзгертіп, оларға ұқсас жаңаларын жасауды артық жақсы көреді деп ойлауға үйреніңіз." – Медитациялар. iv. 36. – Марк Аврелий.