Кіріспе
Йена – Германиядағы қала және Тюрингиядағы екінші ірі қала. Жақын орналасқан Эрфурт және Веймар қалаларымен бірге ол Тюрингияның орталық қалалық аймасын құрайды, онда шамамен 500 000 тұрғын тұрады, ал қаланың өзінде 110 000 адам тұрады. Йена – білім беру және ғылыми зерттеулер орталығы; университеті (қазіргі Фридрих Шиллер университеті) 1558 жылы негісталған және 2017 жылы 18 000 студенті болды, ал Эрнст Аббе жоғары мектебі Йенада тағы 5 000 студентті қамтиды. Сонымен қатар, Германияның жетекші ғылыми қоғамдарының көптеген институттары бар. Йена алғаш рет 1182 жылы тарихи құжаттарда айтылған және 19 ғасырға дейін шағын қала болып қала берді, содан кейін өнеркәсіп дамыды. 20 ғасырдың көп бөлігінде Йена Carl Zeiss, Schott және Jenoptik (1990 жылдан бері) сияқты компаниялардың төңірегінде оптикалық өнеркәсіптің әлемдік орталығы болды. Германиядағы салыстырмалы түрде аз орташа өлшемді қалалардың бірі ретінде, қала орталығында JenTower сияқты жоғары ғимараттар бар, олардың да тамыры бұрынғы Carl Zeiss зауытында. 1790 мен 1850 жылдар аралығында Йена неміс Vormärz дәуірінің, сондай-ақ студенттік либералдық және біріктіру қозғалысының, неміс романтизмінің орталығы болды. Осы кезеңнің көрнекті тұлғалары Фридрих Шиллер, Александр фон Гумбольдт, Иоганн Готлиб Фихте, Георг Вильгельм Фридрих Гегель, Новалис және Август Вильгельм Шлегель болды. Йенаның экономикасы жоғары технологиялық инфрақұрылым мен ғылыми зерттеулерге негізделген. Прецизиондық оптикалық құралдар өнеркәсібі бүгінгі күнге дейін оның басты саласы болып табылады, бірақ бағдарламалық жасақтама, басқа да цифрлық бизнес және биотехнологияның маңызы артып келеді. Бұған қоса, Йена өңірлік сервистік қызметтер орталығы болып табылады. Йена Тюрингияның шығысындағы Саале өзенінің кең аңғарында, төбелі жерде орналасқан. Тасты ландшафты, әртүрлі топырақ және аралас ормандардың болуына байланысты, Йена Германияда қаланың жанында табиғатта кездесетін жабайы орхидеялардың көптеген түрлерімен танымал. Жергілікті табиғат қорықтары волонтерлер мен NABU ұйымының күшімен сақталады.
Орта ғасырлар
Орта ғасырдың жоғары кезеңіне дейін Саале өзені батыстағы германдық және шығыстағы славяндық аймақтардың арасындағы шекара болып келді. Йена өзен арқылы өтетін маңызды нүктеде орналасқандықтан, қолайлы жерде еді. Дегенмен, Наумбург (солтүстікке қарай) және Заальфельд (оңтүстікке қарай) сияқты маңызды Саале арқылы өтетін басқа да нүктелер болды, сондықтан Йенаның маңыздылығы орта ғасырларда көбінесе жергілікті сипатта болды. Йена туралы бірінші нақты мәлімет 1182 жылғы құжатта кездеседі. Аймақтың алғашқы билеушілері – Лобдебург иелері болды, олардың Лобеда маңындағы атаулы қамалы, Саале аңғарының шығыс беткейінде, қала орталығынан оңтүстікке қарай орналасқан. 13 ғасырда Лобдебург иелері аңғарда екі қала құрды: батыс жағалауында Йена және шығыс жағалауында, оңтүстікке қарай Лобеда – бүгінде Йенаның құрамына кіретін қауымдастық. Шамамен 1230 жылы Йена қала құқығын алды және бүгінгі Фюрстенграбен, Лёбдерграбен, Тейхграбен және Лютраграбен арасында тұрақты қала жоспары құрылды. Қала 13-шы және 14-шы ғасырлардың соңында базар, бас шіркеу, қала әкімдігі, кеңес және қала қабырғаларымен толыққанды қалаға айналды. Осы кезеңде қала экономикасы негізінен Саале аңғарының жылы және күннөлді беткейлеріндегі шарап өндірісіне негізделген. Доминикан (1286) және цистерциан (1301) монастырьлары Йенаның ортағасырлық бейнесін толықтырды. 14-шы ғасырдың ортасында Тюрингиядағы саяси жағдай өзгергеніне байланысты, әлсіреген Лобдебург иелері 1331 жылы Йенаны амбициялы Веттиндерге сатты. Йена Готта қалалық заңын алды және 14-ші мен 15-ші ғасырларда азаматтар өз құқықтары мен байлықтарын арттырды. Сонымен қатар, Веттиндер жақын маңдағы Веймар қаласындағы резиденциясына көбірек қызығушылық танытты, сондықтан Йена салыстырмалы түрде дербес дамуға мүмкіндік алды.
Ерте заманауи кезең
1523 жылы қалаға протестанттық реформация келді. Мартин Лютер дін қызметкерлерінің қарым-қатынасын қайта ұйымдастыру үшін қалаға келді, ал Йена оның ілімінің алғашқы орталығына айналды. Келесі жылдары қала тұрғындары доминикандықтар мен кармелиттер монастырьларына шабуыл жасап, 1525 жылы (кармелиттер) және 1548 жылы (доминикандықтар) оларды жойды. 1558 жылы университет негізі қаланғанда Йена тарихында маңызды кезең басталды. Оны Эрнестин курфюрсі Иоанн Фредерик Великодушный құрды, себебі ол Шмалькальдия соғысынан кейін Виттенбергтегі бұрынғы университетін Альбертиндерге жоғалтқан болатын. Кіші мұз дәуірінде 17 ғасырда шарап өсіру төмендеді, сондықтан жаңа университет қала үшін маңызды табыс көзіне айналды. Сол ғасырда лютерандық ілімде кітаптардың (және халықтың оқу білімінің) маңыздылығы артуына байланысты баспа ісі дамыды, ал Йена Германиядағы Лейпцигтен кейінгі екінші ірі баспа орталығы болды. Осы кезеңде университет студенттері "Йенаның жеті кереметі" деп аталатын тізімді жасады, бұл қалада оқығандарын айтқан адамның қала туралы білімін тексеру мақсатында жасалған болжамды сынақ еді. 16 ғасырдан бастап Эрнестин әулеті көптеген аумақтық бөлістерді бастан өткерді. Бастапқыда Йена Саксония-Веймардың құрамында болды, бірақ 1672 жылы ол өзінің кішкентай герцогтығының (Саксония-Йена) астанасы болды. 1692 жылы екі герцогтан кейін (Бернард II және Иоганн Вильгельм) Саксония-Йена герцогтары жоқ болды, ал герцогтық Саксония-Эйзенахтың құрамына кірді, ал 1741 жылы Саксония-Веймар герцогтығына қосылды, оған 1809 жылға дейін қарасты. 1809 жылдан 1918 жылға дейін Йена Саксония-Веймар-Эйзенах герцогтығының (1815 жылдан бастап Ұлы герцогтық) құрамында болды, ол 1871 жылдан бастап Германия империясының да бөлігі болды.
18 ғасыр
1790 жылы университет Германия мемлекеттерінің ең ірі және ең танымал университетіне айналып, Йенаны "Мен" философиясының (Жохан Готлиб Фихте, Георг Вильгельм Фридрих Гегель, Фридрих Шиллер және Фридрих Вильгельм Йозеф Шеллинг сияқты профессорлармен) орталығына айналдырды. Бұл қала сонымен қатар ерте романтизмнің отаны болды (Новалис, Август және Фридрих Шлегель ағайындылары, Людвиг Тиек сияқты ақындармен бірге). 1794 жылы Гёте мен Шиллер ақындары университетте кездесіп, Шекспирге деген құмарлықтарының нәтижесінде берік достық қарым-қатынас орнатты. Осының салдарынан университет пен Саксония-Веймар-Эйзенах герцогтығының либералды және көңілді, бірақ өте өзімшілдікке бой алған беделі қалыптасып, нығайды.
19 ғасыр
14 қазан 1806 жылы Наполеон осы жерде Пруссия армиясын жеңіп, Вирзенхайлиген ауданындағы Йена-Ауэрштедт шайқасында жеңіске жетті. Француз оккупациясына қарсылық, әсіресе студенттер арасында күшті болды. Көптеген студенттер 1813 жылы Лютцовтың еркін корпусында шайқасты. Екі жылдан кейін қалада Urburschenschaft студенттік бірлестігі құрылды. XIX ғасырдың соңында атақты биолог Эрнст Геккель университетте профессор болды. Ғылым және медицина факультеттерінің кеңеюі 1871 жылдан кейін Йенадағы өнеркәсіптік өркендеумен тығыз байланысты болды. Йенадағы индустриализацияның бастапқы серпілісі теміржолға (салыстырмалы түрде кеш) қосылумен байланысты болды. Сааль теміржолы (Saalbahn, 1874 жылы ашылды) Галле мен Лейпцигті Сааль өзенінің бойымен Нюрнбергке дейін, ал Веймар-Гера теміржолы (1876 жылы ашылды) Йенаны батыста Франкфурт пен Эрфуртпен, сондай-ақ шығыста Дрезден мен Герамен байланыстырды. Йена өнеркәсібінің белгілі негіз қалаушылары Карл Цайс және Эрнст Аббе (олардың Карл Цайс АҚ-мен) және Отто Шотт (Schott AG) болды. Сол кезден бері оптикалық бұйымдар, дәлдікті машиналар және зертханалық шыны ыдыстар өндірісі Йена экономикасының негізгі салалары болып табылады; Йена шынысы тіпті қаланың атымен аталады. Цайс, Аббе және Шотт сонымен қатар жұмысшылардың тұрмыс жағдайын жақсартуды және жалпы жергілікті байлықты арттыруды көздеген әлеуметтік реформаторлар ретінде жұмыс істеді. 1889 жылы Цайс қайтыс болғанда, оның компаниясы Карл Цайс қорына (Stiftung) өтті, ол компанияның табысының көп бөлігін университеттердегі ғылыми-зерттеу жобалары сияқты әлеуметтік игіліктерге жұмсайды. Бұл модель басқа неміс компанияларына үлгі болды (мысалы, Роберт Бош қоры). 1898 жылы Йенаның өнеркәсіптік секторының бірнеше өкілдерімен қалада электр генераторының қажеттігі туралы келісімге келді және 1900 жылдардың басында Йенада электрленген трамвай құрылды. және Германия басып алған Польшадағы Сиерац түрмесінің қосалқы лагері. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Йена одақтастардың бомбалау шабуылдарына көп рет ұшырады. 709 адам қаза тапты, 2000 адам жарақат алды, ортағасырлық қала орталығының көп бөлігі қирады, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін бір бөлігі қалпына келтірілді. Тюрингияның басқа қалалары бұдан да көп зардап шекті, бірақ Нордхаузен толығымен қирады. 1945 жылдың 13 сәуірінде Йенаны американдық әскерлер басып алды, ал 1945 жылдың 1 шілдесінде Қызыл Армияға берілді. Йена Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Германияның кеңестік оккупациялық аймағына кірді. 1949 жылы ол жаңа Германия Демократиялық Республикасының (ГДР) құрамына енді. Кеңес әскері Цайс және Шотт зауыттарының көп бөлігін бұзып, оларды Кеңес Одағына алып кетті. Екінші жағынан, ГДР үкіметі 1950 жылы Jenapharm деген жаңа фармацевтикалық зауыт құрды, ол бүгінде Bayer компаниясының бөлігі болып табылады. 1953 жылы Йена ГДР саясатына қарсы Шығыс Германия көтерілісінің орталығы болды. 30 мың адам қатысқан наразылық акциясы кеңестік танктерінен атылды. Келесі онжылдықтар қала құрылысында түбегейлі өзгерістерге әкелді. 1960 жылдары тарихи қала орталығының тағы бір бөлігі Йена мұнарасын салу үшін қиратылды. Мұнараның алдындағы Эйхплац әлі де салынбаған және оның болашағы әлі де қызу талқылауда. 1970 және 1980 жылдары халық саны әлі де өсіп жатқандықтан және тұрғын үй тапшылығы мәңгілік проблема болып қала бергендіктен, үлкен Plattenbau (үлгілі үйлер) аудандары салынды. Солтүстікте (Раутал маңында) және оңтүстікте (Винзерла және Лобеда маңында) жаңа аудандар құрылды. 1980 жылдардың соңында Йенадағы ГДР үкіметіне қарсы оппозиция академик және дін қызметкерлері тарапынан күшейтілді. 1989 жылдың күзінде қалада ГДР үкіметі таратылғанға дейін оның тарихындағы ең ірі наразылық акциялары өтті. 1990 жылдан кейін Йена қайта құрылған Тюрингия штатының құрамына кірді. 1990 жылдары өнеркәсіп ауыр дағдарысқа ұшырады, бірақ ақыры нарықтық экономикаға көшуді басқарып, бүгінде Шығыс Германияның жетекші экономикалық орталықтарының бірі болып табылады. Сонымен қатар, университет кеңейтілді және көптеген жаңа ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Әсіресе 1995 және 1997 жылдар аралығында Йенада бірнеше экстремистік қылмыстар жасалды. 1990 жылдардағы қаланың оңшыл экстремистік ортасы Ұлттық социалистік жер асты (NSU) террорлық тобын тудырды. Алайда, қала енді оңшылдардың ыстық нүктесі болып саналмайды.
Топография
Йена шығыс Тюрингиядағы Саале өзенінің жағасында, солтүстіктегі Харц таулары, оңтүстік-батыстағы Тюрингия орманы/Тюрингия жотасы және оңтүстік-шығыстағы Рудные горы арасында орналасқан. Қала аумағы төбелі, ал аңғардың шеттерінде тік беткейлер бар. Қала орталығы 160 метр биіктікте, ал Саале аңғарының екі жағындағы таулар 400 метрге дейін көтеріледі. Шығыс жағындағы таулар (солтүстіктен оңтүстікке қарай): Куниц маңындағы Глейсберг, Вогау маңындағы Женциг, Венигенена маңындағы Хаусберг, Веллниц маңындағы Кернберге, Лобеда маңындағы Йоханнисберг және Дракендорф маңындағы Эйнзидлерберг. Батыс жағында Цваццен маңындағы Ягерсберг, қала орталығынан солтүстікке қарай Виндкноллен, қала орталығынан батысқа қарай Татзенд, Лихтенхайн маңындағы Лихтенхайн Хёе, Винцерла маңындағы Хольцберг, Гёшвиц маңындағы Ягдберг және Мауа маңындағы Шпицценберг орналасқан. Таулар Ilm-Saale тақтасының (Muschelkalk) геологиялық құрамына жатады және шыңдары салыстырмалы түрде тегіс, бірақ аңғарларға қарай тік. Жыртылған жер бедеріне байланысты, қала аумағы ауыл шаруашылығына аса қолайлы емес, әсіресе 20-шы ғасырда аңғар бойындағы жазық жерлердің көп бөлігі құрылысқа кеткен. Тауларда түрлі жапырақты ағаштар мен қарағайлар өседі.
Экология
Ена аймағында 32 түрлі жергілікті орхидеялар кездеседі. Оларды көруге ең қолайлы орындардың бірі – қаланың оңтүстігіндегі Лейтратал шатқалы. Қаланың ішінде де ара орхидеясы (Ophrys apifera) бірнеше жерде өседі. Зигенхайнға жақын орналасқан Хаусберг төбесінде сирек кездесетін нағыз қызмет ағашының (Cormus domestica) бірнеше данасын табуға болады. Парадиеспарк паркінің шалғындарында шырақтар мен түрлі-түрлі жергілікті жабайы гүлдерді көруге болады. Айналасындағы тауларда қарға, құмдық кесіртке және орман құмырсқалары мекендейді. Саале өзенінде, қала ішінде, қасқыр, су құндызы және американдық сундығы көрінді. Түнде таудан қалаға түсетін қара шегірлер қоқыс жәшіктерін қарауға келеді. Еуропалық жабайы мысықтың Ена маңында кездесетіні құжатталған.
Климат
Йенаның ылғалды континенттік климаты (Dfb) немесе Көппен климаттық жіктеу жүйесіне сәйкес мұхиттық климаты (Cfb) бар. Жазда ауа райы жылы, кейде ылғалды; қыста салыстырмалы түрде суық болады. Қаланың топографиясы, ойынды жағдайының нәтижесінде микроклимат құрайды, қыс айларында кейде инверсия (20 °C (4 °F) төмен суық түндер) және жазда ыстық пен ауа айналымының жеткіліксіздігі байқалады. Жылдық жауын-шашын мөлшері жыл бойына орташа деңгейде болады. Желтоқсаннан ақпанға дейін көбінесе жеңіл қар жауады, бірақ қар жамылғысы ұзаққа тоқтамайды. Орта ғасырларда Йена өзінің тау беткейлерінде шарап өсіруімен мәшһүр болған. Бүгінде Саале өзені бойында жаңа коммерциялық шарап өсіру аймақтары орналасқан. Жағалауға қашықтығы мен Саале аңғарындағы орналасуының арқасында желдің жылдамдығы көбінесе өте төмен болады, басым бағыты – оңтүстік-батыс (SW).
Демография
Ғасырлар бойы Йенаның халқы шамамен 4000-5000 адамды құрады. Халық санының өсуі 19 ғасырда басталды, 1840 жылы 6000 адам, ал 1870 жылы 8000 адамды көрсетті. Содан кейін демографиялық өсім 1900 жылы 20 мың, 1920 жылы 50 мың, 1940 жылы 73 мың, 1960 жылы 81 мың, 1980 жылы 104 мың адамға жетті. Халық санының ең жоғарғы шегі 1988 жылы 108 мың адамды құрады. Германияның бірігуінен кейін Шығыс Германиядағы нашар экономикалық жағдай халықтың азаюына әкелді, ол 1998 жылы 99 мың адамға дейін төмендеді, бірақ 2012 жылы қайтадан 107 мың адамға өсті. 2009-2012 жылдар аралығындағы халық өсімінің орташа көрсеткіші шамамен 0,47% болды, ал көршілес ауылдық аймақтарда халық саны үдемелі түрде азайып барады. Йенада қала маңындағы елді мекендердің рөлі шамалы болды. Бұл 1990 жылдары бірігуден кейін қысқа мерзімге созылды, бірақ қала маңындағы аудандардың көпшілігі әкімшілік қала шекараларында орналасқан. 2012 жылы туу көрсеткішінен қаза көрсеткіші 62 адамға артық болды, яғни 1000 тұрғынға +0,6 бала (Тюрингияның орташа көрсеткіші – 4,5; жалпы ұлттық орташа көрсеткіш – 2,4). 2012 жылы таза миграция деңгейі 1000 тұрғынға +4,0 құрады (Тюрингияның орташа көрсеткіші: 0,8; ұлттық орташа көрсеткіш: +4,6). Йенаға көшіп келгендердің негізгі аймақтары – Тюрингия, Саксония-Анхальт және Саксонияның ауылдық аймақтары, сондай-ақ Польша, Ресей, Украина, Венгрия, Сербия, Румыния және Болгария сияқты шетелдер. Германияның шығысындағы көптеген қалалар сияқты, Йенада да шетелдік азаматтардың үлесі аз: шамамен 4,0% азаматтығы бойынша неміс емес, ал жалпы көшіп келгендердің үлесі 6,2% құрайды (2011 жылғы Еуропалық Одақ санағы бойынша). Ұлттық орташа көрсеткіштен өзгеше, Йенадағы ең ірі мигранттар тобын ресейліктер, қытайлықтар және украиндықтар құрайды. Соңғы жылдары қаланың экономикалық жағдайы жақсарды: жұмыссыздық деңгейі 2005 жылғы 14% -дан 2013 жылы 7% -ға дейін төмендеді. Бұрынғы ГДР-де атеизмнің ресми саясаты болғандықтан, халықтың көп бөлігі дінге сенбейді. 15,9% -ы Орталық Германиядағы Евангелистік шіркеудің мүшесі, ал 6,6% -ы католик (2011 жылғы Еуропалық Одақ санағы бойынша).
Қалалық көрініс
Тарихи қала орталығы бұрынғы қабырғаның ішінде орналасқан (солтүстікте Фюрстенграбен, шығыста Лёбдерграбен, оңтүстікте Тейхграбен және батыста Лейтраграбен аралығында). Бұл аймақта, Екінші дүниежүзілік соғыстағы қираулар мен кейінгі онжылдықтардағы жаңғырту жобаларының салдарынан, тарихи ғимараттардың саны аз (мысалы, Оберлауэнгасседе). Орталықтың үлкен бөлігін алып жатқан Айхплац алаңы 1960 жылдан бері салынбай келеді және оның болашағы талқылауда. Қабырғаның нығайтылған қорғаныстары 18 ғасырдың басында алынып тасталды, содан кейін бұрынғы қала қақпаларының алдында алғашқы қала маңындағы аудандар пайда болды. Осы аймақтарда Бахштрассе мен Вагнергасседегі батыс бөліктерінде, Цвацценгасседегі солтүстік бөліктерінде және Нойгасседегі оңтүстік бөліктерінде 18-шы және 19-шы ғасырдың басындағы тарихи құрылыстардың қалдықтары сақталған. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Йенада құрылыс шары өркендеді, қала Саале өзенінің аңғары бойында солтүстікке және оңтүстікке, Мюльтал бойында батысқа және бұрынғы Венигенгенада Саале өзенінің шығыс жағына қарай кеңейді. Қала орталығымен салыстырғанда, осы аймақтардағы кейінгі шығындар айтарлықтай аз болды. Соғыс аралық кезеңде пәтер салу деңгейі жоғары болды, бірақ қолайлы жерлер азайды, сондықтан жаңа тұрғын үй кешендері орталықтан қашықта салынды – бұл мәселе бүгінге дейін сақталды, нәтижесінде ұзақ жолдар мен жоғары жалдау төлемдері туды. Қазіргі Йена аймақтағы басқа қалаларға қарағанда тығыз емес, сондықтан қала құрылысы әлі де қиындықтар тудыруда. Йенаның ерекшелігі – бұрынғы Лобеда қаласында орналасқан екінші ескі қала орталығы, ол 1946 жылдан бері аудан болып табылады және онда базар алаңы, қала әкімшілігі және сарай бар. Бұл орталық Йена орталығынан оңтүстікке қарай шамамен орналасқан.
Шіркеулер
Негізгі шіркеу – Сент-Михаэль шіркеуі – Тюрингиядағы ең үлкен готикалық ескерткіштердің бірі. Ол 1422 және 1557 жылдар аралығында салынған. Онда Мартин Лютердің қола қабір тасы бар. Иоанн шіркеуі – Йенаның батысында орналасқан, құрып кеткен Леутра ауылының шіркеуі, кейін қаланың зират қапталы ретінде пайдаланылды. 1811 жылдан бері готикалық ғимарат – Йенаның католик шіркеуі. Бейбітшілік шіркеуі 1686 және 1693 жылдар аралығында жаңа зират қапталы ретінде салынған және қазір барокко стиліндегі евангелистік шіркеу. Шиллер шіркеуі Саале өзенінің шығысындағы бұрынғы ауылдың евангелистік шіркеуі және қазіргі Венигенена ауданы. Фридрих Шиллер 1790 жылы осы жерде үйленген. Қасиетті Петір шіркеуі – Йенаның оңтүстік Лобеда ауданының бұрынғы қалалық шіркеуі. Готикалық шіркеу шамамен 1480 жылы салынған. Vierzehnheiligen (он төрт қасиетті көмекшіге арналған) шіркеуі – 1460 жылдары салынған готика стиліндегі бұрынғы паломничество шіркеуі. Зигенхайндағы Қасиетті Мария шіркеуі – 15 ғасырда салынған готика стиліндегі бұрынғы паломничество шіркеуі.
Басқа көрікті жерлер
Ортағасырлық қала қабырғасы бір бөлігі (Анатомиетурм және Ротер Турм) сақталған, ең ірісі – Йоханнистор және Пульвертурмның жанындағы Йоханнисплац маңындағы кешен. Маркт алаңындағы қала әкімшілігі 1412 жыл шамасында салынған және Германиядағы санаулы готикалық қала әкімшіліктерінің бірі. Онда "Шнапфанс" ("Schnapphans") бейнеленген астрономиялық сағат орнатылған. Планетарий 1926 жылы ашылды және Карл Цайс әзірлеген технологиялармен жабдықталған әлемдегі алғашқы ірі планетарий болды. Университеттің бас ғимараты бұрынғы қамалдың орнында салынды және 1908 жылы жаңа заманауи стильде (Теодор Фишер/Бруно Таут) құрылды. Аббеанум – Эрнст Нойферттің Баухаус стилінде салған 1930 жылғы университет ғимараты. Жен мұнарасы – 1969 және 1972 жылдар аралығында салынған қаланың ең биік шөлмегі, оның ішінде панорамалық алаң мен аспан мейрамханасы бар. Ауербах үйі – физик Феликс Ауербахтың бұрынғы үйі, ол 1924 жылы Уолтер Гропиус және Адольф Мейердің Баухаус стилінде салған. Жақын жерде 1929 жылы Гропиус салған тағы бір сарай – Хаус Цукеркандл орналасқан. Қала орталығындағы бұрынғы Карл Цайс фабрикасында 1880-1965 жылдар аралығындағы қызықты техникалық архитектура, соның ішінде Германияның алғашқы биік ғимараты – 1915 жылғы Бау 15 орналасқан. Маркт алаңындағы Иоанн Фредерик Великодушныйға арналған ескерткіш (1858 жылы салынған) Йенаның "Ханфрид" деп аталатын көрнекті нысаны болып табылады. Эрнст Аббеге арналған ескерткіш – Генри ван де Вельде салған жаңа заманауи архитектураның ғимараты (1910). Лобдебург – Лобеда ауданынан жоғарыда орналасқан қамал қирауы және Йена қаласын негіздеген Лобдебург иелерінің бұрынғы резиденциясы. Лейтраталь және Коспот табиғат қорғау аймағы оңтүстік-батыста орналасқан маңызды табиғи қорық.
Театр және музыка
Йенаның өзіне тән театры мен оркестрі бар, ол Йена филармониясы.
Спорт
Йена қаласы кәсіби футбол клубы – «FC Carl Zeiss Jena» клубының үйі. Бұл клуб ГДР Оберлигасын үш рет, ФДГБ кубогын төрт рет жеңіп алды және УЕФА Кубок иелері кубогының финалына бір рет шықты. Бірлесуден кейін клубтың жетістіктері азайды және қазіргі уақытта «Regionalliga Nordost» лигасында өнер көрсетеді. Әйелдер футболында «FF USV Jena» клубы 2-ші «Frauen Bundesliga» лигасының мүшесі. Екі клубтың да үй стадионы – «Ernst Abbe Sportfeld». Сонымен қатар, қаланың баскетбол командасы «Science City Jena» 2007–2008 маусымда Баскетбол Бундеслигасында ойнады және 2015–2016 маусымда жоғары лигаға қайта оралды. 2000 жылдан бері Йена университетінде регби командасы құрылған. 2012 жылдан бері «USV Rugby Jena» командасы 2-ші Регби Бундеслигасында ойнап келеді. Адамдар арасындағы найза тастау бойынша әлемдік рекорд (98,48 метр) Ян Железный есімді спортшы Йена қаласында тіркелді.
Ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және қызмет көрсету
Ауыл шаруашылығының Женадағы рөлі шағын, муниципалдық аумақтың 40% ғана егіншілікке пайдаланылады (Эрфуртта 60% астам, ал Веймарда 50% жуық). Сонымен қатар, Мускелькалк топырағы өте құнарлы емес, сондықтан көбінесе мал жаюға қолданылады. Ірі ауыл шаруашылығы аймағы тек солтүстік-батыста, Иссерштедт, Коспеда және Виерзенхайлиген аудандарында орналасқан. Шарап өсіру шағын мұз дәуірі шамасында, 1800 жылдары тоқтатылған, бірақ бүгінде жаһандық жылынудың нәтижесінде қайта мүмкіншілік туды. Дегенмен, коммерциялық шарап өндірісі әлі қайта жанданған жоқ. Индустрия Женаның ұзақ тарихымен байланысты, оның тамыры 19 ғасырдың ортасына дейін жетеді. 2012 жылы 80 компания өнеркәсіптік өндірісте 20-дан астам қызметкермен жұмыс істеді, 8300 адамды жұмыспен қамтып, 1,5 миллиардтан астам евролық табыс тапты. Ең маңызды салалары – дәлдік машиналарын жасау, фармацевтика, оптика, биотехнология және бағдарламалық жасақтама. Женада дәстүрлі Carl Zeiss AG, Schott AG, Jenoptik және Jenapharm сияқты компаниялармен қатар, Intershop Communications, Analytik Jena және Carl Zeiss Meditec сияқты жаңа компаниялар да бар. Женада нарықта тіркелген компаниялардың саны ең көп, және ол Шығыс Германияның маңызды экономикалық орталықтарының бірі. Intershop Communications, Salesforce.com (Demandware-ны сатып алғаннан кейін) және ePages сияқты компаниялармен, сондай-ақ бірнеше веб-агенттіктермен Жена Германиядағы электрондық коммерцияның ірі орталығы болып табылады. Accenture және ESET сияқты басқа да IT компанияларының өңірлік кеңселері де бар. Jena Optronik, Airbus тобының еншілес компаниясы, Женада ғарышқа ұшуға немесе спутниктерге қажетті құраушы бөлшектерді әзірлейді. Қала Германияның 50 ең жылдам дамитын аймағының қатарында, көптеген әйгілі халықаралық зерттеу институттары мен компаниялары, салыстырмалы түрде төменгі жұмыссыздық деңгейі және жас халқымен ерекшеленеді. 2008 жылы Германия ғылым қауымдастығы Stifterverband für die Deutsche Wissenschaft қалаға "Stadt der Wissenschaft" (ғылым қаласы) атағын берді. Жена сонымен қатар мемлекеттік және жеке қызметтердің орталығы болып табылады, әсіресе білім беру, зерттеу және бизнес-қызметтер салаларында. Тюрингияның жоғарғы соты және Тюрингияның жалғыз университет ауруханасы да маңызды мекемелер болып табылады. Сонымен қатар, Жена инфрақұрылым және бөлшек сауда саласындағы өңірлік орталық, онда көптеген сауда орталықтары бар. Lichtwerkstatt фотоникалық зертханасы және Krautspace-пен бірге, стартаптарға өздерінің өнімдік идеяларын жасауға, алғашқы прототиптерін және бизнес-моделіне қол жеткізуге, сондай-ақ байланыс орнатуға мүмкіндік беретін жасаушылар мен хакерлер кеңістіктері бар.
Темір жолмен
Йенада барлық желілерге бір жерде қосылатын орталық теміржол станциясы жоқ. Көптеген елдерде кең таралған бұл жағдай, неміс қаласы үшін ерекше болып табылады және бір жағынан қаланың қиын географиялық орнымен, екінші жағынан тарихымен байланысты, себебі екі негізгі теміржол желісі екі түрлі жеке компаниялармен салынған. Солтүстік-оңтүстік бағытындағы байланыс – Сааль теміржолы. Берлиннен солтүстікке қарай Мюнхенге оңтүстікке қарай тәулігіне бір рет Paradies станциясында тоқтайтын ICE пойыздары және Наумбург пен Саальфельдке баратын аймақтық пойыздар Zwätzen, Saalbahnhof, Paradies және Göschwitz станцияларында тоқтайды. Батыс-шығыс бағытындағы байланыс – Веймар-Гера теміржолы. Геттингенге (Эрфурт және Веймар арқылы) және Цвиккау, Глаухау, Альтенбург немесе Грейцке (Гера арқылы) қатынайтын аймақтық экспресс пойыздары, сондай-ақ Веймар, Йена және Гера арасындағы аймақтық пойыздар бар. Экспресс пойыздар қала орталығына жақын орналасқан West станциясында және Göschwitz станциясында тоқтайды, ал аймақтық пойыздар Neue Schenke станциясында да тоқтайды. Екі желінің қиылысқан жері – Göschwitz станциясы, шамамен қала орталығынан оңтүстікке қарай орналасқан. 2017 жылы Нюрнберг-Эрфурт жоғары жылдамдықты теміржолы ашылғаннан кейін, қала алыс қашықтыққа жүретін пойыз желісімен байланысын жоғалтты. Өтеміз ретінде, солтүстіктегі Галле және Лейпцигке, ал оңтүстіктегі Нюрнбергке жаңа аймақтық экспресс пойыздары енгізілді.
Жол жүрісімен
Бір-бірімен Hermsdorf тоғысының жанында қиылысатын екі автобайн – Bundesautobahn 4 (Франкфурт–Дрезден) және Bundesautobahn 9 (Берлин–Мюнхен). Екеуі де 1930 жылдары салынған. А4 автожолы Лобеда тұрғын үй кешендері мен Лейтра ауданының қасына өте жақын орналасқан. Сондықтан ол 2000 жылдары қайта жаңартылып, тұрғындар мен қоршаған ортаны шу мен ауаның ластануынан қорғау үшін екі туннель салынды. Сонымен қатар, Йена қаласында екі Bundesstraße бағыты келіседі: Bundesstraße 7 батыстағы Веймар және шығыстағы Гера қалаларымен, ал Bundesstraße 88 Саале өзенінің аңғары арқылы солтүстіктегі Наумбург және оңтүстіктегі Рудольштадт қалаларымен байланыстырады. Бұдан өзге, Isserstedt арқылы Аполдаға, Ammerbach арқылы Blankenhainға және Lobeda арқылы Stadtrodaға баратын бірнеше жолдар бар. Қала орталығының бұрынғы қабырғалар ішіндегі көп бөлігі жаяу жүргіншілерге арналған аймақ болып табылады.
Әуе қатынасы бойынша
Жена қаласына ең жақын әуежайлар – Эрфурт-Веймар әуежайы, шамамен батысқа қарай, және Лейпциг/Халле әуежайы, шамамен солтүстік-шығысқа қарай. Екеуі де көбінесе Жерорта теңізі және басқа да туристік аймақтарға демалыс рейстерін жүзеге асырады. Ал келесі ірі әуежайлар – Франкфурт әуежайы, Берлин Бранденбург әуежайы және Мюнхен әуежайы.
Велосипедпен
Кейбір аймақтарында төбелі болғанына қарамастан, Йена велосипедпен жүруге қолайлы қала, себебі онда көптеген студенттер бар. 1990 жылдардан бастап, сапалы велосипед жолдары салына бастағаннан бері Йенада велосипедпен жүру танымал бола бастады. Кейбір басты көшелерде велосипед жолдары бар, алайда Германияның басқа қалаларымен салыстырғанда кемшіліктері бар. Велосипедпен саяхаттау үшін "Saale track" (Saale Radweg) және "Thuringian city string track" (Radweg Thüringer Städtekette) маршруттары бар. Екеуі де туристік қызығушылық тудыратын жерлерді байланыстырады: біріншісі Бавариядағы Фихтель тауларынан Магдебургқа жақын Эльба өзеніне дейін Саале өзенінің аңғарымен өтеді, ал екіншісі ортағасырлық Via Regia жолымен жақын орналасқан және Эйзенахтан Эрфурт, Веймар және Йена арқылы Герадан Альтенбургке дейін созылады.
Трамвайлар мен автобустар
Йена трамвай желісі 1901 жылы құрылды және Германияның қайта бірігуінен кейін кеңейтілді. Ол қаланың маңызды аудандарын орталықпен байланыстырады; 7,5 пен 20 минут аралығында әртүрлі интервалмен жүретін 5 қалыпты бағыт бар. Бірақ, қызмет көрсетуге кедергі келтіретін ескі, бір рельсті учаскелер әлі де бар. Сонымен қатар, "Jenah" ұйымы басқаратын (трамвайлар сияқты) автобустардың кең желісі бар, бұл Йена және неміс тіліндегі Nahverkehr, яғни "қалалық көлік" сөздерінің ойын есебінен туған атау. JES Verkehrsgesellschaft автобустары Йенаны аймақтағы қалалар мен ауылдармен байланыстырады.
Өмір сапасы
2013 жылы Киль әлемдік экономика институтының зерттеуі бойынша Йена Германиядағы өмір сүруге ең қолайлы бесінші қала деп танылды. 2019 жылғы Forschungsinstitut Prognos институтының зерттеуіне сәйкес, Йена Германиядағы ең динамикалық аймақтардың бірі. Ол Германияның 401 аймағының арасында 29-шы орында тұр.