Кіріспе

Британдық викториналық телесериал – 1962 жылы алғаш рет көрсетілген британдық телебағдарлама. «Университеттер шайқасы» бағдарламасы 1962 жылдың 21 қыркүйегінен 1987 жылдың 31 желтоқсанына дейін ITV арнасында 913 бөлімнен тұратын циклмен көрсетілді, оны викторина шебері Бамбер Гаскойн жүргізді. BBC бағдарламаны 1994 жылдың 21 қыркүйегінде, оның 32 жылдығында Джереми Паксманды викторина жүргізушісі ретінде қайта жаңғыртты. Паксман 2023 жылы 52-ші маусымның аяқталуынан кейін жүргізуші қызметінен бас тартты, содан кейін оны Амол Ражан алмастырды. 2022 жылдың қазан айында ITV арнасында «Паксман: Паркинсонмен күресі» атты деректі фильм шықты, онда Паркинсон ауруының оған қалай әсер еткені зерттелді және Паксман «Университеттер шайқасы» бағдарламасының соңғы бөлімін 2022 жылдың 15 қазанында жазғаны, ол 2023 жылдың 29 мамырында көрсетілгені хабарланды. Қазіргі титул иелері – Лондон Имперлік колледжі, ол 2024 жылдың 8 сәуірінде 2023/24 маусымының финалында тарихи бесінші титулын жеңіп алды. 2023 жылдың 21 сәуірінде BBC жаңа декор мен титулдық суретті таныстырды, ол Ражанның алғашқы бағдарламасында, 2023 жылдың 17 шілдесінде көрсетілді. Бағдарлама әрқашан бір компаниямен (алғашқыда Granada Television деп аталды, 2009 жылы ITV Studios деп, ал 2021 жылы Lifted Entertainment деп қайта аталды) Ричард Рид Продакшн және Колледж Боул Компани лицензиясы бойынша өндірілді. Ол бастапқыда 2013 жылы жабылмағанша Манчестердегі Granada студиясында жазылды; қазір Салфордтағы Dock10 студиясында жазылады.

ITV (1962 жылдан 1987 жылға дейін)

Бағдарламаның бастауы College Bowl деп аталатын американдық телешоу викторинасынан туындады. 1954 жылы Granada Television телеарнасын құрған Сидни Бернштейннің ағасы Сесил Бернштейн бұл бағдарламаны АҚШ-та көріп, форматын ұнатқан. Granada компаниясы Ұлыбританияның университеттерінен құралған командалармен ұқсас бағдарлама жасауға бекітілді. 1962 жылы іске қосылған University Challenge бағдарламасын 2022 жылы қайтыс болған Бамбер Гаскойн жүргізді. Бағдарламаның алғашқы матчы Лидс университеті (кейіннен танымал болған Ян Чаннелл, «Жаңа Зеландияның сиқыршысы» қатысқан) мен Рединг университеті арасында өтті. Шоу шағын, бірақ адал көрермендер қауымының сүйіктісіне айналды және ITV телеарнасының жарнамалық үзілістерсіз көрсетілген сирек бағдарламаларының бірі болды. Бастапқыда бағдарлама көптеген аймақтарда ең жоғары рейтингілік уақытта немесе кешкі жаңалықтардан кейін шамамен 22:30-да көрсетілді. 1970-ші жылдардың басында түрлі ITV аймақтық компаниялары бағдарламаны тұрақсыз уақыттарда көрсетуге көшті, кейбіреулері күндіз, демалыс күндері немесе түнгі уақытта эфирге шығарды. Тұрақты эфирлік уақыт болмағандықтан, көрермендер саны көбінесе төмендеп, продюсерлер бағдарламаның ұзақ жылдар бойы сақталған форматына өзгерістер енгізуге мәжбүр болды. LWT 1983 жылдың қазанында бағдарламаны тоқтатып, Thames телеарнасы да көп ұзамай одан үлгі алды. Бағдарлама 1985 жылы көрсетілмеді және 1986 жылдың сәуірінде қайта оралды, содан кейін ITV оны желіге қосып, апта ішінде сағат 15:00-де көрсетті. Ойын жүргізу қағидалары жаңартылды, бастапқы ойындар екі кезеңде өтті: біріншісі классикалық форматта, екіншісі эстафета түрінде ойналды, онда қатысушылар спорт, әдебиет және ғылым сияқты нақты санаттардан сұрақтар таңдап, екі дұрыс жауап берген сайын эстафеталық таяқшаны бір ойыншыдан екіншісіне өткізді. Соңғы серия да желіге қосылды, бірақ жазғы демалыс кезеңінде сағат 11:00-де көрсетілді. Дегенмен, жаңа эфирлік уақыт бағдарламаны жабылудан сақтап қалуға көмектеспеді. Соңғы ITV сериясы 1987 жылы көрсетілді. Оксфорд және Кембридж университеттері өздерінің құрамына кіретін колледждердің бес өкілін жеке команда ретінде қатыстыруға құқылы болды, бұл колледждердің өздері университет емес: оларда студенттердің саны мыңдаған емес, жүздеген ғана. Бұл 1975 жылғы наразылық акциясының себебінің бірі болды, онда Манчестер университетінің командасы (ішінде Дэвид Ааронович болған) Кембридждің Даунинг колледжіне екінші орын алды, олар әр сұраққа «Че Гевара», «Маркс», «Троцкий» немесе «Ленин» деп жауап беру арқылы бағдарламаны көрсетуге болмайтын жағдайға жеткізуді көздеді. Алайда, эпизод көрсетілді, бірақ оның тек бір бөлігі ғана Granada Television архивінде сақталды. Содан кейін Granada Манчестер университетіне бірнеше жылға тыйым салды.

Би-би-си

Университеттік сын 1994 жылы BBC арқылы қайта жаңғыртылды, бірақ әлі де Granada Television (2009 жылдан бастап ITV Studios деп аталатын) өндірді, бастапқы форматты, шағын өзгерістермен сақтап, және Джереми Паксман жүргізді. Шоу үзілісі кезінде, BBC Гранада Телевизиясына арналған тақырыптық кештің бір бөлігі ретінде шоудың арнайы бағдарламасын жасады. Оны Бамбер Гаскойн жүргізді және 1992 жылдың 28 желтоқсанында BBC2 арнасында көрсетілді. Командалардың құрамында 1987 жылғы маусымның финалында жеңімпаз команданы көрсеткен Оксфордтың Кебл колледжінің студенттері және бұрын студенттер ретінде бағдарламаға қатысқан атақты түлектерден құралған команда, олардың ішінде журналист Джон Симпсон және актер Стивен Фрай болды. Бұл бағдарламадан бұрын шоу тарихы туралы қысқаша деректі фильм көрсетілді. Бамбер Гаскойнның жүргізуші ретіндегі соңғы қатысуы 1998 жылы Universe Challenge бағдарламасында болды (төменде қараңыз).

Жоғары оқу орнынан кейінгілер

1994 жылы қайта жаңғыртылғаннан бері бағдарламада бірнеше аспиранттар мен ересек студенттердің командалары қатысты, олардың қатысуы сынға түсті. 1999 жылы Ашық университеті 46 жас орташа жасқа ие командасымен жеңіске жетті. Жартылай финалда олар Лондон университетінің Бёркбек колледжінің, жартылай штаттан және ересек студенттерге мамандалған, сәл жасырақ командасын тікелей еңсерді. Бёркбек 2003 жылы да едәуір ересек командасымен жарысты жеңіп алды. Жетекші Жереми Паксман Ашық университетінің командасы "жарыс рухына сай емес" екенін айтты. Команда оған жауап ретінде, "бұл викторинаның немесе университеттің рухына қалай қайшы келетінін" нақтылап беруге шақырды.

Конкурсқа қатысуға жарамсыз конкурсанттар

2009 жылы Оксфордтың Корпус Кристи колледжінің командасының мүшесі Сэм Кей, шоу түсірілімі кезінде студент емес деп айыпталып, дауға тартылды. Кей өткен жазда химия мамандығын бітірген, содан кейін философия докторына оқуға түсуді жоспарлаған, бірақ жеткілікті қаржысы болмағандықтан оқуын тоқтатқан. Кейін ол бухгалтер болып жұмыс істеді. Капитаны Гейл Тримбл "адам Google" деп аталған команда жарысты жеңіп алды, бірақ кейіннен дисквалификацияланды, ал жүлде екінші орын алған Манчестер университетіне берілді. Бірнеше күннен кейін, Оксфордтың Крайст Черч колледжінен 2008 жылғы жеңімпаз команданың мүшесі Чарльз Марклендтің, жарыс барысында Баллиол колледжіне оқуын ауыстырғаны да анықталды. Ол команда капитаны жағдай туралы зерттеушімен байланысқа шыққанын және бұл мәселе емес екенін, үздіксіздік сақтау үшін сол команданы сақтап қалу қажет екенін айтты. Сондай-ақ, 2004 жылы Оксфордтағы Магдален колледжінің жеңімпаз командасының капитаны Фрейя МакКлементс сол кезде Дублиндегі Тринити колледжінде оқып жүргені белгілі болды. Бұл туралы BBC жаңалықтарында хабарланғанмен, ешқандай шара қолданылмады, себебі BBC бұл факт олардың назарына жеткізілмегенін мәлімдеді.

Өңдеу

2016 жылы Хенли әдеби фестивалінде Джереми Паксман студенттер бірнеше қатарынан берілген бастапқы сұрақтарға жауап бере алмаған жағдайда, олардың көбінесе эфирге шығармас бұрын жойылғанын айтты.

Командалар

Командалар төрт мүшеден тұрады және көпшілігі бір университеттің өкілі болып табылады. Оксфорд, Кембридж, Лондон университеттерінің колледждері және бұрынғы Уэльс университетінің колледждері тәуелсіз команда ретінде қатысады – олардың арасындағы ерекшелік осы. Ұлыбританияның басқа да университеттерінде де құрамында колледждер бар, бірақ тек колледж деңгейінде оқыту жүргізілетін колледждер ғана тәуелсіз командаларға қатыса алады. Жарысқа қатысатын командалар әр жыл сайын шоу продюсерлерімен жалпы білімді тексеру викторинасының нәтижелеріне және командалардың телешоуға сай келуін бағалау негізінде іріктеледі. Оксфорд және Кембридж ("Оксбридж") колледждері жарыста жиі кездеседі: мысалы, 2011 және 2022 жылдар арасындағы Рождестволық серияда Оксбридж колледждері командалардың ширегін және жеңімпаздардың үштен екі бөлігін құрады. Ойын кезінде қатысушылар тек фамилияларымен таныстырылады, бірақ бастапқыда өздерінің толық аты-жөндерімен, қайдан келгендері және не оқып жатқандары туралы айтады. Командалар көбінесе әр жыныстан мүшелерден тұрады, негізінен жас адамдар, бірақ кейде үлкендер де кездеседі.

Турнирдің құрылымы

Қазіргі уақытта әр серияда қолданылатын турнир форматы 28 командадан басталатын тікелей іріктеу турнирі болып табылады. Бірінші раундтың 14 жеңімпазы тікелей он алтыға өтеді. Бірінші раундта ең көп ұпай жинаған төрт жеңілген команданың қатысуымен екі матч өткізіледі, олардың жеңілген көрсеткіштері көбінесе басқа бірінші раунд матчтарындағы жеңіс көрсеткіштерінен жоғары болады. Шектей кезеңдегі (соңғы сегіз команда) командалар жартылай финалға өту үшін осы кезеңде екі матчты жеңуі керек. Сол сияқты, командалар осы кезеңнен шығарылу үшін екі ширек финалдық матчта жеңілуі керек. Матчтарға жұптау көбінесе күшті командаларды бір-бірінен алшақтату үшін жасалады.

Сұрақтар пішімі

Бастауыш сұрақтарға жеке жауап беріледі және он ұпайға ие болады. "Сіздің онға арналған стартеріңіз" деген тіркес Дэвид Николздың 2003 жылғы "Онға арналған стартер" романы мен 2006 жылы Джеймс МакАвойдың қатысуымен түсірілген фильмге шабыттандырды. Бастауыш сұрағына қате үзіліс жасау бес ұпай айып салуға әкеледі; ITV телеарнасының сериясында бұл қарсы командаға бес ұпай қосылған, ал BBC телеарнасының сериясында үзіліс жасаған командадан бес ұпай шегерілген. Бастауыш сұраққа дұрыс жауап берген командаға 15 ұпайға бағаланған үш бонус сұрақ беріледі, олар пікірталасқа мүмкіндік береді. Бонус сұрақтары тақырыптық тұрғыдан байланысты. Сурет немесе музыка сұрағынан кейінгі бонус сұрақтары болмаса, олар алдыңғы бастауыш сұрақпен сирек байланысты болады. Әдетте, үш бөлек бонус сұрақ болады, әрқайсысы бес ұпайға бағаланады, бірақ кейде бонус сұрақ тізімдегі белгілі бір сандағы элементтерді дұрыс атауды талап етеді, олардың санына қарай бес, он немесе он бес ұпай беріледі (мысалы, "жеті негізгі SI бірлігі бар. Бес ұпай үшін бес, он ұпай үшін алты немесе он бес ұпай үшін жеті атаңыз"). Бонус сұрақтарына жауап беру жауапкершілігі команда капитанында болады, егер команданың басқа мүшесі "Номинацияла [аты]" деп аталмаса. Аталған команда мүшесі оның орнына жауап бере алады. Ойын барысында екі сурет раунды (шамамен ойынның төрттен бірі мен үштен бірінде) және бір музыка раунды (ортасында) болады, онда келесі бонус сұрақтары бастауыш сұрақпен тақырыптық байланысты. Егер сурет немесе музыка бастауыш сұрағына дұрыс жауап берілмесе, оған қоса берілетін бонус сұрақтары келесі дұрыс жауап берілген бастауыш сұраққа дейін сақталады. Әдетте, соңғы жарыстарда бірінші сурет раунды ғылым мен технология, география және тілдерге, ал екінші сурет раунды өнер, кино, теледидар және әдебиетке қатысты. 2010 жылғы Манчестер университетінің командасында көру қабілеті бұзылған студент Рейчел Нейман болды, ал командаға қатысқан эпизодтардағы сурет раундтары оған Брайльмен жазылған сөзжұмбақтары болды. Музыка раундында ойналатын музыка классикалық немесе эстрадалық болуы мүмкін – мысалы, 2011 жылдың 25 шілдесінде ойнатылған музыка "Евровидение" ән байқауының жеңімпаздары болды. Кейде музыкадан басқа да аудио жазбалар (мысалы, сөйлеу, жануарлардың дыбыстары немесе басқа да далалық жазбалар) қолданылады. Сұрақтардың қарқыны шоу барысында біртіндеп артады. Гонгтың дыбысы ойынның аяқталғанын білдіреді. Осы сәтте ойын дереу тоқтатылады, тіпті егер жүргізуші сұрақ қоюдың ортасында болса да. Егер гонг дыбысымен ойын тең аяқталса, кенеттен өлім сұрағы қойылады, ал дұрыс жауап берген команда жеңімпаз деп жарияланады; бұл команда сұраққа дұрыс жауап бергенге дейін немесе сұраққа қате үзіліс жасағаны үшін бес ұпай шегерілгенге дейін қайталанады. Бағдарламаның соңы әдетте жүргізушінің "Бұл (жеңілген команданың аты), қош салайық деді, бұл (жеңімпаз команданың аты), сондай-ақ меннен қош салайық: қош салайық!" деген сөздерімен белгіленеді.

Өндіріс

Бастауыш сұрақтар оқылып жатқанда, командалар экранның екіге бөлінуі арқасында бірінің үстіне бірі көрсетіледі. Ойыншы жауап беру үшін сигнал бергенде, кадр сол ойыншыға жақындап, дауыс оны командасы мен тегі бойынша таныстырады, мысалы, "Ноттингем, Мунро". Дауыстық эффектіні Роджер Тиллинг студияда тікелей орындайды, және бағдарлама соңына қарай оның қарқыны артады. 1986 жылғы түсірілімдерде екі қабатты декорация қолданылды, бірақ ол келесі жылы тоқтатылды.