Теңіз кірпісінің түрі: Sand dollar (теңіз дискісі) – жапақ, шұңқыр қазғыш теңіз кірпісі. Сыртқы қабығы ақ түсті, құрғақтан табылғанда ақша тәрізді көрінеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Теңіз кірпілерінің отряды
Order of sea urchins
Құм доллары (Жаңа Зеландия мен Бразилияда теңіз печеньелері немесе снэппер бисквиттері, ал Оңтүстік Африкада панси қабықшалары деп те аталады) – Clypeasteroida отрядына жататын, жазық, қазба жасаушы теңіз кірпілерінің түрі. Отрядтың ішіндегі кейбір түрлер, толығымен жазық болмағандықтан, теңіз бисквиттері деп белгілі. Құм долларын "құм торттары" немесе "торт кірпілері" деп те атайды.
Sand dollars (also known as sea cookies or snapper biscuits in New Zealand and Brazil, or pansy shells in South Africa) are species of flat, burrowing sea urchins belonging to the order Clypeasteroida. Some species within the order, not quite as flat, are known as sea biscuits. Sand dollars can also be called "sand cakes" or "cake urchins".
Аттар
"Қом доллары" термині жағаға шайылып келгеннен кейін өлгендердің қаңқаларының (сынақтарының) сыртқы түрінен туындайды. Қаңқада бархаттай жұмсақ тікендер болмайды және көбінесе күн сәулесінен ақ болып ағарады. Бұрынғы жағалауды аралағандар үшін бұл 38–40 мм диаметрі бар ескі испан доллары сияқты үлкен күміс монетаны еске түсірген. Қом долларының басқа да атаулары: құмдық торттар, панси қабықшалары, снэппер бисквиттері, торт тәрізділер және теңіз печеньелері. Оңтүстік Африкада оларды бес гүл жапырағынан тұратын бақша гүліне ұқсас болғандықтан панси қабықшалары деп атайды. Кариб теңізі құм доллары немесе көтерілген теңіз бисквиті, Clypeaster rosaceus, көбіне биіктігі жағынан қалың болады. Американың испан тілінде сөйлейтін аймақтарында құм долларын көбінесе galleta de mar (теңіз печеньесі) деп атайды; бұл аударма ағылшын тілінде де жиі кездеседі. АҚШ-тың Джорджия штатындағы халық арасында құм долларының су перілері жоғалтқан монеталарды білдіретініне сенеді.
The term "sand dollar" derives from the appearance of the tests (skeletons) of dead individuals after being washed ashore. The test lacks its velvet like skin of spines and has often been bleached white by sunlight. To beachcombers of the past, this suggested a large, silver coin, such as the old Spanish dollar, which had a diameter of 38–40 mm. Other names for the sand dollar include sand cakes, pansy shells, snapper biscuits, cake urchins, and sea cookies. In South Africa, they are known as pansy shells from their suggestion of a five petaled garden flower. The Caribbean sand dollar or inflated sea biscuit, Clypeaster rosaceus, is thicker in height than most. In Spanish speaking areas of the Americas, the sand dollar is most often known as galleta de mar (sea cookie); the translated term is often encountered in English. In the folklore of Georgia in the United States, sand dollars were believed to represent coins lost by mermaids.
Сипаттама
Құм долларлары кассидулоидтар сияқты басқа эхиноидтардан ерте юра кезеңінде бөлініп шықты, ал алғашқы құм долларының – *Togocyamus* туысы палеоценде пайда болды. *Togocyamus* туысынан кейін көп ұзамай эоценде қазіргі көрінісіне жақын топтар пайда болды. Кейбір құм доллары түрлерінің қабықшасында жануардың мұхит толқынымен бірге кетіп қалмауы үшін құмға бекінуіне көмектесетін лунула деп аталатын тіліктер болады. Тірі организмдерде қабықша жұқа, барқыттай тікендермен жабылады, ал тікендердің үстінде өте ұсақ кірпікшелер (жұқа түктер) орналасқан. Тікендердің үйлесімді қозғалысы құм долларларына теңіз түбінде жылжуға мүмкіндік береді. Тірі құм долларының барқыттай тікендері түрлеріне қарай жасыл, көк, күлгін немесе қызғылт түстерде болады. Жақында ғана өлген немесе өліміне жеткен (морибунд) организмдер кейде жағажайларда сыртқы пішінінің көп бөлігі сақталған күйде табылады. Өлген организмдер көбінесе беткі қабатынан айырылып, күн сәулесінен ақ түске айналған бос қабықшаларымен кездеседі. Ересек құм долларының денесі, басқа эхиноидтар сияқты, радиалды симметрияны көрсетеді. Құм долларындағы гүл жапырағы тәрізді пішін бес жұп тесік қатарынан тұрады. Тесіктер – эндоскелеттегі газ алмасу үшін қолданылатын түтікшелердің шығу орындары. Құм долларының аузы денесінің төменгі жағында, гүл жапырағы тәрізді пішіннің ортасында орналасқан. Басқа теңіз кірпілерінен айырмашылығы, құм долларының денесі еркек және әйел арасында морфологиялық айырмашылықтар жоқ екі жақты симметрияны да көрсетеді. Құм долларының анусы көбінесе теңіз кірпілеріндегідей жоғары орналасқан емес, артқы жағында орналасқан, ал кейбір түрлерде екі жақты белгілер көбірек байқалады. Бұл құм долларының эволюция барысында, бастапқыда теңіз түбінде (эпибентос) өмір сүрген жануарлардан оның астында (эндобентос) қоршаған ортаға бейімделуінен туындайды.
Sand dollars diverged from the other irregular echinoids, namely the cassiduloids, during the early Jurassic, with the first true sand dollar genus, Togocyamus, arising during the Paleocene. Soon after Togocyamus, more modern looking groups emerged during the Eocene. The test of certain species of sand dollar have slits called lunules that can help the animal stay embedded in the sand to stop it from being swept away by an ocean wave. In living individuals, the test is covered by a skin of velvet textured spines which are covered with very small hairs (cilia). Coordinated movements of the spines enable sand dollars to move across the seabed. The velvety spines of live sand dollars appear in a variety of colors—green, blue, violet, or purple—depending on the species. Individuals which are very recently dead or dying (moribund) are sometimes found on beaches with much of the external morphology still intact. Dead individuals are commonly found with their empty test devoid of all surface material and bleached white by sunlight. The bodies of adult sand dollars, like those of other echinoids, display radial symmetry. The petal like pattern in sand dollars consists of five paired rows of pores. The pores are perforations in the endoskeleton through which podia for gas exchange project from the body. The mouth of the sand dollar is located on the bottom of its body at the center of the petal like pattern. Unlike other urchins, the bodies of sand dollars also display secondary front to back bilateral symmetry with no morphological distinguishing features between males and females. The anus of sand dollars is located at the back rather than at the top as in most urchins, with many more bilateral features appearing in some species. These result from the adaptation of sand dollars, in the course of their evolution, from creatures that originally lived their lives on top of the seabed (epibenthos) to creatures that burrow beneath it (endobenthos).
Әдеп-тәрбие және тіршілік ету ортасы
Құм долларларын барлық құрлықтардағы қоңыржай және тропикалық аймақтарда кездестіруге болады. Құм долларлары құмды және лайлы аймақтарда немесе олардың астында, орташа ең төменгі су деңгейінен төменгі жағында тіршілік етеді. Ең көп таралған құм доллары, Echinarachnius parma, Солтүстік жарты шарда, теңіздің тереңдігіне дейін кездеседі, ал кілт тесігі құм доллары (Mellita туысының үш түрі) Кариб теңізінде және оның айналасындағы көптеген жағалауларда таралған. Аңның бір жақтан екінші жағына дейін жазықталған беті мен астыңғы жағындағы тікендер оған баспана немесе тамақ іздегенде шұңқырларға кіруге немесе шөгінділердің арасымен жүруге мүмкіндік береді. Бұл кішкентай тікендерді жіңішке, шаш тәрізді кірпікшелер жабады. Құм долларлары көбінесе мұхит түбінде кездесетін балдырлар мен органикалық заттармен қоректенеді, бірақ кейбір түрлері мұхит ағынында қалқып жүзетін органикалық заттарды ұстау үшін жанына қарай бұрылады. Бұл құм долларларының дернәсілдері жыртқыш балықтардың еріген шырынын сезгенде өздерін клондау арқылы көбейеді. Жыртқыш балықтардың шырынына ұшыраған дернәсілдер қауіпке жауап ретінде өздерін клондайды. Бұл процесс олардың санын екі есеге арттырып, мөлшерін екі есеге азайтады, бұл оларды жыртқыш балықтардың назарынан жақсы жасыруға мүмкіндік береді, бірақ оларды шаяндар сияқты кіші жыртқыштардың шабуылына осал етеді. Құм долларлары көбейгенде де өздерін клондай алады. Дернәсілдер бұл процеске жеткілікті тамақ болғанда немесе температура жағдайлары оңтайлы болғанда ұшырайды. Клондау метаморфоз кезінде жоғалатын тіндерді пайдалану үшін де жүзеге асырылуы мүмкін. Құм долларының жалпақ қабырғасы оған құмға көміліп, әлеуетті жыртқыштардан жасырынуға мүмкіндік береді.
Sand dollars can be found in temperate and tropical zones along all continents. Sand dollars live in waters below the mean low water line, on or just beneath the surface of sandy and muddy areas. The common sand dollar, Echinarachnius parma, can be found in the Northern Hemisphere from the intertidal zone to the depths of the ocean, while the keyhole sand dollars (three species of the genus Mellita) can be found on many a wide range of coasts in and around the Caribbean Sea. The spines on the somewhat flattened topside and underside of the animal allow it to burrow or creep through the sediment when looking for shelter or food. Fine, hair like cilia cover these tiny spines. Sand dollars usually eat algae and organic matter found along the ocean floor, though some species will tip on their side to catch organic matter floating in ocean currents. The larvae of these sand dollars clone themselves when they sense dissolved mucus from a predatory fish. The larvae exposed to this mucus from the predatory fish respond to the threat by cloning themselves. This process doubles their population and halves their size which allows them to better escape detection by the predatory fish but may make them more vulnerable to attacks from smaller predators like crustaceans. Sand dollars will also clone themselves during normal asexual reproduction. Larvae will undergo this process when food is plentiful or temperature conditions are optimal. Cloning may also occur to make use of the tissues that are normally lost during metamorphosis. The flattened test of the sand dollar allows it to burrow into the sand and remain hidden from sight from potential predators.