Кіріспе

Спорттық желкен, сонымен қатар каскадерлік желкен деп те аталады, ауада басқарылатын желкеннің бір түрі. Оған ұқсас, басқаруға болатын және демалыс үшін қолданылатын, бірақ күшті тартымды күшін тудырып, қозғалыс беруге арналған желкен – күшті желкен.

Конфигурациясы

Спорттық желкеннің кең таралған бір конфигурациясы – Rogallo қанатына негізделген, екі бақылау сызығы бар үшбұрышты “дельта” пішін. Тағы бір кең таралған конфигурация – Hadzicki қанатына негізделген, төрт бақылау сызығы бар W пішіндес панель. Бұл желкендер әдетте жеңіл, жыртылмайтын нейлон немесе жыртылмайтын полиэстерден жасалады, ал тіректері – көміртек талшықтан жасалған құбырлардан. Ұшу сызықтары өте жоғары молекулалық салмақты полиэтиленнен жасалған, ол жеңіл, керілгенде созылмайды және көп рет оралғанда да сырғанақ болып қалады. Екі сызықты спорттық желкендерді ұшқыш оң және сол сызықтарға кернеу қосып, босату арқылы басқарады. Ұшқыш оң сызықты тартып оңға бұрылуға, сол сызықты тартып солға бұрылуға, екеуін де тең тартып тура ұшуға, сол сызықты итеру арқылы ауаны шығарып оңға бұрылуға және т.б. мүмкіндік алады. Желкеннің көтерілу бұрышын алға немесе артқа қарай жылдамдықпен жүріп, сызықтарға әртүрлі кернеу беру арқылы басқаруға болады. Сызықты тарту (кернеу қосу немесе желкеннің қозғалысын бағыттау) және итеру (босату және қозғалысқа жіберу) комбинациясын қолдану арқылы күрделі трюктер мен фигураларды орындауға болады. Бұлар қиындық деңгейі бойынша бұрылыстардан, айналымдардан және қонудан бастап, желкенді айналдырып, сызықтарды орап немесе алдыңғы немесе артқы жағымен жүзуге дейінгі маневрлерді қамтиды. Сүңгу кезінде спорттық желкендер жоғары жылдамдыққа жете алады, ал тоқтау кезінде дерлік қозғалмай тұра алады. Бұл тоқтау түрлері әртүрлі акробатикалық маневрлерді орындауға мүмкіндік береді. Төрт сызықты желкендер екі тұтқамен басқарылады, әрқайсысы жоғарғы және төменгі бөліктеріне екі сызықпен бекітілген, олар желкенге сәйкес жалғанады. Желкенді басқару үшін ұшқыш төрт сызыққа кернеу қолданады, әдетте барлық сызықтарда кернеу болады, бірақ кейбір сызықтар басқаларына қарағанда көбірек керіледі. Сызықтарға қолданылған күш сызықтың кернеуіне байланысты. Желкеннің көтерілу бұрышы көтерілуге және алға жылдамдыққа әсер етеді, ал төрт сызықтың әрқайсысын жылдыруға болатындықтан, желкенді кез келген бағытта еңкейтуге, айналдыруға, бұруға немесе көтеруге болады. Бұл тұтқаларды шеберлікпен пайдалану төрт сызықты желкенге екі сызықты желкенмен орындау қиын немесе мүмкін емес нәрселерді жасауға мүмкіндік береді. Төрт сызықтың ерекше маневрлері: кері ұшу, ось бойынша айналу, тоқтау және бүйірлі ұшу.

Дәстүрлі екі желілі спорттық желкендер

Басқарылатын қос сызықты желкендер кем дегенде 1800 жылдардың ортасынан бері бар, ал желкендердің ежелгі заманға дейінгі тарихын ескеретін болсақ, тіпті одан да ертерек болуы мүмкін. Көп сызықты спорттық желкендерді Франсис Рогалло мен Домина Джалберттің дизайндары танымал етті, олар 1960 жылдары теледидардағы су шаңғысы шоуларында және фильмдерде қолданылды. Рогаллоның үшбұрышты матадан жасалған қарапайым конструкциясы әуесқойларға өздері жасауды жеңілдетті. Үлкен желкендер су шаңғысы шоуларында ұшқыштарды тартуға немесе жолаушыларды көтеруге қабілетті болды, ал кішірек желкендер ұшқыштармен жағажайларда немесе тұрғызылған платформаларда ұшырылды. Дәстүрлі спорттық желкендер 1970 жылдардан 1990 жылдарға дейін кең таралды. Бұл спорттық желкендер нақты басқару үшін жасалды, бұл жарыстар мен демонстрацияларда маңызды рөл атқарды. Желкендер, егер олар тегіс болса және қазіргі заманғы мүмкіндіктері болмаса, әдетте дәстүрлі немесе "ескі мектеп" деп есептеледі. Дәстүрлі спорттық желкендер жел қысымымен толмағанда әдетте жалпақ болады, бірақ кейбір кейінгі және аралық модельдерде қысқа тіреулер болуы мүмкін. Олар қазіргі заманғы желкендерге қарағанда ауырлау, тік сызықты үшбұрышты пішінді болып келеді. Ұшу көбінесе жел қысымына сүйенетін сызықтық ұшумен және нақты бұрылыстармен шектелді. Желкендегі кернеуді және иілген пішінні сақтап тұру үшін шағын таяқшалардың (тіреулердің) қосылуы, сондай-ақ желкендердің бос сызықтарда әрекеттер орындауға және көп өлшемді акробатикалық трюктар жасауға қабілетті болуы дәстүрлі дизайннан қазіргі заманғы дизайнға өтуді білдірді.

Қазіргі заманғы екі желілі спорттық желкендер

1990 жылдары спорттық желкендердің дизайны өзгеріп, спорттық желкенді ұшыруды түбегейлі өзгертті. Желдің желкенге нығайып, оны ұстауы үшін күш беруінің орнына, дизайнерлер желкенді 3D пішінге келтірді, бұл оған кез келген бұрыштан желді ұстауға мүмкіндік берді, тіпті ол босаңсығанда, артқа қарай жылжығанда немесе тік қарағанда да. Желкен енді пішінін сақтау үшін жел қысымына тәуелді болмағандықтан, бәсекеге қабілетті дәлдікпен ұшуда (әсіресе әлсіз желде) айқын жетістіктерге қол жеткізілді және толығымен жаңа slackline трюктерінің саласы пайда болды. Қазіргі заманғы желкендердің ең маңызды ерекшелігі – standoffтар, олар жел қысымы болмаған кезде де желкенге 3D пішін береді. Қазіргі заманғы желкендерде трюктер кезінде бауды ұстауға арналған yo-yo тоқтағыштары, тұрақтылықты арттыру немесе керісінше, тұрақсыздықты күшейту үшін салмақтар, иілген немесе қисайған пішіндерге мүмкіндік беретін таяз штангалар, иілген немесе қайырылған алдыңғы жиектерді жасау үшін бірнеше көлденең таратқыштар және пішіннің одан әрі өзгеруіне немесе нығайтуына арналған тіреулер сияқты қосымша мүмкіндіктер болуы мүмкін. Желкеннің мөлшері, қатынасы, иілуі, қисықтығы, тепе-теңдігі және басқа да конструкциялық факторлар оның қалай ұшуына әсер етеді. Командалық немесе дәлдікпен ұшуды ұнататын желкендер көбірек дәлдік пен тұрақтылықпен қозғалады, көбінесе салмақты сезіну арқылы, бұл командаға біркелкі формада ұшуды жеңілдетеді. Бұл ұшу стилі – желкенді басқаруды, алдын ала белгіленген схема бойынша ұшу арқылы, музыкамен хореографияланған балет арқылы немесе басқа да күрделі немесе дәл маневрлер арқылы көрсету туралы. Трюктермен немесе еркін ұшуды ұнататын желкендер 3D slackline маневрлерін орындау қабілетін жақсарту үшін, кейде "жеңіл" сезім ретінде сипатталатын, ептілік пен шеберлікке басымдық береді. Бұл ұшу стилі желкенді шегіне дейін итеруге мүмкіндік береді, ол өте экстремалды және акробатикалық тәсілдермен айналады.

Төрт желілі желкендер

Төрт желілі желкендер кем дегенде 1899 жылдан бері қолданылып келеді, бұл дизайндар Уилбур Райт, Джон Дж. Монтгомери және басқа да авиация пионерлерімен бір уақытта ұшуды басқару үшін қанат пішінін өзгерту арқылы ойлап табылуы мүмкін. Бұл қанат пішінін өзгерту Райт ағайлылардың патенттік соғысының бір бөлігі болды. Қазіргі заманғы спорттық төрт желілі желкендер 1988 жылы "Neos Omega" желкенінің құрылуымен қайта танымал болды, кейіннен ол "Revolution 1" деп аталды. Тарихи және қазіргі төрт желілі желкендер төрт желінің желкен денесінің әртүрлі бөліктерін кернеуге мүмкіндік береді, нәтижесінде желкен пішіні деформацияланады және кернеу өзгереді, бұл ұшуды басқарады. 1989 жылы төрт желілі желкендер "инновациялық" жарыс санатында танымал болды және жылдам түрде үздік ұшқыштар тарапынан қабылданды. 1989 жылы көптеген жарыстарда осы желкендермен көрсетілген өнерлер жоғары нәтижелерге қол жеткізді. Төрт желілі желкендердің танымалдылығы The Flying Squad төрт желілі командасының қатарынан екі рет STACK Еуропа чемпионатында жеңіске жеткенінен кейін және Team iQuad командасының 2006-2012 жылдар аралығында спортты әлемдік деңгейде насихаттағаны үшін индустриялық наградаларды алғаннан кейін одан әрі артты. Revolution Kites патенттік қорғау арқасында төрт желілі нарықта бастапқыда үстемдік құрды, бірақ патенттердің мерзімі өткеннен кейін бәсекелес брендтер көбейді. Төрт желілі желкендердің ерекшелігі – олар басқа спорттық желкендерден айырмашылығы, ғарышта тоқтау мүмкіндігіне ие. Бұл желкендер өте дәл, бағытын сақтап тұра алады, кез келген бағытта, тіпті бүйірден және кері бағытта ұша алады, тіпті қанатының ұшындағы белгілі бір жерге қонуға да қабілетті.

Технология

Спорттық желкендер әртүрлі жағдайларда ұшуға мүмкіндік береді. Көптеген стандартты желкендер "жеңіл" және "супер жеңіл" конструкциялардан жасалған, олар ең шағын желде немесе тіпті үй ішінде тыныш ауада ұшуға қабілетті. Күшті желге арналған желкендер көбінесе желдік панельдермен немесе желдің күшін азайту үшін желкенге қосылатын "әуе тежегішімен" жабдықталады. Желкеннің тегіс және тұрақты ұшуы үшін тұрақты жел қажет, ол ағаштар, ғимараттар, төбелер және жел ағынын бөгеуі мүмкін басқа да биік нысандардың кедергісіз болуы керек. Кәсіби сапалы желкендер бірнеше синтетикалық материалдардан жасалады. Желкеннің қанаты негізінен жеңіл, берік полиэстерден жасалады, ол созылуды азайту, су өткізбеуді арттыру, ауа өткізбейтін қасиеттерін жақсарту және ультракүлгін сәулелерге төзімді болу үшін арнайы химиялық өңдеуден өткізіледі. Шеттері әдетте арматура мен беріктік үшін ауыр салмақты Дакрон немесе Кевлардан жасалады. Желкеннің каркасы көбінесе жеңіл және иілгіш, бірақ сонымен бірге күшті желдің күштерін сіңіріп, қиын жағдайларда зақымданудан сақтай алатын көміртекті талшықтан жасалған құбырлардан тұрады. Желкеннің жіптері Spectra немесе Dyneema сияқты жоғары молекулалық салмақты полиэтиленнен жасалады, олар арнайы желкен жіптері үшін тігіледі, кернеу кезінде минималды созылуға және өзіне-өзі оралып, ауада айналып тұрғанда сырғуына кепілдік береді. Кейбір модельдерде қанаттың ұшы мен құйрығына салмақтар қосылады, бұл желкеннің ұшу сипаттамаларын өзгертеді, кейбір қиын маневрлерді оңайлатуға немесе оларды әсерлі етуге мүмкіндік береді. Бекітулер мен жалғаулар нейлон, майлар, алюминий және басқа да ұқсас материалдардан жасалуы мүмкін. Екі жіпті желкеннің бағасы бастаушыларға арналған модель үшін 50 доллардан, ал бәсекеге қабілетті және жоғары сапалы желкендер үшін 300 доллардан аспауы мүмкін. Төрт жіпті желкеннің бағасы бастаушыларға арналған модель үшін 150 доллардан, ал кәсіби сапалы желкендер үшін 400 доллардан аспауы мүмкін. Желкенге арналған жіптер жиынтығының бағасы әдетте 50 доллардан 100 долларға дейін ауыспайды. Кейбір желкендердің конструкциялары "қуатты желкендер" және "сүйрегіш желкендер" деп жіктеледі, оларды дөңгелекті желкен көлігін (багги) немесе серфинг тақтасын сүйреу үшін пайдалануға болады. Қуатты желкендердің көлемі "оқушылар" деп аталатын екі жіпті, кішкентай желкендерден бастап, адамдарды желкен тақталарымен немесе көлік құралдарымен тартуға арналған төрт жіпті, толық көлемді сүйрегіш желкендерге дейін өзгереді. Осы күшті тартуға арналған модельдердің көпшілігінде қауіпсіздік белбеуі қарастырылған, оны төтенше жағдайларда желкенді босату немесе оның қуатын азайту үшін пайдалануға болады, ал кейбір конструкцияларда осы мақсат үшін қосымша (үшінші немесе бесінші) жіп қосылады.

Қосымша құралдар

Көптеген спорттық желкенқаттардың әртүрлі жел жағдайларына сәйкес әр түрлі ұзындығы мен беріктігі (әдетте фунтпен өлшенеді) бар көптеген желі жиынтығы болады. Арнайы сөмкелер желкенқаттар жинағын, желі жиынтықтарын және жөндеу материалдарын, мысалы, тедлар лентасын (тесілген желкендерді жөндеу үшін) және қосалқы бөлшектерді тасымалдауға арналған. Желекенқаттарға арналған сөмкелер де саяхаттауды жеңілдетеді, кейбіреулері ұшақтардың жолаушылар багажына сыяды. Басқа да керек-жарақтарға жел жылдамдығы туралы нақты ақпарат беру үшін қолмен ұсталатын (цифрлық) анемометрлер және түнде ұшуға мүмкіндік беретін, желкенқаттың каркасына бекітілетін LED шамдар жатады. Кейбір өндірушілер өз желкенқаттары үшін, әсіресе қиын құлаудан кейін зақымдалған бөліктерді ауыстыру үшін қосалқы тіреулер немесе қосалқы бөлшектер ұсынады.

Жарыс

Көп желілі желкендердің дамуы желкен ұшырудың түрлерінің спортқа айналуына жағдай жасады. Желкен жарыстары фигуралы сырғанаумен көп ортақ нәрсеге ие, бәсекелестер міндетті фигураларды орындауымен қатар, музыканы көркемдік тұрғыдан интерпретациялап, балет стиліндегі ұшуы бойынша бағаланады. Орындаулар жеке, екі ұшқыштан тұратын жұп немесе команда ретінде жүзеге асырылады. Командалық ұшу көбінесе ең әсерлі болады, мұнда әдетте төрт ұшқыш бір-бірінен сантиметрдей қашықтықта ұшып, апаттан мүжілмей, әртүрлі фигуралар мен формацияларды орындайды. Жарыстар ұлттық және халықаралық деңгейде Sport Team and Competitive Kiting (STACK) ұйымының басшылығымен өткізіледі. Әлем чемпионаты екі жылда бір рет өткізіледі, соңғы рет 2018 жылдың сәуір айында Францияның Берк-сюр-Мер қаласында ұйымдастырылды, ал 2020 және 2022 жылғы жарыстар коронавирус пандемиясының салдарынан тоқтатылды. Америка Құрама Штаттарында American Kitefliers Association (AKA) спорттық желкен жарыстарын ұйымдастыратын бас ұйым болып табылады; түрлі аймақтардан жарыс жеңімпаздары ұлттық чемпионаттар үшін жыл сайынғы AKA конвенциясына шақырылады. Басқа ұлттық ұйымдарға All Japanese Sport Kite Association (AJSKA), FFVL France, FLD ev Germany, STACK Holland, STACK Italia және STACK UK кіреді. 1996 жылы AKA, STACK және AJSKA ұйымдары ережелер мен процедураларды біркелкілендіру мақсатында Халықаралық ережелер кітабы комитетін (IRBC) құрды. Ережелер жинағына жарыстар бойынша жалпы ережелер, міндетті фигураларға таңдалатын фигуралардың сипаттамалары және түрлі жарыстарды бағалау жөніндегі нұсқаулар кіреді.