Кіріспе

Эхинодермдер анатомиясындағы гидравликалық жүйе

Су тамырлары жүйесі – теңіз жұлдыздары және теңіз кірпісі сияқты эхинодермдердің қозғалысы, тағам және қалдықтардың тасымалдануы, сондай-ақ тыныс алу үшін пайдаланатын гидравликалық жүйе. Жүйе көптеген түтікше тәрізді аяқтарды байланыстыратын каналдардан тұрады. Эхинодермдер суды түтікше тәрізді аяқтарға итеріп, оларды созылып, жерге итеріп, содан кейін аяқтардың кері тартылуына мүмкіндік беру үшін бұлшық еттерін кезекпен жиырылып, босатады. Жүйенің нақты құрылымы эхинодермдердің бес класы арасында шамалы өзгешеліктерге ие. Жүйе эхинодермдердің коломдық қуыстарының бір бөлігі болып табылады, гемальдық колом (немесе гемальдық жүйе), перивисцеральдық колом, гонадальдық колом және перигемальдық коломмен бірге. Су тамырлары жүйесіне қатысты кейде қолданылатын басқа терминдер – "амбулакральдық жүйе" және "аквиферлік жүйе". Бұрын "аквиферлік жүйе" көптеген байланыссыз омыртқасыздардың құрылымдарын атау үшін қолданылған, бірақ бүгінде ол губкалардың су каналдарымен және Полиниктер сияқты кейбір моллюскалардың гидростатикалық қаңқасымен шектеледі.

Теңіз жұлдыздары

Теңіз жұлдыздарында су жануардың жоғарғы бетіндегі мадрепорит деп аталатын, ішек тәрізді құрылым арқылы жүйеге кіреді. Бұл кішкентай қап немесе ампуланың үстінде орналасқан, ал одан тас канал деп аталатын канал жалғасады, оның аты айтқандай, көбінесе әктас материалмен қапталған. Тас канал шеңберлі сақиналы каналға дейін созылады, одан радиалдық каналдар амбулакральдық ойыстар бойымен сыртқа қарай жүреді. Теңіз жұлдызының әр қолында төменгі жағында осындай бір ойыс бар, ал теңіз кірпілерінде олар дененің сыртынан өтеді. Радиалдық каналдардың әр жағынан ампула тәрізді бөртпелер қатары пайда болады, олар бүйірлік каналдар арқылы байланысады. Теңіз жұлдыздарында олар әрқашан тізбектес орналасқан, яғни сол жақтағы ампула оң жақтағыдан кейін келеді, және радиалдық каналдың бойымен осылай жалғасады. Ампулалар сорғыш тәрізді аяқтарға (подиа) жалғасқан. Бүкіл құрылым түтік аяқ деп аталады. Көп жағдайда ампулаларды радиалдық каналға жалғастыратын кішкентай бүйірлік каналдардың ұзындығы бірдей болады, сондықтан түтік аяқтары екі қатарға орналасады, әрбір қатар ойыстың әр жағында болады. Бірақ кейбір түрлерде кезекпен ұзын және қысқа бүйірлік каналдар кездеседі, бұл ойыстың әр жағында екі қатардан, яғни барлығы төрт қатар болып көрінеді. Орталық сақиналы канал радиалдық каналдарды бір-бірімен және тас каналмен байланыстырады, сонымен қатар ішкі бетінде басқа да арнайы құрылымдар бар. Көптеген теңіз жұлдыздарының әр радиалдық каналының арасында полиандық қап деп аталатын бұлшықетті қап орналасқан. Сақиналы каналда сондай-ақ төрт-бес жұп күрделі қуыстар бар, олар Тидеман денелері деп аталады. Олар, көрінеріне, геломоциттерді – амебоидты жасушаларды, омыртқалы жануарлардың қан жасушаларына ұқсас жасушаларды шығарады. Су тамыр жүйесінің құрамы негізінен теңіз суы болғанымен, сұйықтықта геломоциттерден басқа, белгілі бір мөлшерде ақуыз және жоғары концентрацияда калий тұздары да бар.

Офиуроидтар

Офиуроидтар, оның ішінде сынық жұлдыздар мен себет жұлдыздар тобы, теңіз жұлдыздарынан біршама өзгеше су тамыр жүйесіне ие, сыртқы көрінісі ұқсас болғанына қарамастан. Мадрепорит жануардың төменгі жағында орналасқан, көбінесе жақ сүйектерінің бірінде. Тас канал жоғары қарай сақиналы каналға дейін созылады, ол әдетте жақтардың жоғарғы (ішкі) бетіндегі дөңгелек ойыста орналасқан. Сақиналы каналда төрт полиандық қапшық бар. Офиуроидтарда амбулакраль ойыс жоқ, ал радиалдық каналдар қолдың сүйектеріне ұқсас қатты сүйектен өтеді. Теңіз жұлдыздарынан айырмашылығы, түтікшелі аяқтар тізімделмей, жұптар түрінде келеді және ампулалары жоқ. Оның орнына, аяқтың жоғарғы жағындағы қарапайым клапан түтікшелі аяқтардағы су қысымын және оған байланысты каналдардың жиырылуын реттеуге көмектеседі.

Теңіз қаздар

Теңіз кірпісінің мадерпориті жануардың жоғарғы бетіндегі анусқа жақын пластиналардың бірінде орналасқан. Тас канал мадерпориттен өңештің айналасында жатқан сақиналық каналға төмен қарай бағытталған және бірнеше полиандық қапшықтарды қамтиды. Теңіз кірпілерінде қолдары болмағандықтан, бес радиалдық канал қатты қаңқаның ("сынақтың") ішінде тікелей жүріп, анусқа қарай иіледі. Радиалдық каналдардың екі жағынан тармақталған ампулалар, сынақтың тесіктері арқылы сыртқа қарай өтетін он қатар түтікше аяқтарды құрайды. Теңіз жұлдыздарындағыдай, ампулалар кезектесіп орналасады, бірақ көп жағдайда (әйтеуір, барлығында емес) олар сынақтан өтетін кезде екіге бөлініп, сыртқы бетінде қайта бірігеді. Теңіз кірпілерінің түтікше аяқтары әртүрлі мақсаттарға қарай жиі өзгеріске ұшырайды. Радиалдық канал амбулакральды аймақтың ең жоғарғы пластинасынан шығып тұратын, сумен толған кішкентай сырғамен аяқталады.

Қыранқұйрықтар

Эхинодермалардың арасында криноидтарда мадрепорит болмайды. Оның орнына, ауыз беті дене қуысына дейін жететін көптеген ұсақ кірпікшелі саңылаулармен жабылады. Сақиналық каналдың жануардың қолдарының арасында орналасқан бірнеше кішкентай тас каналдары бар, бірақ олар дене қуысына ашылады, демек, сыртқы ортамен тек жанама байланыста болады. Бес радиалдық канал қолдарға өтеді және қолдарды жабатын жеке тармақтар мен қылшықтарды қамтамасыз ету үшін бірнеше рет тармақталады. Басқа эхинодермалардағыдай, радиалдық каналдардан бүйірлік каналдар пайда болады, бірақ ампулалар жоқ, және ауыз айналасынан басқа, әр каналдың соңынан үш түтікшелі аяқтардың топтары тармақталады, ал ол жерде олар жеке-жеке орналасқан. Ампулалардың болмауына байланысты, су қысымын жиырылғыш бұлшық еттермен қоршалған сақиналық канал сақтайды.

Теңіз қызанағы

Теңіз қызанағының су тамырлары жүйесі сыртқы ортамен байланысы жоқ, сондықтан теңіз суының орнына ішкі дене қуысы сұйықтығымен толтырылады. Мадрепорит қалыпты, бірақ ол жұтқыншақтың астында, дене қуысының ішінде орналасқан. Тас канал салыстырмалы түрде қысқа. Сақиналы каналда әдетте 1-4 полиандық қапшық болады, бірақ Аподидалар отрядында 50-ге дейін болуы мүмкін. Радиалды каналдар ауызды қоршаған әктас пластиналарындағы ойыстар арқылы өтеді, содан кейін дененің бойымен амбулакральді аймақтар бойымен созылады. Бүйірлік каналдар түтікшелі аяқтарға және үлкен ауыздық сырғанақтарға дейін жетеді, олардың барлығында ампулалар бар. Түтікшелі аяқтары жоқ Аподидаларда радиалды каналдар да жоқ, сырғанақтарға арналған каналдар тікелей сақиналы каналдан тармақталады.991–992