Кіріспе

Жеңіл атлетика, жүзу және т.б. спорт түрлерінде командалық жарыс – эстафеталық жарыстар.

Эстафеталық жарыс – бұл команда мүшелерінің жарыс трассасының бөліктерін кезекпен аяқтау немесе белгілі бір әрекетті орындау арқылы өтетін жарыс. Эстафеталық жарыстар кәсіби жарыстар мен әуесқойлар ойындары түрінде өткізіледі. Эстафеталық жарыстар жүгіру, бағдарлау, жүзу, шаңғы жарысы, биатлон немесе коньки тебуде (әдетте, қолда таяқпен) жиі кездеседі. Олимпиада ойындарында жеңіл атлетиканың құрамына кіретін бірнеше эстафеталық жарыс түрлері бар. Эстафеталық жарыс, сондай-ақ эстафета деп те аталады, – бұл белгілі бір саны бар кезеңдерден (аяқтардан) тұратын, әдетте төрт аяқтан, оларды команданың әртүрлі мүшелері кезекпен жүгіреді. Бір аяқты аяқтаған жүгіруші келесі жүгірушіге "таяқша" деп аталатын таяқ тәрізді затты беруі керек, ал екеуі де белгіленген алмасу аймағында жүгіреді. Көптеген эстафеталарда команда мүшелері бірдей қашықтықты жүзеді: ерлер мен әйелдер үшін Олимпиадалық жарыстар 400 метрлік (4 × 100 метр) және 1600 метрлік (4 × 400 метр) эстафеталар. Олимпиадалық емес эстафеталар 800 м, 3200 м және 6000 м қашықтықта өткізіледі. Алайда, сирек өткізілетін аралас эстафеталарда спортшылар әртүрлі қашықтықты белгіленген тәртіппен жүзеді, мысалы, 200, 200, 400, 800 метрлік спринттік аралас эстафетада немесе 1200 м, 400 м, 800 м, 1600 м аралықты жүзуде.

Жүзудегі эстафеталар

Төрт жүзушінің жүзу эстафетасы әдетте мына стратегияны ұстанады: екінші ең жылдам, үшінші ең жылдам, ең баяу, содан кейін ең жылдам (теңізге сүйенуші). Дегенмен, ең баяу жүзушінің екінші орында жарысқа түсуі (екінші ең жылдам, ең баяу, үшінші ең жылдам, содан кейін ең жылдам) немесе ең баяудан ең жылдамға қарай (ең баяу, үшінші ең жылдам, екінші ең жылдам, ең жылдам) ретімен жүзуі де жиі кездеседі. FINA ережелері бойынша екінші, үшінші немесе төртінші жүзушінің аяғы платформаға тиіп тұруы керек, ал (және одан бұрын) келе жатқан командаласы қабырғаға тиіп тұруы керек; алайда, бастапқы жүзуші қозғалыста болуы мүмкін, бұл стандартты стартқа қарағанда 0,6–1,0 секундты үнемдейді. Сонымен қатар, көптеген жүзушілер командалық рухтың болуына байланысты эстафетада жеке жарысқа қарағанда жақсы өнер көрсетеді. Нәтижесінде, эстафета уақыты әдетте жеке жүзушілердің ең жақсы уақыттарының қосындысынан 2–3 секундқа жылдам болады. Ұсынылған эстафетада әр жүзуші әртүрлі стиль қолданады (мына ретпен): арқамен жүзу, көкірекпен жүзу, көбелекпен жүзу және еркін стиль, мұнда еркін стильде жүзуші алғашқы үш стильдің ешқайсысын қолдана алмайды. Жарыс деңгейінде, дерлік барлық еркін стильде жүзушілер алдыңғы жүзуді қолданады. Бұл рет жеке ұсынылған эстафетадан өзгеше екенін ескеріңіз, онда бір жүзуші бір жарыста көбелекпен, арқамен, көкірекпен және еркін стильмен жүзеді, сәйкесінше. Олимпиада ойындарында өткізілетін үш стандартты эстафета: 4 × 100 м еркін стильде эстафета, 4 × 200 м еркін стильде эстафета және 4 × 100 м ұсынылған эстафета. Аралас командалық эстафеталар 2014 жылғы FINA жүзу чемпионатында (25 м) (4 × 50 м еркін стиль және ұсынылған эстафета) және 2015 жылғы Су спорты әлем чемпионатында (4 × 100 м еркін стиль және ұсынылған эстафета) енгізілді. Бұл жарыс 2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында (4 × 100 м ұсынылған эстафета) тұңғыш рет өтеді. Ашық суда жүзуде аралас командалық эстафеталар 2011 жылғы Су спорты әлем чемпионатында (4 × 1250 м) енгізілді.

Жеңіл атлетикадағы эстафеталар

Жеңіл атлетикада екі стандартты эстафета – 4 × 100 метрлік және 4 × 400 метрлік эстафеталар. 4 × 200, 4 × 800 және 4 × 1500 метрлік эстафеталар да бар, бірақ олар сирек кездеседі. 2017 жылғы IAAF World Relays-те аралас құрамды 4 × 400 метрлік эстафета енгізілді, ол 2018 жылғы Азия ойындарында, 2019 жылғы жеңіл атлетикадан әлем чемпионатында қайталанды және 2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындары бағдарламасына қосылды. Сонымен қатар, 2019 жылғы IAAF World Relays-те 2 × 2 × 400 метрлік және кедергілермен шаттл эстафетасы сияқты аралас эстафета жарыстары ұсынылды. Дәстүр бойынша, 4 × 400 метрлік эстафета финалы – жарыстың соңғы және ең қызықты кезеңі болып саналады, көрермендердің ынтасы жоғары болады, әсіресе соңғы кезеңде бәсеке күшті болса. Эстафетаның әрбір бөлігі (бір спортшы жүгірген қашықтық) – кезең деп аталады. 4 × 400 (немесе 4 × 100) метрлік эстафетадағы әр спортшының уақытын дәл өлшеу қиын. Мысалы, егер команда 3 минутте 4 × 400 метрді жүгірсе, бұл команданың әрбір мүшесі 45 секундтық жеке 400 метрді жүгіруі керек дегенді білдірмейді, себебі спортшы эстафета таяқшасын алмас бұрын жылдамдауға кіріседі, сондықтан жеке 400 метрді сәл баяу жүгіруге мүмкіндік туады. 4 × 400 метрлік эстафета әдетте бірінші кезеңде жолақтарда басталады, соның ішінде таяқшаны беру кезінде. Екінші кезеңдегі спортшы алғашқы 100 метрді жолақтарда жүгіреді, содан кейін басқа спортшыларға кедергі келтірмесе, артқы түзу бойдағы бірінші жолаққа шығуына рұқсат етіледі. Жарысты ұйымдастырушы үшінші кезеңдегі спортшыларды жүгіру ретіне қарай (бірінші орынға ең жақын) бір қатарға тізеді. Жылдам командалар бірінші болып өтеді, ал баяу командалар бос жолақтар пайда болғанда ішкі жолақтарға кіруге тиіс. IAAF ережелеріне сәйкес, эстафетадағы әлемдік рекорд тек команда мүшелерінің барлығы бір ұлттан болса ғана тіркеледі. Көптеген жақсы нәтижелер әртүрлі елдердің командаларымен көрсетілген, бірақ олар ратификацияланбады. АҚШ-тағы ірі жеңіл атлетикалық жарыстар, мысалы, Penn Relays, Drake Relays, Kansas Relays, Mt. SAC Relays, Modesto Relays, Texas Relays, West Coast Relays, эстафеталардың әртүрлі түрлерін қамтиды.

Жарыстар

Әлемдегі ең ірі эстафета – Норвегияның Холменколлстафеттені. 2014 жылдың 10 мамырында Осло қаласындағы Бислетт стадионында басталып, аяқталатын 15 спортшыдан тұратын 2944 команда қатысты, жалпы эстафетаға 44 160 спортшы қатысты. Тағы бір ірі эстафета – Пенн эстафетасы, ол жыл сайын мектеп оқушылары, колледж студенттері және кәсіби спортшылар арасында 15 000-нан астам қатысушыны тартады. Оның үш күнінде 100 000-нан астам көрермен жиналады. Ол жеңіл атлетика спортында эстафеталық жарыстарды танымал етуге үлкен үлес қосты.

Ұзақ қашықтыққа арналған релелер

Ұзақ қашықтыққа жүгіру эстафеталары кез келген дағды деңгейіндегі жүгірушілердің арасында күннен-күнге танымал болып келеді. Мұндай эстафеталар әдетте 5-тен 36 аяққа дейін болады, әрқайсысы әдетте ұзақ, бірақ кейде одан да ұзақ болады. IAAF Әлемдік жол эстафеталары чемпионаты 1986 жылдан 1998 жылға дейін өтті, онда алты мүшелі командалар классикалық марафон қашықтығын басып өтті. Марафондық емес жарыстар бір күнде өткізіледі, әр жүгіруші бір немесе екі аяқты жүгіреді. Ұзақ эстафеталар түні бойы өткізіледі, әр жүгіруші әдетте үш аяқты жауып өтеді. Әлемдегі ең ұзақ эстафета жарысы – Жапонияның Принц Такамацу кубогы Нишиниппон айналымы Кюсю Экидені, ол Нагасакиден басталып, шамамен созылады.

Ұзақ жолды релелер

2017 жылғы IAAF әлем чемпионатындағы кросс-көлікке аралас эстафета жарысы (4 × 2 км) қосылды. Crusader Team Sprint Cross Country Relay Race – бұл жүгірушілерді қашықтыққа жүгірумен таныстырып, кросс-көлік маусымының қалған бөлігіне ынталандыратын көңілді және ерекше жарыс. Командалар екі жүгірушіден тұрады. Команда бір шақырымдық қашықтықтың төрт айналымын жүреді. Жүгіруші A бірінші айналымды жүгіріп, Жүгіруші B-ге эстафета таяқшасын табыстайды. Жүгіруші B сол айналымды жүгіріп, Жүгіруші A-ға қайта табыстайды. A тағы бір айналымды жүгіреді, B-ге табыстайды, ал B жарысты аяқтайды. 3 жас топтары: ұлдар, қыздар және аралас командалар. Әр үш топ бойынша жүлделер тапсырылады.

Шаттл кедергісі релесі

Шаттл кедергілік эстафетасы – Дрейк эстафетасы немесе Пенн эстафетасы сияқты эстафеталық жарыстардың құрамына кіретін ерлер мен әйелдер арасындағы бәсеке. 2019 жылғы IAAF Әлемдік эстафеталар жарысында аралас нұсқасы ұсынылды, онда әр командадан екі ер және екі әйел 110 метрлік кедергілерден жүгіреді.

Медли эстафетасы

Медлейлік эстафеталар кейде жеңіл атлетика жарыстарында өткізіледі, әдетте төрт жүгірушіден тұратын командалар күрт ұзара түсетін қашықтықтарда жарысады. Қашықтықтан жүгіру эстафетасы 1200, 400, 800 және 1600 метрлік төрт кезеңнен тұрады, осы ретпен. Спринт-медлей эстафетасы көбінесе 400, 200, 200 және 800 метрлік төрт кезеңнен тұрады, алайда 200, 100, 100 және 400 метрлік (кейде «қысқа спринт-медлей» деп аталатын) сирек кездесетін нұсқасы да бар. Сондай-ақ швед эстафетасына қараңыз.

Монеталардағы релелер

Эстафеталық жарыстар көптеген коллекционерлік монеталардың басты мотиві ретінде таңдалған. Соңғы мысалдардың бірі – 2004 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын еске алу үшін 2003 жылы шығарылған 10 еуролық Грек эстафетасы ескерткіш монетасы. Монетаның бет жағында үш қазіргі заманғы спортшы эстафета таяқтарын ұстап жүгіріп келеді, ал фондық бөлігінде үш ежелгі спортшы долихос деп аталатын жарысқа қатысып жатыр (шамамен 3800 метрлік жартылай шыдамдылық жарысы).

Тіпті жаяу жүзу

FIS Скандинавиялық шаңғыдан әлем чемпионаты 1933 жылдан бері эстафеталық жарыспен, ал 1954 жылдан бастап әйелдер арасындағы жарыспен өтеді. Әр командада төрт шаңғышы болады, олардың әрқайсысы 10 шақырым / 6,2 миль (ерлер) немесе 5 шақырым / 3,1 миль (әйелдер) қашықтықты жүріп өтуі тиіс.

Биатлон

Биатлонның эстафеталық жарысы бұқаралық стартпен басталады, командалар төрт биатлоншыдан тұрады. Әр қатысушы 7,5 километр / 4,66 миль (ерлер) немесе 6,0 километр / 3,73 миль (әйелдер) қашықтықты жүгіруі керек. Әр кезең үш айналымнан тұрады, және екі ату кезеңі бар: біреуі жатып, біреуі тік тұрып. Аралас биатлон эстафетасы алғаш рет 2005 жылы Ханты-Мансийскіде өткен Биатлон әлем чемпионатында ұйымдастырылды және 2014 жылғы қысқы Олимпиада бағдарламасына қосылды.

Басқа релелер

Дүниежүзілік триатлон аралас эстафета чемпионаты – 2009 жылдан бері өткізіліп келе жатқан аралас гендерлік эстафеталық триатлон жарысы. Бұрын, 2003, 2006 және 2007 жылдары триатлон командалық әлем чемпионаты өткізілген. Сонымен қатар, жастар Олимпиада ойындарындағы триатлон 2010 жылдан бері аралас эстафета жарысын қамтиды, ал бұл шара 2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында енгізілді. Стандартты триатлон сияқты, әрбір триатлонға қатысушы жүзу, велосипед тебу және жүгіруден өтуі тиіс. Мадисон – екі велошабандыз жарысты аяқтау үшін кезекпен қатысатын трек веложарысы. Шабандыздар қолмен серігіне тиіп, кез келген сәтте алмаса алады. Мадисон 1995 жылдан бері UCI тректік веложарыс әлем чемпионатында және 2000 жылдан бері Олимпиада ойындарында ұсынылады. Бұл формат алты күндік жарыстарда қолданылған. Жолдық жарыстарда Duo Normand – жыл сайын Францияның Нормандия аймағында өткізілетін екі адамдық уақытқа қарсы эстафеталық жарыс. Тау велосипедінде UCI тау велосипеді әлем чемпионаты 1999 жылдан бері аралас командалық эстафета жарысын өткізеді. Triple Threat ойын шоуындағы бонустық раунд "Triple Threat Relay Round" деп аталды, ол эстафеталық жарыс сияқты ойналды. Жеңімпаз команда ән атауларын тиісті музыкалық орындаушылармен сәйкестендіруді кезекпен орындауға міндетті болды.