Кіріспе

Келісім-шарт теориясы және экономикадағы түсінік

Келісім-шарт теориясында, механизмдерді жобалауда және экономикада ақпараттық асимметрия – бір тараптың екіншісіне қарағанда көбірек немесе жақсы ақпаратқа ие болу жағдайы. Ақпараттық асимметрия мәмілелерде күш теңгерімсіздігін тудырады, бұл кейде мәмілелердің тиімсіздігіне, ал ең нашар жағдайда – нарықтың сәтсіздігіне әкелуі мүмкін. Бұл мәселенің мысалдары – жағымсыз таңдау, моральдық тәуекел және білім монополиясы. Ақпараттық асимметрияны бейнелеудің әдеттегі тәсілі – бір жағы сатушы, екіншісі сатып алушы болып табылатын таразы. Сатушы көбірек немесе жақсырақ ақпаратқа ие болғанда, мәміле оның пайдасына қарай ықтимал (“күш тепе-теңдігі сатушыға ауысады”). Мысалы, қолданылған автомобиль сатылатын кезде сатушы көліктің жағдайы мен нарықтық құны туралы сатып алушыдан гөрі жақсы біледі, ал сатып алушы нарықтық құнды сатушы ұсынған ақпарат пен өзінің бағалауына сүйене отырып бағалай алады. Халықаралық қатынастар теориясы соғыстардың асимметриялық ақпараттан туындауы мүмкін екенін және “Қазіргі заманғы ірі соғыстардың көпшілігі көшбасшылардың жеңіске жету мүмкіндіктерін дұрыс есептемеуінен туындады” деп мойындайды. Джексон мен Морелли ұлттық көшбасшылар арасындағы асимметриялық ақпараттың болуын жазады, ол “бір-бірінің қару-жарағы, әскери қызметкерлердің сапасы мен тактикасы, ниеттері, географиясы, саяси ахуалы немесе әртүрлі нәтижелердің салыстырмалы ықтималдығы туралы білетін немесе сенетін нәрселердегі” айырмашылықтарда немесе басқа агенттердің мотивациялары туралы “толық емес ақпаратта” көрінеді. Ақпараттық асимметрия негізгі агенттік проблемалар аясында зерттеледі, онда ол қате ақпарат берудің маңызды себебі болып табылады және кез келген коммуникация процесінде маңызды рөл атқарады. Ақпараттық асимметрия неоклассикалық экономикадағы маңызды болжам болып табылатын толық ақпаратқа қарама-қарсы келеді. 1996 жылы Джеймс А. Миррлиз бен Уильям Викриге “асимметриялық ақпарат жағдайындағы стимулдар туралы экономикалық теорияға қосқан негізгі үлесі үшін” Экономика саласындағы Нобель сыйлығы табысталды. Бұл Нобель комитетіне экономикадағы ақпараттық проблемалардың маңыздылығын мойындауға мүмкіндік берді. Кейіннен 2001 жылы Джордж Акерлоф, Майкл Спенс және Джозеф Э. Стиглицке “асимметриялық ақпаратпен нарықтарды талдау” үшін тағы бір Нобель сыйлығы берілді. 2007 жылғы Экономикалық ғылымдар саласындағы Нобель сыйлығы Леонид Хурвич, Эрик Маскин және Роджер Майерсонға “механизмдерді жобалау теориясының негізін қалағандары үшін” табысталды, бұл теория қатысушыларды өздерінің ақпаратын адал түрде жариялауға ынталандыратын нарықтарды жобалаумен айналысады.

Тарих

Ақпараттық асимметрияның мәселесі нарық пайда болғаннан бері бар, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңге дейін көбінесе зерттелмеген. Бұл – өте кең тақырыптар жиынтығын қамтитын жалпы ұғым. Грек стоиктері (б.з.д. 2-ғасыр) Родос саудагерінің әңгімесінде сатушылардың құпия ақпараттан алған артықшылықтарын қарастырған. Родос аралында ашаршылық болғандықтан, Александриядан астық саудагерлері көмекке келген. Осы саудагерлердің бірі бәсекелестерінен бұрын жетіп келгенде, екі таңдаудың алдында тұрды: Родос тұрғындарына астық келе жатқанын хабарласын ба, әлде осы ақпаратты өзіне сақтап, пайдасын арттырсын ба? Бұл шешім оның табыс маржасын анықтайтын еді. Цицерон «Міндеттер туралы» еңбегінде осы дилемманы баяндап, грек стоиктерінің саудагердің ақпаратты ашуға міндетті екенімен келісті. Томас Аквинский бұл пікірге қарсы шығып, бағаны жариялау міндетті емес деп санайтын. Жоғарыда аталған үш тақырып бұрынғы маңызды еңбектерге сілтеме жасайды. Джозеф Стиглиц Адам Смит, Джон Стюарт Милль және Макс Вебер сияқты бұрынғы экономистердің жұмыстарын қарастырды. Ол соңында осы экономистер ақпараттың мәселелерін түсінген болса да, олардың салдарына көбінесе мән бермегенін, олардың әсерін азайтуға тырысқан немесе оларды екінші дәрежелі мәселелер деп қараған деген қорытындыға келді. Акерлоф сапасы белгісіз болған кезде нарықтағы әртүрлі жағдайларды түсіндіруге көмектесетін модель ұсынды. Акерлофтың негізгі моделі автомобиль нарығын қарастырады, онда сатушы автомобильдің нақты сапасын біледі, ал сатып алушы көліктің жақсы немесе нашар болу ықтималдығын ғана біледі («лимон» мәселесі). Сатып алушы жақсы және нашар көліктерге бірдей баға төлейтіндіктен, жоғары сапалы автомобильдерді сатушылар бұл мәмілені тиімсіз деп тауып, нарықтан шығып кетуі мүмкін. Нәтижесінде, нарықта нашар сапалы автомобильдердің үлесі артады. Бұл процесс жалғасуы мүмкін, өйткені сатып алушы күтілетін сапаны төмендетіп, бағаны одан да төмендетіп, сапасы жақсы көліктерді де нарықтан ығыстырады. Бұл – ақпараттық асимметрияның салдарынан туындаған нарықтың сәтсіздігі, өйткені толық ақпарат болғанда, барлық автомобильдер сапасына сәйкес сатылуы мүмкін еді. Акерлоф бұл модельді басқа құбылыстарды түсіндіру үшін кеңейтеді: неліктен сақтандыру бағасын көтеру зейнеткерлерге медициналық сақтандыру алуды жеңілдетпейді? Неліктен жұмыс берушілер ақылға қонымды себептермен аз ұлт өкілдерін жұмысқа алудан бас тартады? Әртүрлі мысалдар арқылы Акерлоф нарықтағы сенімнің маңыздылығын көрсетті және сақтандыру, несие нарықтары мен дамып келе жатқан елдерде «адалдықсыздықтың құны» жоғары екенін атап өтті. Сонымен қатар, Майкл Спенс жұмыс нарығындағы сигнал беру тақырыбында зерттеу жұмыстарын жариялады. Осы үш экономист сол кездегі экономикалық мәселелерді түсінуге көмектесті және 2001 жылы осы салаға қосқан үлесі үшін Нобель сыйлығын алды. Содан бері көптеген экономистер олардың жолын жалғастырып, осы мәселенің тағы да көп бөліктерін шешуге тырысуда.

Акерлоф

Акерлоф экономист Кеннет Ароудың еңбектеріне көп сүйенді. 1972 жылы экономика саласындағы Нобель сыйлығын алған Ароу, медициналық көмек көрсету саласындағы белгісіздікті зерттеді (Ароу 1963). Оның еңбегі Акерлофтың зерттеулері үшін маңызды болған бірнеше факторды көрсетті. Біріншісі – моральдық тәуекел. Клиенттер сақтандырылғандықтан, сақтандырусыз болған кездегіден гөрі азырақ қамқорлық танытуы мүмкін, себебі шығындар өтеледі деп біледі. Осылайша, сақтықты азайтуға және тәуекелді арттыруға ынталандыру пайда болады. Екіншісі, Ароу сақтандыру компанияларының бизнес-моделін зерттеді және жоғары тәуекелді адамдар төмен тәуекелді адамдармен біріктірілетінін, бірақ екеуі де бірдей төлем жасайтынын атап өтті. Үшіншіден, Ароу дәрігер мен пациент арасындағы қарым-қатынаста сенімнің маңыздылығын көрсетті. Медициналық қызметкерлерге пациент ауырған кезде ғана жалақы төленеді, ал сау болғанда төленбейді. Сондықтан, дәрігерлер сапалы көмек көрсетуден бас тартуға бейім. Пациент дәрігерге сеніп, оның білімін өзінің ең жақсы мүддесі үшін пайдаланатынына үміттенеді. Осылайша, сенімге негізделген қарым-қатынас құрылады. Ароудың сөзіне сәйкес, дәрігерлер өз қызметтерін халыққа ұсыну үшін әлеуметтік сенімге сүйенеді, тіпті пациенттер дәрігердің жұмысының сапасын тексермейді немесе тексеруге мүмкіндігі болмаса да. Соңында, ол осы ерекше қарым-қатынастың дәрігерлердің медициналық қызмет көрсету сапасын сақтау үшін жоғары білім мен сертификация алуын талап ететінін атап өтті. Ароудың осы төрт идеясы Акерлофтың жұмысына зор үлес қосты.

Спенс

Спенс өзінің шабыт көзі ретінде ешқандай дереккөзді көрсеткен жоқ. Дегенмен, ол Кеннет Ароу мен Томас Шеллингтің білім іздеу кезінде идеяларды талқылауда көмектескенін мойындады. Мұндай академиялық еңбектің әсері ондаған жылдар бойы байқалмауы мүмкін. Акерлоф, Спенс және Стиглиц ұсынған тақырыптардан өзгеше, Миррлиз және Викри табыс салығы мен аукциондарды нарық қатысушыларынан тиімді түрде ақпарат алу механизмі ретінде пайдалану мүмкіндігіне назар аударды. Бұл сыйлық экономикадағы ақпарат асимметриясының маңыздылығын көрсетті. Осы тақырып бойынша кеңірек талқылау басталды, нәтижесінде 2001 жылы Нобель комитеті жоғарыда аталған тақырыптарға маңызды үлес қосқан үш экономисті тағы да марапаттады. Бұл экономистер 1970-жылдардан кейін де экономика ғылымына үлес қосып, өз теорияларын дамыта берді және олардың барлығының маңызды әсері болды. Акерлофтың еңбегі тек қолданылған автомобильдер нарығына ғана емес, сонымен қатар аз ұлт өкілдері үшін жұмыс нарығында да біртектілік эффектісін тудырды. Акерлофтың жұмысының ең маңызды нәтижелерінің бірі – оның Кейнс теориясына тигізген әсері. Акерлоф мінез-құлық экономикасын қолдауды жалғастыруда, психология және социология салаларындағы бұл енулер ақпарат асимметриясының терең кеңейтілген түрлері болып табылады. Стиглиц та ақпарат асимметриясының көздерін анықтауға тырысады. Ол мұны әр адамның басқаларға белгісіз ақпаратқа ие болуымен байланыстырады. Стиглиц сондай-ақ ақпарат асимметриясын қалай жеңуге болатынын айтады. Оның пікірінше, екі маңызды нәрсені ескеру қажет: біріншіден, ынталандырулар, екіншіден, ақпарат асимметриясын жеңу механизмдері. Ол нарықтардың өзінен-өзі ақпараттық тұрғыдан тиімсіздігіне байланысты ынталандырулардың әрқашан болатынын айтады. Білім алудан пайда табу мүмкіндігі болса, адамдар солай істейді. Егер пайда болмаса, адамдар бұны істемейді. Спенстің сигнал беру жөніндегі жұмысы 1980-жылдары ойын теориясы деп аталатын жаңа зерттеу саласын құруға әкелді. Ақпарат асимметриясы идеясы басқару зерттеулеріне де маңызды әсер етті. Ол ғалымдардың жұмысын жалғастыра отырып, жақсартулар мен жаңа мүмкіндіктерді ұсынуда. Мысалы, жүрек операциясы сияқты күрделі медициналық емдеулерді келтіруге болады.

Адептілік қауіп-қатері

Моральдық қауіп – білімсіз тарапқа келісілген мәміленің орындалуы туралы ақпарат жетіспегенде немесе келісім бұзылған жағдайда қарсы шара қолдану мүмкіндігі болмағанда туындайды. Бұл жағдай, тараптың өз әрекеттерінің салдарына толық жауапкершілік сезінбегендіктен, тәуекелге бару ықтималдығын арттыруы мүмкін. Моральдық қауіпке мысал – адамдар сақтандырылғаннан кейін салдары ойламай әрекет етуі, себебі сақтандыру компаниясы бұл мінез-құлықты байқамайды немесе тиімді түрде жазалай алмайды, мысалы, сақтандыру шартын жаңартпау арқылы.

Білім монополиясы

Білім монополиясы үлгісінде, білімі жоқ тарап шешім қабылдау үшін қажетті жағдай туралы барлық маңызды ақпаратқа қол жеткізу құқығынан айырылады. Яғни, ақпаратты бақылау құқығы тек бір тарапқа ғана тиесілі. Мұндай ақпараттық теңсіздік үкіметте де кездеседі. Білім монополиясының мысалы ретінде, кейбір кәсіпорындарда үшінші тараптан алынған корпоративтік ақпаратқа тек жоғары басшылық ғана толық қол жеткізе алады. Ал, төменгі деңгейдегі қызметкерлерге маңызды шешімдерді қабылдау үшін тек шектеулі ақпарат беріледі.

Шешімдер

Ақпараттық асимметрияны азайту үшін қолданылатын шаралар кеңінен талқыланды. Кері таңдау туралы классикалық еңбек – 1970 жылғы Джордж Акерлофтың «Лимон нарығы» мақаласы, ол ақпараттық мәселелерді экономикалық теорияның орталық мәселесіне шығарды. Мақалада сигнал беру және іріктеу (скрининг) зерттеліп, осы мәселенің екі негізгі шешімі ұсынылған. Моральдық тәуекел (моральный риск) – осыған ұқсас ұғым, ол кері таңдаудан уақыт жағынан ерекшеленеді. Кері таңдау өзара әрекетке дейін тараптарға әсер етсе, моральдық тәуекел өзара әрекеттен кейін тараптарға әсер етеді. Мәліметтерді міндетті түрде ашу сияқты реттеуші құралдар да ақпараттық асимметрияны төмендетуге мүмкіндік береді. Кепілдемелер асимметриялық ақпараттың салдарларын жеңілдетуге көмектеседі.

Сигнал беру

Майкл Спенс бастапқыда сигнал беру идеясын ұсынды. Ол ақпарат асимметриясы бар жағдайда адамдар өздерінің түрін белгілеп көрсету арқылы ақпаратты екінші тарапқа сенімді түрде жеткізе алатынын және осылайша асимметрияны шеше алатынын айтты. Бұл идея алғаш рет жұмыс нарығындағы жұмысқа орналасу мәселелері аясында зерттелді. Жұмыс беруші «оқуға жарамды» жаңа қызметкерді іздеп отыр. Әрине, барлық үміткерлер өздерін «оқуға жарамды» деп мәлімдейді, бірақ олардың шынымен солай екенін тек өздері ғана біледі. Бұл – ақпарат асимметриясы. Спенс, мысалы, жоғары білім беруге түсудің оқу қабілетінің сенімді сигналы ретінде қызмет ете алатынын ұсынады. Егер оқуға жарамды адамдар оқуға жарамсыз адамдарға қарағанда оқуды оңай бітіре алса, онда оқуды бітіру арқылы жарамды адамдар өздерінің дағдыларын болашақ жұмыс берушілерге көрсетеді. Олар колледжде не оқығандарына қарамастан, бітіру олардың оқуға қабілеттілігінің сигналы болып табылады. Дегенмен, жоғары білім беруді бітіру тек оқуға төлеуге қабілеттіліктің сигналы ретінде ғана қызмет етуі мүмкін; бұл адамдардың дәстүрлі көзқарастарды ұстануға немесе билікке бағынуға дайындығын көрсетеді. Сигнал беру теориясы электрондық коммерцияны зерттеуде қолданылуы мүмкін. Электрондық коммерциядағы ақпарат асимметриясы сатушының нақты сипаттамаларын сатып алушының келісімшартқа қол қойғанға дейін дұрыс түсінбеуіне себеп болатын ақпараттың бұрмалануынан туындайды. Мавланова, Бенбунан Фич және Куфарис (2012) сигнализация теориясы сигналдар мен сапа арасындағы байланысты түсіндіріп, кейбір сигналдардың неге сенімді, ал басқаларының неге сенімсіз екенін көрсетеді. Электрондық коммерцияда сигналдар сатушының ерекшеліктері туралы ақпарат береді. Мысалы, жоғары сапалы сатушылар өздерінің сәйкестігін сатып алушыларға таңбалар мен логотиптерді қолдану арқылы көрсете алады, содан кейін сатып алушылар осы сигналдарды тексеріп, сатушының сапасының сенімділігі мен жарамдылығын бағалайды. Мавланова, Бенбунан Фич және Куфарис (2012) жүргізген зерттеулер де сигналдарды пайдаланудың сапасы төмен және сапасы жоғары онлайн сатушылар арасында әртүрлі екенін растады. Сапасы төмен сатушылар қымбат, тез тексерілетін сигналдарды пайдаланудан қашып, жоғары сапалы сатушыларға қарағанда аз сигналдарды қолдануға бейім. Осылайша, сигналдар ақпарат асимметриясын азайтуға көмектеседі.

Скрининг

Джозеф Э. Стиглиц скрининг теориясын қалыптастырды. Осы арқылы, ақпараттан кем хабардар тарап екінші тарапты өз ақпаратын жариялауға ынталандыра алады. Олар таңдау мүмкіндіктерінің тізімін жасау арқылы, таңдаудың екінші тараптың жеке ақпаратына байланысты болуын қамтамасыз етеді. Асимметрия жағы сатып алушыда да, сатушыда да болуы мүмкін. Мысалы, сатып алушылардан гөрі жақсы ақпаратқа ие сатушыларға қолданылған автомобиль сатушылары, ипотека брокерлері мен несие берушілер, қор брокерлері және жылжымайтын мүлік агенттері жатады. Керісінше, сатып алушының сатушыдан гөрі жақсы ақпаратқа ие болған жағдайларға соңғы өсиетте көрсетілгендей мүлікті сату, өмірге сақтандыру немесе кәсіби бағалаусыз ескі өнер туындыларын сату жатады. Бұл жағдайды алғаш рет Кеннет Дж. Эрроу 1963 жылы денсаулық сақтау туралы мақаласында сипаттады. Джордж Акерлоф "Лимон нарығы" еңбегінде мұндай нарықта тауардың орташа құны тіпті жақсы сапалы тауарлардың да төмендеуі мүмкін екенін атап өтеді. Ақпарат асимметриясының салдарынан, адал емес сатушылар "қойма жұмыстары" (мысалы, сағаттар сияқты көшірме тауарлар) сата алады және сатып алушыны алдай алады. Ал сатып алушыларда лимонды сапалы тауардан ажырату үшін жеткілікті ақпарат болмайды. Нәтижесінде, көптеген адамдар алдану қаупіне баруға дайын болмай, белгілі бір тауарларды сатып алудан бас тартады немесе белгілі бір тауар үшін аз ақша жұмсайды. Акерлоф нарықтың тіпті толығымен жойылуы мүмкін екенін көрсетеді. Нақты таңдау және ақпарат асимметриясының нарық сәтсіздігіне әкелуінің мысалы – денсаулық сақтандыру нарығы. Полистер әдетте жазылушыларды бірге топтастырады, адамдар шыға алады, бірақ олар құрылғаннан кейін ешкім қосыла алмайды. Денсаулық жағдайы уақыт өте келе анықталғанда, денсаулық сақтау шығындары туралы ақпарат пайда болады және төмен тәуекелді жазылушылар сыйлықақылар мен денсаулық жағдайы арасындағы қақтығысты сезінеді. Осыған байланысты, салауатты жазылушылар арзан сыйлықақымен жаңа полис алу үшін сақтандырудан шығып, қайтадан өтініш беруге бейім. Бұл сыйлықақының өсуіне әкеледі. Жоғары тәуекелді жазылушылар сақтандыруға көбірек тәуелді болғандықтан, топтың мөлшері азайған сайын олар жоғары сыйлықақы төлеуге мәжбүр болады, бұл сыйлықақының одан әрі өсуіне себеп болады. Бұл цикл жоғары тәуекелді жазылушылар да арзан сыйлықақымен ұқсас денсаулық сақтандыру полисін таба бастағанға дейін жалғасады, нәтижесінде бастапқы топ жоғалады. Бұл құбылыс "өлім спиралі" деп аталады және ол 1988 жылдан бері зерттелді. Акерлоф сонымен қатар ақпарат асимметриясын азайтудың әртүрлі әдістерін ұсынады. Нарық қатысушылары арасындағы ақпарат асимметриясын азайтуға көмектесетін құралдардың бірі – аралық нарық институттары, яғни қарсы әрекет ететін институттар, мысалы, тауарларға кепілдік беру. Кепілдік беру арқылы сатып алушы тауардың "лимон" болу тәуекелін толық мойнына алудан бұрын, сатушы сияқты тауар туралы бірдей ақпарат алу үшін қосымша уақыт ала алады. Ақпараттың теңгерімсіздігін азайтуға көмектесетін басқа да нарықтық механизмдерге брендтер, тізбектер және сатып алушыға сапа деңгейін кепілдендіретін франчайзинг жатады. Бұл механизмдер жоғары сапалы өнімдердің иелеріне тауардың толық құнын алуға мүмкіндік береді. Бұл қарсы әрекет ететін институттар нарық мөлшерінің нөлге дейін төмендеуіне жол бермейді.

Кепілдік

Кепілдік – бұл өнімнің сенімділігін растау тәсілі және сатушының тауардың сапасы жеткіліксіз болған жағдайда оны ауыстыруға немесе жөндеуге берген уәдесі болып табылады. Кепілдіктерді көбінесе сатып алушылар немесе қаржы ұстанымдары талап етеді және олар Бабыл дәуірінен бері делдалдық құрал ретінде қолданылып келеді. Кепілдік сақтандыру нысанында да болуы мүмкін, ал кейде оның құны сатып алушыға жүктеледі. "Лимон заңдарының" енгізілуі, кемшілікті тауар алған тұтынушылар үшін ақпараттық теңсіздіктің салдарынан құтылуға мүмкіндік берді. Бұл тұтынушыларға белгілі бір мерзім ішінде ақаулы өнімді кез келген жағдайға қарамастан қайтару құқығын береді.

Мәліметтерді міндетті түрде жариялау

Сигнал беру және тексеру ерікті түрде ақпарат ашуға ұқсас, онда көбірек ақпаратқа ие болған тарап өзінің ең жақсы мүддесі үшін екінші тарапты хабардар ету үшін түрлі шараларды қолданады. Дегенмен, ерікті түрде ақпарат ашу әрқашан мүмкін болмайды. Сондықтан, реттеуші органдар ақпарат таралуын жеңілдету үшін белсенді шаралар қолдана алады. Мысалы, Құнды қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC) компаниялар инвесторларға маңызды ақпаратты адал түрде жариялауын талап ететін Адал ақпарат ашу регламентін (RFD) енгізді. Бұл саясат ақпараттық ассиметрияны төмендетіп, сауда құнының төмендеуіне ықпал етті.

Көтермелеу және айыппұлдар

Фирмалар моральдық тәуекелді азайту үшін жаман әрекеттерге қатысты айыптар мен мақсаттарды үйлестіруге бағытталған ынталандыруларды енгізе алады. Мұның бір мысалы – сақтандыру компаниялары клиенттерді толық құн бойынша сақтандырмауы. Бұл клиенттің қаржылық жауапкершілікке түсуіне мүмкіндік береді, соның салдарынан ол абайсыздық танытуға аз бейім болады.

Ақпарат жинау

Дәстүрлі келісім-шарт теориясындағы көптеген модельдер асимметриялық ақпараттың сырттан берілгендігін қабылдайды. Алайда, кейбір авторлар агенттер ақпарат жинауды қабылдау немесе қабылдамау туралы шешім қабылдағандықтан асимметриялық ақпарат эндогендік түрде туындайтын келісім-шарт теориялық модельдерін де зерттеді. Атап айтқанда, Crémer және Khalil (1992) және Crémer, Khalil және Rochet (1998a) тапсырыс беруші келісім-шарт ұсынғаннан кейін агенттің жеке ақпарат алуға деген ынтасын зерттейді. Лабораториялық тәжірибеде Хоппе және Шмиц (2013) бұл теорияны эмпирикалық тұрғыдан растады. Осы модельдің түрлерін зерттейтін бірнеше қосымша модельдер әзірленді. Мысалы, агент бастапқыда ақпарат жинамаған болса, өндіріс басталғанға дейін ол ақпаратты білуінің маңызы бар ма? Келісім-шарт ұсынылмастан бұрын ақпарат жинау мүмкін болса не болады? Егер тапсырыс беруші агенттің ақпарат алу туралы шешімін байқаса не болады? Сонымен қатар, бұл теория мемлекеттік-жекеменшік серіктестігі және вертикальді интеграция сияқты бірнеше салаларда қолданылды.

Есеп және қаржы

Бухгалтерлік есеп саласындағы зерттеулердің маңызды бөлігін ақпарат асимметриясы тұрғысынан қарастыруға болады, себебі бухгалтерлік есеп – кәсіпорынның ақпаратын оны иеленгендерден, шешім қабылдау үшін қажет болғандарға жеткізуді қамтиды. Бартов пен Боднар (1996) кәсіпорындар қолданатын түрлі есептік әдістер ақпарат асимметриясына алып келуі мүмкін екенін атап өтті. Мысалы, кірісті белсенді түрде мойындау, қаржылық есептілікті дайындаушылардың болашақ кіріс деңгейін есептілікті оқығандарға қарағанда жақсырақ түсінуіне әкелуі мүмкін. Сол сияқты, қаржы әдебиетінде ұйымдар арасындағы ақпарат асимметриясын мойындау Модильяни-Миллер теоремасына қарсы келді, бұл теорема фирманың құндылығы оның қаржылық құрылымына тәуелді емес екенін айтады. Теоремаға сын бағыттаудың себебі, инвесторлар корпорация сияқты бірдей ақпаратқа ие болады деген негізгі болжамның дұрыс емеуі. Ақпаратта симметрия болмаған жағдайда, корпорациялар өздерінің капитал құрылымын пайдаланып, құндылықтарын арттыруға тырысады. Ақпарат асимметриясы менеджерлердің мүдделерін мүдделі тараптардың мүдделерімен үйлестірудің маңыздылығын көрсетті. Менеджерлер ақпарат арқылы үлкен билікке ие болғандықтан, компанияның мүддесінен гөрі өз мүдделеріне негізделген шешімдер қабылдауы мүмкін. Ақпарат асимметриясының деңгейі мен оны бақылауға жұмсалатын шығындар жоғары болғанда, фирмалар кеңесші органдардың бақылауына қарағанда, ынталандыруға көбірек сенеді. Менеджерлердің мүдделерін үйлестіру үшін түрлі шаралар қолданылады, олардың мақсаты – ақпарат асимметриясынан туындаған билікті теріс пайдаланудан аулақ болу, мысалы, бонустық жүйе арқылы өнімділікке негізделген сыйақы төлеу. Бұл зерттеу саласы агенттік теориясы деп аталады. Сонымен қатар, қаржы экономистері ақпарат асимметриясын қаржы нарығының түрлі ақпараттандырылған қатысушыларын (ішкі тұлғалар, қор аналитиктері, инвесторлар және т.б.) зерттеуде немесе МҚО үшін қаржыландыру құнын анықтауда қолданады.

Блогерлік әсер

Блогта жазудың ақпарат асимметриясының көзі ретіндегі әсері, сондай-ақ асимметриялық ақпаратты азайту құралы ретіндегі рөлі де кеңінен зерттелген. Қаржылық веб-сайттардағы блогтар инвесторлар, сарапшылар, журналистер және ғалымдар арасындағы төменнен жоғары қарым-қатынасты қамтамасыз етеді, себебі қаржы блогтары компания басшыларының өз компаниясы және жалпы қоғамнан қаржылық ақпаратты жасыруына кедерес жасайды. Газеттер мен журналдар сияқты дәстүрлі бұқаралық ақпарат құралдарымен салыстырғанда, блогтар ақпаратқа оңай қол жеткізуге мүмкіндік береді. Грегори Сакстон мен Эшли Анкердің 2013 жылғы зерттеуіне сәйкес, блог платформаларында сенімді тұлғалардың белсенді қатысуы корпоративтік инсайдерлер арасындағы ақпарат асимметриясын азайтады, сондай-ақ инсайдерлік сауда тәуекелін төмендетеді.

Ойын теориясы

Ойын теориясы асимметриялық ақпаратты талдау үшін қолданылуы мүмкін. Ойын теориясының көптеген негізгі идеялары ақпараттық асимметрия тұжырымына негізделген. Бір уақытта ойналатын ойындарда әр ойыншының қарсыласының қадамын алдын ала білу мүмкіндігі жоқ. Кезекпен ойналатын ойындарда ойыншылар қарсыласының барлық немесе бір бөлігін көрсе алады. Ақпараттық асимметрияның бір мысалы – бір ойыншы қарсыласының бұрынғы әрекеттерін байқаса, екінші ойыншы байқай алмайды. Сондықтан, ойындағы ақпараттық асимметрияның болуы мен деңгейі ойын динамикасын анықтайды. Джеймс Фирон соғыстың себептерін ойын теориясы тұрғысынан зерттегенде, соғыс ақпараттық асимметрияның салдары болуы мүмкін екенін атап өтеді – екі ел әскери ресурстарының мөлшерін бұрмалауға мүдделі болғандықтан бейбіт келісімге келе алмайды.

Келісім-шарт теориясы

Келісім-шарт теориясы әр түрлі экономикалық агенттерге ақпараттың тең емес деңгейі кезінде шарттық келісімдерге қалай түсуге болатынын түсіндіреді. Келісім-шарт теориясының дамуы оның тараптары шарттың нысаны туралы әртүрлі деңгейдегі ақпаратқа ие деген болжамға негізделген. Мысалы, жол құрылысы шартында азаматтық инженер жобаны жүзеге асыру үшін қажетті әртүрлі ресурстар туралы басқа тараптардан көбірек білуі мүмкін. Келісім-шарт теориясы арқылы экономикалық агенттер өздеріне қолжетімді ақпаратты пайдаланып, тиімді шарттарға қалай келуге болатынын біледі. Ақпараттық асимметрияның бәсекелес мүдделерге ие тараптар арасындағы, мысалы, ойындардағы әсері ойын теориясының қалыптасуына әсер етті. Ешбір ойында оның қатысушылары бір-бірі туралы толық ақпаратқа ие болмайды; ең маңыздысы, ешбір қатысушы өзгелердің жеңіске жету үшін қолданатын стратегиясын білмейді. Ақпараттық асимметрия, сондай-ақ бәсекелес мүдделер ойын теориясының дамуына ықпал етті (ол тараптар белгілі бір ережелер бойынша бәсекелесуге міндетті жағдайда олардың күтілетін нәтижелерін барынша арттыруға қалай қол жеткізе алатынын түсіндіруге тырысады). Ақпараттық асимметрия кейбір тараптардың басқаларына қарағанда белгілі бір мәселе бойынша көбірек ақпаратқа ие болған жағдайларда туындайды. Бұл нарық сәтсіздігінің маңызды себебі саналады. Ақпараттық асимметрияның нарық сәтсіздігіне әсері, ол қазіргі заманғы нарықтардың жұмыс істеуін бақылайтын еркін қолды шектеуінен туындайды. Мысалы, қор нарығы – ашық сауда-саттық жүргізетін ұйымдардың өз капиталын тартуға мүмкіндік беретін маңызды арна. Әлемдік қор нарықтарының жұмысы қазіргі және болашақ инвесторлардың сол нарықта тізімделген акциялар немесе кез келген басқа құнды қағаздар туралы бірдей деңгейдегі ақпаратқа ие болуын қамтамасыз ететіндей етіп ұйымдастырылған. Ақпараттық симметрияның осы деңгейі нарықтағы барлық тараптар үшін тең жағдайлар жасауға көмектеседі, бұл өз кезегінде осы нарықтарда тізімделген құнды қағаздардың әділ бағамен саудалануын қамтамасыз етеді. Бұл негізінен тауарлар мен қызметтердің құндылығын қабылдаудағы ақпараттық асимметрия сауданың негізі болып табылады.

Менеджмент

Ақпараттық асимметрия басқару зерттеулерінде түрлі тәсілдермен қолданылған, оның ішінде ақпараттық асимметрияны ұғымдаудан бастап, оны төмендетуге бағытталған шешімдерді әзірлеуге дейін. Зерттеулер көрсеткендей, ақпараттық асимметрия фирмалар үшін бәсекелестік артықшылықтың көзі болуы мүмкін. Шмидт пен Кейлдің 2013 жылғы зерттеуі фирмалардағы жеке ақпараттық асимметрияның қалыпты бизнес-қызметке әсер ететінін көрсетті. Өз ресурстарын жақсы түсінетін фирмалар осы ақпаратты бәсекелестерден басымдықтарын бағалау үшін пайдалана алады. Оземл, Реуер және Гулатидің 2013 жылғы зерттеуінде «әр түрлі ақпарат» венчурлық капитал және альянс желілеріндегі ақпараттық асимметрияның қосымша көзі екені анықталды; команда мүшелері әртүрлі, мамандандырылған білімді, құндылықтар мен көзқарастарды ортақ стратегиялық шешімге әкелген кезде, мүшелер арасындағы біртекті ақпарат таралуының болмауы тиімсіз шешім қабылдауға әкеледі. Фирмалар өздерінің ақпараттық алшақтығын пайдаланатын стратегияларды қолдана алады. Мұны істеудің бір жолы – әсерді басқару, ол мүдделі тараптар мен сарапшылардың пікірлерін оңтайлы бағытта өзгерту үшін іс-қимылдар жасау және ақпаратты жариялауды қамтиды, өйткені сыртқы тараптар фирмалар жариялаған ақпаратқа көп сеніп, ақпараттық асимметрияны пайдаланады. Фирмалардың ақпараттық асимметрияны пайдалануының тағы бір жолы – формалды процедуралар мен оларды іске асырмау арасындағы айырмашылықты білдіретін ажырату. Мысалы, басшылар акцияларды қайта сатып алу жоспарын іске асыру ниеті болмаса да жариялайды, бұл оларға акционерлердің есебінен өздерінің пайдасы үшін жаңа ақша ағынын жинауға мүмкіндік береді. Фирмалардың хабарламалары нақты мақсаттар мен ниеттерге бағытталған және интерпретация немесе мақсаттан туындаған ақпараттық асимметрияның көзі болуы мүмкін. Интернет пен әлеуметтік медианың кең таралуы фирмаларға жарнамалық контентті басқа жарнама формаларына қарағанда аздап пассивті түрде жасауға мүмкіндік берді. «Құйрық» – қабылдаушының хабарламаны түсінуіне кедергі келтіру, өзгерту немесе тоқтату мақсатымен қолданылатын кез келген тәсіл. Бұл мәміледегі ақпараттық асимметрия деңгейін арттыруы мүмкін, өйткені сатып алушы өзіне жіберілген хабарламаны толық түсінгенін сезіне отырып, өнімді толыққанды түсінбеуі мүмкін. Фирмалар онлайн жарнама арқылы виртуалды нарыққа хабарласады, сондықтан тұтынушылардың манипуляцияланғанын сезінуі немесе ақпараттық асимметрияның бар екенін сезінуі фирманың ашықтығының жетіспеушілігін көрсетеді. Көп жарнамаланған және белсенді түрде жарнамаланған өнімдер тұтынушылармен көбірек сұранысқа ие, тіпті егер өнім жарнамаланған бәсекеге қарағанда нашар болса да, бұл жағымсыз таңдауға әкелуі мүмкін. Интернеттің күші тұтынушылардың ақпараттық асимметриямен қалай күресетініне де әсер етеді, өйткені олар өнім туралы көптеген ақпаратты салыстырмалы түрде аз күш жұмсап таба алады. Тұтынушы бұл мүмкіндікті зиянды мақсатта сатылмаған өнімді табу үшін зерттеулеріне көмектесу үшін пайдалана алады, бірақ бұл шешім тұтынушының толыққанды рационалды болуынан емес, ақпараттық асимметриядан туындайды. Онлайн жарнамалар сенімді көрінеді, бірақ олардың ниеті зиянды болуы мүмкін, бірақ тұтынушылар ақпараттық асимметрияға қарамастан, тіпті осы ортаға сыншыл екенін мойындаса да, оларға сенуі мүмкін. Әлеуметтік медиа тұлғалары, басқа атақтылар сияқты, жарнамадан бас тартатын тұтынушыларға да ықпал етеді, бұл фирмаларға ақпараттық асимметрияның болуы мүмкін агрессивті жарнаманың тағы бір әдісін ұсынады.