Гейдельберг қаласы: тарих, ғылым және мәдениет ортасы

Гейдельберг, Германия: студенттік қала, Некар өзені бойында орналасқан. 1386 ж. құрылған Еуропаның ең көне және беделді университеттерінің бірі.

31 мин оқу

100%

Дереккөз: Heidelberg — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Гейдельберг () – Германияның оңтүстік-батысындағы Некар өзенінің жағасында орналасқан, Германияның Баден-Вюртемберг жеріндегі қала. 2016 жылғы халық санауы бойынша, халқы 159 914 адамды құрайды, оның шамамен төрттен бірі студенттер. Франкфурттан оңтүстікке қарай шамамен орналасқан Гейдельберг, Баден-Вюртембергтің бесінші ірі қаласы. Гейдельберг Рейн-Неккар мегаполистік аймағының құрамына кіреді. 1386 жылы негісталған Гейдельберг университеті – Германияның ең көне және Еуропаның ең беделді университеттерінің бірі. Гейдельберг Германиядағы ғылыми орталық және оның университетіне жақын орналасқан бірнеше әйгілі халықаралық зерттеу орталықтарына ие, олардың ішінде Еуропалық молекулалық биология зертханасы және төрт Макс Планк институты бар. Қала ғасырлар бойы өнер, әсіресе әдебиет орталығы болып келді және ЮНЕСКО-ның шығармашылық қалалар желісі тарапынан «Әдебиет қаласы» деп танылды. Гейдельберг бұрынғы Пфальц курфюрсттығының үкімет орталығы болды және романтикалық көрінісімен, соның ішінде Гейдельберг қамалы, Философтар жолы және барокко стиліндегі ескі қаласымен танымал туристік орын.

География

Гейдельберг Жоғарғы Рейн жазығының (Oberrheinebene) шығыс шетінде, Некар өзені Оденвальд таулары арқылы тар аңғарынан шығып, Мангеймге қарай жазықпен соңғы сапарын бастайтын жерде орналасқан. Бұл жерде ол шамамен 20 километр төменде Рейн өзенімен қосылады. Гейдельбергтің бір бөлігі, оның ішінде тарихи ескі қала және әйгілі Гейдельберг қамалы, тар Некар аңғарында орналасқан. Басқа бөліктері (көбінесе 19-ғасырдың ортасынан бастап немесе одан кейінгі, немесе бастапқыда тәуелсіз, кейіннен қосылған ауылдар) Рейн жазығына және Бергштрассе бойына, жазық пен Оденвальд таулары арасындағы ерекше ландшафттың тар жолағымен жайылады. Қала Кенигстюль (568 м), Гайсберг (375 м) және Хейлигенберг (445 м) тауларымен шектеседі. Гейдельберг Еуропалық жаяу жол E1 (Швеция – Умбрия) арқылы өтеді.

Флора мен фауна

Гейдельберг Германияның ең жылы аймақтарының бірі болып табылады, және орталық Еуропа климатына тән емес өсімдіктер гүлденеді, оның ішінде бадам және инжір ағаштары, сондай-ақ пальма және зәйтүн ағаштарының көптеген түрлері. Ескі қаланың қарсы бетіндегі Философтар жолының (Philosophenweg) жанында 2000 жылы шарап жасау қайта жандандырылды. Африкалық қызылшатырлы тоқылдақтардың және Сібірдің аққу қаздарының жабайы популяциясы бар, оларды көбінесе Бергейм ауданына жақын Некар өзеніндегі аралдарда кездестіруге болады.

Әкімшілік құрылымдар

Хайдельберг – Карлсруэ әкімшілік округінің құрамындағы біртұтас әкімшілік бірлік. Қала Рейн-Неккар округінің ауылдық округімен қоршалған, ал әкімшілік орталығы қалада орналасқан, бірақ қала округ құрамына кірмейді. Хайдельберг – Рейн-Неккар мегаполистік аймағының бөлігі, көбінесе Рейн-Неккар үшбұрышы деп аталады. Бұл аймақ Гессен штатының оңтүстік бөлігін, Рейнланд-Пфальц штатының оңтүстік бөлігін (Вордерпфальц), Мангейм және Хайдельберг әкімшілік округтерін, сондай-ақ Рейн-Неккар округінің муниципалитеттерін қамтиды. Рейн-Неккар үшбұрышы 2005 жылы еуропалық мегаполистік аймаққа айналды. Хайдельберг қаласы алты секторға бөлінген 15 ауданнан тұрады. Орталық аймақта Альтштадт (Ескі қала), Бергхайм және Вестштадт; солтүстікте Нойенхайм және Хандсшухсхайм; шығыста Зигельхаузен және Шлиербах; оңтүстікте – Зюдштадт, Рорбах, Эммертсгрунд және Боксберг; оңтүстік-батыста Кирххайм; батыста Пфаффенгрунд, Виблинген және Вестштадт пен Виблинген аумағында Бахнштадт деп аталатын жаңа аудан салынуда. Жаңа ауданның шамамен 5000–6000 тұрғыны болады және 7000 адамға жұмыс орындары қарастырылған. Бұдан өзге, АҚШ Қарулы Күштері кеткеннен кейін Патрик Генри ауылында 10 000–15 000 тұрғынға арналған жаңа тұрғын үйлер пайда болды.

Көршілес коммуналар

Келесі қалалар мен коммуналар Гейдельберг қаласымен шектеседі, батыстан басталып, сағат тілі бойынша: Эдинген-Некархаузен, Доссенхайм, Шризхайм, Вильгельмсфельд, Шёнау, Некаргемюнд, Бамменталь, Гайберг, Леймен, Сандхаузен, Офтерсхайм, Планкштадт, Эппельхайм (барлығы Рейн-Некар аймағының құрамында) және Маннхайм.

Климат

Гейдельбергтің ылғалды субтропикалық климаты (Кеппен климаттық жіктелімі Cfa) бар, ол Пфелцервальд пен Оденвальд арасындағы қорғалған аңғармен анықталады. Жыл бойына дерлік жылы температураны қыста Атлантика мұхитының ауа массалары, ал жазда Батыс Жерорта теңізінің күшейтілген әсері анықтайды. Жақын орналасқан Жоғарғы Рейн жазығынан өзгеше, Гейдельбергтің аңғардағы орналасуы орташадан көп шығыстан соғатын желдерге алып келеді. Оденвальдтың еңістері бұлтты және жауын-шашынды болуына жағдай жасайды. Көктем Германиядағы орташа көрсеткіштен ертерек басталады (соңғы жылдары әдетте ақпанның ортасында). Көктемдегі ауа райы әдетте жылы болғанымен, жазға қарағанда әлдеқайда жиі өзгеріп тұрады. Жаз әдетте маусым айында басталып, қыркүйекке дейін созылады. Осы кезеңде ауа райы тұрақты болады, жалғыз жауын-шашын – күркіреулі дауылдар. Күндізгі температура шамамен 30 °C, бірақ ыстық толқындар кезінде 40 °C-қа дейін жете алады. Күз қыркүйекте жылы басталып, қараша айының соңына қарай аймақтағы қысқы температураға дейін суытады. Жауын-шашын мөлшері арта бастайды және күн сәулесінің азаюына байланысты қазан айының екінші жартысынан бастап аймақта тұман жиі пайда болады. Қыстар көбінесе жұмсақ болады, бірақ ең суық айларда жеңіл түнгі аяз болады. Қар сирек жауады, жауын-шашын көбінесе жаңбыр түрінде болады. Қыс – жылдың ең ылғалды мезгілі, Атлантикадан жиі соғатын батыс желдері басым. Дауылдар ("Оркан") ауыр зақымдар келтіруі мүмкін, ал Некар өзені су тасқынынан жиі зардап шегеді. Германияның метеорологиялық қызметінің мәліметінше, 2009 жылы Гейдельберг Германиядағы ең жылы жер болған.

Ерте тарих

600 000 – 200 000 жыл бұрын "Гейдельберг адамы" жақын орналасқан Мауэрде қайтыс болды. Оның жақ сүйегі 1907 жылы табылды. Ғылыми зерттеулер оның қалдықтарын Еуропадағы адам өмірінің ең алғашқы дәлелі деп көрсетті. Б.з.д. V ғасырында Хелигенберг, яки "Киелі тау" үстіне кельттердің бекініс және құдайға табыну орны салынған. Екі орын да қазірге дейін анықталған. 40 жылы, римнің 24-ші когортасы мен 2-ші Киринея когортасы (CCG XXIIII және CCH II CYR) бір бекініс салған және оны басып алған. Рим императоры Валентиний I 369 жылы Некар өзенінің жағасында жаңа кастралар (тұрақты лагерьлер) мен сигнал мұнарасын тұрғызды. Олар тас тіреулерге негізделген ағаш көпір салды. Бұл лагерь алғашқы азаматтық елді мекендерді қорғады және соңында герман тайпалары тарапынан басылып алынды. Рим дәуіріндегі жергілікті әкімшілік орталық – Ладенбург қаласының бұрынғы атауы Лоподунум болған.

Орта ғасырлар

Қазіргі Хайдельбергтің бастауы V ғасырға дейін жетеді. Бергейм ауылы осы кезеңде, 769 жылы жазылған құжаттарда алғаш рет айтылған. Бергейм қазіргі Хайдельбергтің ортасында орналасқан. Халық біртіндеп христиан дініне көшті. 870 жылы Гелигенбергтегі келт бекінісінің қос қабырғасының ішінде Сент-Михаэль монастыры салынды. 1130 жылы Некар аңғарында Нёбург монастыры құрылды. Осы уақытта Вормс епископтығы өз ықпалын аңғарға кеңейтіп, 1142 жылы Шёнау аббаттығын құрды. Қазіргі Хайдельбергтің тамыры осы 12 ғасырғы монастырға байланысты. Гейдельбергтің алғашқы жазбасы 1196 жылы Шёнау аббаттығындағы құжатта табылды. Бұл күн қаланың құрылған күні деп есептеледі. 1156 жылы Гейдельберг қамалы мен оған жақын елді мекен Хогенштауфен әулетінің иелігіне өтті. Конрад Хогенштауфен Рейн граф-палатині атанды (link=no). 1195 жылы Пфальц сайлау құқығы Велф әулетіне үйлену арқылы көшті. 1214 жылы Бавария герцогы Людвиг I Пфальц аймағын бағындырды, нәтижесінде қамал оның бақылауына өтті. 1303 жылға дейін қорғану үшін тағы бір қамал салынды. 1356 жылы Паллатин графтарына Алтын бұқа арқылы кең құқықтар берілді және олар сайлаушылар мәртебесіне ие болды. 1386 жылы Руперт I, Пфальц курфюрстігі Хайдельберг университетін құрды.

Қазіргі тарих

Хайдельберг университеті ортағасырлық схоластикада, Ренессанс гуманизмінде, неміс реформациясында және 15-16 ғасырларда лютерандық пен кальвинизм арасындағы кейіннен туындаған қақтығыста жетекші рөл атқарды. 1518 жылғы сәуірде, өзінің 95 тезисін жариялағаннан кейін бірнеше ай өткен соң, Мартин Лютер оларды қорғау үшін Гейдельбергке шақырылды. 1421 жылы құрылған Гейдельберг кітапханасы – Германиядағы ең көне қоғамдық кітапхана. 1537 жылы таудың биігінде орналасқан қамал оқ-дәрі жарылысынан қирады. Герцогтың сарайы төменгі қамалдың орнында салынды. 1559–1576 жылдар аралығында Пфальц аймағының билеушісі болған Фридрих III өзінің территориясына жаңа Катехизистің құрамын тапсырды. Катехизмнің кіріспесінде «мұндағы бүкіл теологиялық факультет» (Гайдельберг университетінде) және «шіркеудің барлық бақылаушылары мен көрнекті қызметшілері» Катехизмнің құрастырылуы үшін еңбек еткендері айтылады, ал Захарий Урсин әдетте Катехизмнің басты авторы деп саналады. Каспар Олевиан (1536–1587) бұрын құжаттың авторларының бірі ретінде айтылған, бірақ бұл теорияны қазіргі заманғы зерттеушілер негізінен жоққа шығарды. Иоганн Силван, Адам Нойзер, Иоганн Виллинг, Томас Эрастус, Майкл Диллер, Иоганн Бруннер, Тилеманн Мумиус, Петрус Махеропоус, Иоганн Айзенменгер, Иммануил Тремеллиус және Пьер Бокиннің барлығы да Катехизмге қандай да бір жолмен үлес қосқан болуы мүмкін. Фридрихтің өзі Катехизистің алғы сөзін жазып, оның құрастырылуы мен басылуына бақылау жасады. Ол өзінің аймағында католиктер басым болған Киелі Рим империясының діни жағдайын теңестіруді қалады. Тренттік собор протестанттық діндерге қарсы өз қорытындылары мен жарлықтарын жасады, ал Аугсбург тыныштығы тек лютерандық билеуші болған империяның ішінде лютерандыққа төзімділік танытты. Катехизмнің бір мақсаты Рим-католик шіркеуінің, сондай-ақ анабаптистер мен Тилеманн Хешузиус пен Маттиас Флациус сияқты «қатаң» гнезио-лютерандардың ілімдеріне қарсы тұру болды, олар Фридрихтің реформацияланған әсерлеріне қарсы тұрды, әсіресе Евхаристия (Иеміздің кешкі асы) мәселесінде. Катехизм өздерінің әр мәлімдемесін библиялық дәлелдеме мәтіндеріне негіздеді, ал Фридрих өзі оны 1566 жылы Аугсбургтегі соты кезінде Аугсбург тыныштығын бұзу туралы айыптарға жауап беруге шақырылғанда, оны реформаланбаған, библиялық деп қорғады. Бұл – Хайдельберг катехизисі, ресми түрде «Катехизм немесе христиандық нұсқаулық, Палатиндік шіркеулер мен мектептердің әдеттері бойынша». 1619 жылдың қарашасында Богемияның корольдік тажыны Сайлаушы Фридрих V-ке ұсынылды. Фридрих «Қысқы патша» деген атпен танылды, өйткені ол Габсбургтер патшалық үйі Богемияны күшпен қайтарып алмастан бұрын бір қыс бойы билік жүргізді. 1621 жылы оның биліктен құлдырауы отыз жылдық соғыстың басталуы болды. 1622 жылы екі ай қоршаудан кейін католик лигасының әскерлері Тилли графы Иоганн Церклас басқарған қаланы басып алды. Тилли Папаға Киелі Рух шіркеуінің атақты Библиотека Палатинасын сыйлады. Католик және бавариялық Виттельсбахтар палатасы Пфальцты және Принц-сайлаушы атағын иеленді. 1634 жылдың соңында швед әскері Гейдельбергті басып алғаннан кейін, императорлық әскерлер қаланы қайтадан басып алуға тырысты. Олар қаланы тез басып алды, бірақ қаланы ала алмады. Олар оның бекіністерін оқпен жарылтуға дайындалған кезде француз армиясы келді, 30 000 адамнан тұратын, көптеген шайқастарда соғысқан және Ла-Рошельді қоршауға (1627–1628) қатысқан Урбайн де Майле Брезе және Жак Номпар де Комон, герцог де Ла Форс бастаған. Олар қоршауды бұзып, императорлық әскерлерді қуып шықты. 1648 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Фридрих V-нің ұлы Карл I Людовик, Пфальцтың сайлаушысы, өзінің атақтары мен жерлерін қайтарып алды. Өзінің әулетін нығайту үшін Карл I Людовик қызы Лизелотті Франция королі Людовик XIV-нің інісі Орлеан герцогы Филиппке үйлендірді. 1685 жылы Карл Луидің ұлы, корольдік сайлаушы Карл II қайтыс болғаннан кейін, король Людовик XIV қайын әпкесі мұрасына талап етті. Немістер бұл талапты, протестанттар реформасы Еуропа халықтарын бөлгендіктен, жергілікті протестанттар мен француз католиктерінің арасындағы діни айырмашылықтарға байланысты жоққа шығарды. Ұлы одақ соғысы басталды. 1689 жылы француз әскерлері қала мен қаланы басып алып, 1693 жылы бұл аймақты толығымен жойып жіберді. Палатиндік мұрагерлік соғысына байланысты бірнеше рет француз шабуылдарынан болған қиратудың нәтижесінде 18 ғасырдың басында мыңдаған неміс кальвинистік палаттар көшіп кетті. Олар басқа Еуропа қалаларына, әсіресе Лондонға (мұндағы босқындар «кедей палаттар» деп аталды) қашқан. Протестанттарға деген ықыластың нәтижесінде 1709–1710 жылдары королева Анна үкіметі шамамен 6000 палатты Нью-Йоркке тасымалдауды ұйымдастырды. Басқалары Пенсильванияға және Оңтүстік Каролинаға тасымалданды. Олар жол ақысын төлеп, кейін ағылшын отарларында қоныстанды. 1720 жылы, тек католиктерге арналған үлкен шіркеуді тағайындағаннан кейін, Гейдельбергтің басым көпшілігі протестант тұрғындарымен діни қақтығыстар туындады, нәтижесінде Рим-католик принц-сайлаушы Карл III Филипп өзінің сарайын жақын жердегі Мангеймге көшірді. Сарай 1777 жылға дейін онда қалды, содан кейін сайлаушы Карл Теодор Бавария сайлаушысы болып, өзінің сарайын Мюнхенде құрды. 1742 жылы сайлаушы Карл Теодор сарайды қайта жасай бастады. 1764 жылы найзағай салдарынан қайта құрылым кезінде басқа сарай ғимараттары қирады, соның салдарынан жұмыс тоқтатылды.

Heidelberg University played a leading part in Medieval Scholasticism, Renaissance humanism, the German Reformation, and in the subsequent conflict between Lutheranism and Calvinism during the 15th and 16th centuries. In April 1518, a few months after proclaiming his Ninety five Theses, Martin Luther was received in Heidelberg, to defend them. Heidelberg's library, founded in 1421, is the oldest existing public library in Germany. In 1537, the castle located higher up the mountain was destroyed by a gunpowder explosion. The duke's palace was built at the site of the lower castle. Elector Frederick III, sovereign of the Electoral Palatinate from 1559 to 1576, commissioned the composition of a new Catechism for his territory. While the catechism's introduction credits the "entire theological faculty here" (at the University of Heidelberg) and "all the superintendents and prominent servants of the church" for the composition of the Catechism, Zacharius Ursinus is commonly regarded as the catechism's principal author. Caspar Olevianus (1536–1587) was formerly asserted as a co author of the document, though this theory has been largely discarded by modern scholarship. Johann Sylvan, Adam Neuser, Johannes Willing, Thomas Erastus, Michael Diller, Johannes Brunner, Tilemann Mumius, Petrus Macheropoeus, Johannes Eisenmenger, Immanuel Tremellius, and Pierre Boquin are all likely to have contributed to the Catechism in some way. Frederick himself wrote the preface to the Catechism and closely oversaw its composition and publication. Frederick, who was officially Lutheran but had strong Reformed leanings, wanted to even out the religious situation of his highly Lutheran territory within the primarily Catholic Holy Roman Empire. The Council of Trent had just concluded with its conclusions and decrees against the Protestant faiths, and the Peace of Augsburg had only granted toleration for Lutheranism within the empire where the ruler was Lutheran. One of the aims of the catechism was to counteract the teachings of the Roman Catholic Church as well as Anabaptists and "strict" Gnesio Lutherans like Tilemann Heshusius and Matthias Flacius, who were resisting Frederick's Reformed influences, particularly on the matter of Eucharist (the Lord's Supper). The Catechism based each of its statements on biblical proof texts, and Frederick himself would defend it as biblical, not reformed, at the 1566 Diet of Augsburg when he was called to answer to charges of violating the Peace of Augsburg. This was the Heidelberg Catechism, officially called the ″Catechism, or Christian Instruction, according to the Usages of the Churches and Schools of the Electoral Palatinate.″

In November 1619, the Royal Crown of Bohemia was offered to the Elector, Frederick V. (He was married to Princess Elizabeth, eldest daughter of James VI and I of Scotland and England, respectively.) Frederick became known as the "Winter King", as he reigned for only one winter before the Imperial House of Habsburg regained Bohemia by force. His overthrow in 1621 marked the beginning of the Thirty Years' War. In 1622, after a siege of two months, the armies of the Catholic League, commanded by Johann Tserclaes, Count of Tilly, captured the town. Tilly gave the famous Bibliotheca Palatina from the Church of the Holy Spirit to the Pope as a present. The Catholic and Bavarian House of Wittelsbach gained control over the Palatinate and the title of Prince Elector. In late 1634, after the Swedish army had conquered Heidelberg, imperial forces attempted to recapture the city. They quickly took the city, but were unable to take the castle. As they prepared to blow up its fortifications with gunpowder the French army arrived, 30,000 men strong, led by Urbain de Maillé Brézé, who had fought in many battles and participated in the Siege of La Rochelle (1627–1628), and Jacques Nompar de Caumont, duc de La Force. They broke the siege and drove off the Imperial forces. In 1648, at the end of the war, Frederick V's son Charles I Louis, Elector Palatine, was able to recover his titles and lands. To strengthen his dynasty, Charles I Louis arranged the marriage of his daughter Liselotte to Philip I, Duke of Orléans, brother of Louis XIV, King of France. In 1685, after the death of Charles Louis' son, Elector Charles II, King Louis XIV laid claim to his sister in law's inheritance. The Germans rejected the claim, in part because of religious differences between local Protestants and the French Catholics, as the Protestant Reformation had divided the peoples of Europe. The War of the Grand Alliance ensued. In 1689, French troops took the town and castle, bringing nearly total destruction to the area in 1693. As a result of the destruction due to repeated French invasions related to the War of the Palatinate Succession coupled with severe winters, thousands of German Calvinist Palatines emigrated in the early 18th century. They fled to other European cities and especially to London (where the refugees were called "the poor Palatines"). In sympathy for the Protestants, in 1709–1710, Queen Anne's government arranged transport for nearly 6,000 Palatines to New York. Others were transported to Pennsylvania, and to South Carolina. They worked their passage and later settled in the English colonies there. In 1720, after assigning a major church for exclusively Catholic use, religious conflicts with the mostly Protestant inhabitants of Heidelberg caused the Roman Catholic Prince Elector Charles III Philip to transfer his court to nearby Mannheim. The court remained there until the Elector Charles Theodore became Elector of Bavaria in 1777 and established his court in Munich. In 1742, Elector Charles Theodore began rebuilding the Palace. In 1764, a lightning bolt destroyed other palace buildings during reconstruction, causing the work to be discontinued.

1803 жылдан 1933 жылға дейін

1803 жылы Гейдельберг Баденнің Ұлы Герцогтығына қарады. Баденнің Ұлы герцогы Карл Фредерик университетті қайта құрды және оны екі негізін қалаушының құрметіне "Руперто Карола" деп атады. Ұзақ өтпей, көрнекті ғалымдар қалаға "ақыл-ойдың патшалық резиденциясы" деген беделді атақ әкелді. 18 ғасырда қала ескі ортағасырлық жоспары бойынша барокко стилінде қайта жаңартылды. 1810 жылы Франция революциясынан қашқан граф Чарльз Греймберг сарайдың қираған қалдықтарын сақтап, тарихи коллекция құруды бастады. 1815 жылы Австрия императоры, Ресей императоры және Пруссия королі Гейдельбергте "Киелі одақ" құрды. 1848 жылы Германияның Ұлттық жиналысы осы қалада өткізілді. 1849 жылы 1848 жылғы революция кезіндегі Палатинат-Баден көтерілісінде Гейдельберг революциялық армияның бас штабы болды. Ол Вагаузель маңында пруссиялық армиядан жеңіліске ұшырады. Қала 1850 жылға дейін пруссиялық әскерлермен оккупацияланған. 1920-1933 жылдар аралығында Гейдельберг университеті Церни, Эрб және Крель сияқты көрнекті дәрігерлердің, сондай-ақ Роде, Вебер және Гандольф сияқты гуманистердің орталығына айналды.

Нацизм және Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңі

Нацистік кезеңде (1933–1945) Гейдельберг NSDAP/Нацистік партияның бекінісі болды (Ұлттық-социалистік неміс жұмысшы партиясы), 1933 жылға дейінгі сайлаулардағы ең күшті партия (NSDAP 1930 жылғы қалалық сайлауда 30% дауыс алды). 1933 жылғы наурыздағы Германиядағы федералды сайлауда NSDAP 45,9% дауыс жинады (жалпыұлттық көрсеткіш 43,9% болды). 1934 және 1935 жылдары Рейхсэрбицдист және Гейдельберг университетінің студенттері нацистік партия мен СС шаралары үшін қаланың солтүстігіндегі Heiligenberg тауында үлкен Thingstätte амфитеатрын салды. Бірнеше айдан кейін үлкен Ehrenfriedhof еске алу зиратының ашылуы Гейдельбергтегі NSDAP-ның екінші және соңғы жобасын аяқтады. Бұл зират ескі қаланың оңтүстік жағында, Königstuhl төбесінің оңтүстігінде орналасқан және батысқа қарай Францияға қарап тұрады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және содан кейін Вермахт әскерлері осы жерге жерленді. 1938 жылғы 9 қарашада Kristallnacht кезінде нацистер қаладағы екі жерде синагогаларды өртеп жіберді. Келесі күні олар 150 еврейді жүйелі түрде Дахау концлагеріне депортациялай бастады. 1940 жылғы 22 қазанда "Вагнер-Бюркель оқиғасы" кезінде нацистер 6000 жергілікті еврейді, оның ішінде 281 Гейдельбергтен Франциядағы Гурс лагеріне депортациялады. Бірнеше айдың ішінде олардың 1000-ға жуығы (201-і Гейдельбергтен) аштықтан және аурудан қайтыс болды. Гейдельбергтен депортацияланғандардың арасында ақын Альфред Момберт (1872–1942) 1941 жылғы сәуірде швейцариялық ақын Ханс Рейнхарттың көмегімен концлагерден босатылды, бірақ тұтқындық кезінде ауруға шалдыққандықтан көп ұзамай қайтыс болды. 1942 жылдан бастап Гурстағы интернированиеден аман қалған депортацияланғандар Шығыс Еуропаға депортацияланды, онда олардың көпшілігі өлтірілді. АҚШ-тың 44-ші жаяу әскер дивизиясы 1944 жыл бойы және 1945 жылдың басында Батыс Еуропадағы шайқастарға қатысты, ал дивизияның артиллерия командирі, бригадир генерал Уильям А. Бейдерлинден 1945 жылғы наурызда нацистік әскерлерді кері шегінуге көндіріп, Гейдельбергті бомбалаудан сақтап қалғандығы үшін халықаралық жаңалықтарда кеңінен талданды. Оның құрамасына қаланы бомбалауға бұйрық берілгенде, Бейдерлинден бастама көтеріп, қала әкімімен байланысып, нацистік сарбаздарды өздерінің позицияларын тастауға көндіруге тырысты. Гейдельберг, көптеген неміс қалалары мен кенттерінен айырмашылығы, соғыс кезінде одақтастардың бомбалауынан құтылды. Көптеген адамдардың пікірінше, Гейдельберг бомбалаудан құтылды, өйткені АҚШ армиясы соғыстан кейін қаланы гарнизон ретінде пайдалануды жоспарлаған, бірақ Гейдельберг өнеркәсіптік орталық та, көлік торабы да болмағандықтан, ол тактикалық немесе стратегиялық мақсат емес еді. Тюбинген және Геттинген сияқты басқа да маңызды университет қалалары да бомбалаудан аман қалды. Одақтастардың әуе шабуылдары жақын маңдағы Мангейм және Людвигсхафен өнеркәсіптік қалаларына бағытталды. АҚШ армиясы Гейдельбергті тамаша инфрақұрылымы, соның ішінде Гейдельберг-Мангейм автобаны (автожол), Мангейм-Дармштадт автобанымен және Мангейм мен Франкфурттағы АҚШ армиясының базаларымен байланысқандықтан гарнизондық база ретінде таңдаған болуы мүмкін. 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында теміржол инфрақұрылымы маңызды болды, өйткені ауыр жүктердің көп бөлігі әлі де жүк көліктерімен емес, пойызбен тасымалданды. Гейдельбергте Вермахттың қол сұқпаған казармасы, "Гроссдойтшланд Казерне" болды, оны АҚШ армиясы көп ұзамай басып алып, Кэмпбелл казармасы деп атады.

During the Nazi period (1933–1945), Heidelberg was a stronghold of the NSDAP/Nazi party (the National Socialist German Workers' Party), the strongest party in the elections before 1933 (the NSDAP obtained 30% at the communal elections of 1930). The NSDAP received 45.9% of the votes in the German federal election of March 1933 (the national average was 43.9%). In 1934 and 1935 the Reichsarbeitsdienst and Heidelberg University students built the huge Thingstätte amphitheatre on the Heiligenberg north of the town, for Nazi Party and SS events. A few months later, the inauguration of the huge Ehrenfriedhof memorial cemetery completed the second and last NSDAP project in Heidelberg. This cemetery is on the southern side of the old part of town, a little south of the Königstuhl hilltop, and faces west towards France. During World War II and after, Wehrmacht soldiers were buried there. During the Kristallnacht on 9 November 1938, Nazis burned down synagogues at two locations in the city. The next day, they started the systematic deportation of Jews, sending 150 to Dachau concentration camp. On 22 October 1940, during the "Wagner Buerckel event", the Nazis deported 6000 local Jews, including 281 from Heidelberg, to Camp Gurs concentration camp in France. Within a few months, as many as 1000 of them (201 from Heidelberg) died of hunger and disease. Among the deportees from Heidelberg, the poet Alfred Mombert (1872–1942) left the concentration camp in April 1941 thanks to the Swiss poet Hans Reinhart but died shortly thereafter due to illness he contracted while held prisoner. From 1942, the deportees who had survived internment in Gurs were deported to Eastern Europe, where most of them were murdered. The U. S. 44th Infantry Division took part in combat in Western Europe throughout 1944 and early 1945, and the division's artillery commander, Brigadier General William A. Beiderlinden, became the subject of international headlines in March 1945, when he helped save Heidelberg from bombing by persuading Nazi troops to withdraw. When his command was ordered to shell the city, Beiderlinden took the initiative to contact the burgomaster and attempt to persuade Nazi soldiers to abandon their positions. Heidelberg, unlike most German cities and towns, was spared from Allied bombing raids during the war. A popular belief is that Heidelberg escaped bombing because the U. S. Army wanted to use the city as a garrison after the war, but, as Heidelberg was neither an industrial center nor a transport hub, it did not present a tactical or strategic target. Other notable university towns, such as Tübingen and Göttingen, were spared bombing as well. Allied air raids focused extensively on the nearby industrial cities of Mannheim and Ludwigshafen. The U. S. Army may have chosen Heidelberg as a garrison base because of its excellent infrastructure, including the Heidelberg–Mannheim Autobahn (motorway), which connected to the Mannheim–Darmstadt–Frankfurt Autobahn, and the U. S. Army installations in Mannheim and Frankfurt. The intact rail infrastructure was more important in the late 1940s and early 1950s when most heavy loads were still carried by train, not by truck. Heidelberg had the untouched Wehrmacht barracks, the "Grossdeutschland Kaserne" which the US Army occupied soon after, renaming it the Campbell Barracks.

1945 жылдан кейінгі тарих

1945 жылы университет профессорлардың шағын тобының бастамасымен салыстырмалы түрде жылдам қайта ашылды, олардың арасында анти-нацистік экономист Альфред Вебер және философ Карл Ясперс болды. Хирург Карл Генрих Бауэр ректор болып тағайындалды. 1945 жылдың 9 желтоқсанында АҚШ армиясының генералы Джордж С. Паттон жақын орналасқан Мангейм қаласында автокөлік апатына ұшырап, 1945 жылдың 21 желтоқсанында Гейдельбергтегі АҚШ армиясының госпиталінде қайтыс болды. Оның қоштасу рәсімі Гейдельбергтің Вестштадт Кристоскирхе шіркеуінде өтті және ол Люксембургтегі 3-армия зиратында жерленді. Соғыстан кейінгі әскери оккупация кезінде АҚШ армиясы Гейдельберг Thingstätte-ді мәдени және діни шаралар үшін пайдаланды. Азаматтық қолдану 1980 жылдардың басында және ортасында сирек концерттер мен басқа мәдени іс-шаралар үшін басталды. Бүгінде Вальпургис түні деп аталатын 30 сәуір түніндегі тойлар Thingstätte-де тұрақты түрде "жер асты" шарасы болып табылады. Мыңдаған, көбінесе жас адамдар барабан соғу, отты жұту және жонглирлік өнер көрсету үшін жиналады. Бұл оқиға аймақ бойынша кеңінен танымал болды, сонымен қатар, қалдырылған қоқыстың көптігіне байланысты жағымсыз даңққа ие болды. Бұл шара қауіпсіздік алаңдауларына байланысты ресми түрде тыйым салынған. Қала әкімдігі Thingstätte-ді қоршауға және оған рұқсатсыз кіргендерді жазалауға уәде берді. 2022 жылы университетте жаппай оқ жарылысы болды, нәтижесінде бір әйел қаза тауып, үш адам жарақат алды. Одан кейін шабуыл жасаған адам өз-өзіне қол жұмсады.

Саясат

Сайлау 2004 2009 2014 2019 Партия Дауыстар Орын Дауыстар Орын Дауыстар Орын Дауыстар Орын Жасылдар – – 15,1% 6 19,67% 10 31,9% 16 ХДС 25,9% 11 20,1% 9 20,81% 10 15,0% 7 СДП 21,6% 9 16,8% 7 17,26% 8 13,9% 7 Хайдельбергер 10,6% 4 8,6% 3 8,10% 4 7,0% 3 Солшылдар – – – – 4,08% 2 5,9% 3 АДП 6,8% 3 9,1% 4 4,36% 2 5,7% 3 AfD – – – – 3,84% 2 5,0% 2 Жасыл балама тізімі 21,4% 9 10,2% 4 4,37% 2 4,7% 2 Бүнте Линке 3,1% 1 5,4% 2 3,75% 2 3,9% 2 Die PARTEI – – – – – – 2,7% 1 HiB – – – – – – 2,6% 1 FWV 4,5% 2 5,8% 2 3,34% 2 1,7% 1 3,2% 1 5,8% 2 5,05% 2 – – ХД П. у. Е. – – 3,1% 1 2,72% 1 – – Пираттар – – – – 2,64% 1 – – Басқалар 2,8% 0 0% 0 0% 0 – – Сайлауға қатысу 50,5% 48,8% 51,29% 64,9% 2006 жылдан бері Гейдельберг қаласының обер-бургомистрі тәуелсіз Эккарт Вюрцнер болып табылады. 1990 жылдан 2006 жылға дейін қала әкімі Беате Вебер (СДП) болды. Кеңес 48 ерікті мүшеден тұрады, төрағалық етуші - қала әкімі. Кеңес бес жылға тікелей сайланады. Кеңестің міндеті - қаланың барлық істерін әкімнің басшылығымен шешу. Кеңес қалалық әкімшілікті басқарады және шешімдерінің орындалуын қадағалайды. Гейдельберг әрқашан жасылдардың бекінісі болып келді. 2009 жылғы муниципалдық сайлауда олар "Жасыл балама тізімі" және "90/Жасылдар" альянсына бөлініп, әрқайсысы өз тізімдерін жүргізді. Олар 10 орынға ие болып, алғаш рет ең күшті күшке айналды. 2011 жылдың қыркүйегінде GAL тобының екі мүшесі "90/Жасылдар" альянсына қосылды, сондықтан олар "90/Жасылдар" мүшелерімен бірге кеңестегі ең үлкен топты құрады. Бундестагқа сайлау үшін, Хайдельберг сайлау округінің бөлігі.

Ескі қала

Некардың оңтүстік жағалауындағы "ескі қала" (link=no) ұзын және тар. Ол Некар өзенінен 80 метр биіктіктегі Хайдельберг қамалының қираған қалдықтарымен, Кёнгстуль (Одвенвальд) төбесінің тік орманды беткейлерінде орналасқан. Негізгі көше (Hauptstrasse) – ескі қаланың бойымен созылатын 1,6 шақырымдық жаяу жүргіншілер көшесі. Ескі тас көпір 1786–1788 жылдары салынған. Ортағасырлық көпір қақпасы ескі қала жағында орналасқан және бастапқыда қала қабырғасының бір бөлігі болған. 1788 жылы тас көпір салынып жатқанда барокко стиліндегі мұнаралар қосылған. Киелі Рух шіркеуі (Heiliggeistkirche) – ескі қаланың базар алаңында орналасқан кеш готикалық шіркеу. Карл қақпасы (Karlstor) – Гейдельбергтің шығыс жағында орналасқан, сайлау ханзадасы Карл Теодордың құрметіне салынған триумф аркасы. Ол 1775–1781 жылдары салынған және Николас де Пигаж жобалаған. Zum Ritter Sankt Georg үйі – мұрагерлік соғыстан аман қалған сирек ғимараттардың бірі. Киелі Рух шіркеуінің қарсы бетінде орналасқан, ол кеш Ренессанс стилінде салынған. Оның аты үстіндегі мүсінмен байланысты. Марсталл – Некар өзенінің жанындағы 16 ғасырлық ғимарат, тарихында түрлі мақсаттарда қолданылған. Қазір ол университет кафетерийі ретінде пайдаланылады.

Гейдельберг қамалы

Қала готикалық стильден Ренессанс дәуіріне дейінгі стильдердің қосындысынан тұрады. Принц-сайлаушы Рупрехт III (1398–1410) ішкі аулада алғашқы ғимаратты патшалық резиденция ретінде салған. Ғимараттың негізгі қабаты тастан, ал жоғарғы қабаттары ағаштан жасалған. Рупрехт ғимаратының қарсы бетінде тағы бір патшалық ғимарат орналасқан: Су арнасының залы. Принц-сайлаушы Филипп (1476–1508) Карл I-нің (Шарлемань) Ингельхаймдағы құлаған сарайынан залдың бағаналарын Гейдельбергке көшіруді ұйымдастырған деседі. 16-шы және 17-ші ғасырларда сайлаушы хантар екі сарай ғимаратын қосып, бекіністі қамалға айналдырды. Ауланың шығыс және солтүстік жағындағы екі ірі ғимарат Отхенрих (1556–1559) мен Фридрих IV (1583–1610) билік еткен кезеңде салынды. Фридрих V (1613–1619) тұсында батыс жағындағы басты ғимарат, «Ағылшын ғимараты» деп аталатын ғимарат салынды. Қала мен оның бағы отыз жылдық соғыс және Палатин мұрагерлік соғысы кезінде бірнеше рет қирады. Принц-сайлаушы Карл Теодор қаланы қалпына келтіруге тырысқанда, 1764 жылы шаңқай соғып, қайта құруға жасалған барлық әрекеттер тоқтатылды. Кейін қала тас карьері ретінде пайдаланылды, қаладан тастар алынып, Гейдельбергте жаңа үйлер салынды. 1800 жылы граф Шарль де Греймберг бұл әрекетті тоқтатты және қаланы сақтау процесін бастады. Ішкі дизайны готикалық стильде болғанымен, Патшалар залы 1934 жылға дейін салынбады. Бүгінде зал мерекелік шараларға, мысалы, кешкі ас, бал және театрлық қойылымдарға пайдаланылады. Жазда Гейдельберг қалалық фестивалі кезінде аулада ашық аспан астындағы мюзиклдер, опералар, театрлық қойылымдар мен Гейдельберг филармониясының классикалық концерттері өтеді. Қаланың төңірегінде саябақ орналасқан, онда әйгілі ақын Иоганн Вольфганг фон Гёте бір кездері серуендеген. Heidelberger Bergbahn фуникулері Корнмакттан Königstuhl шыңына қала арқылы өтеді. Қала Гейдельберг қаласының және Неккар аңғарының барлық аймағына көрініс береді.

The castle is a mix of styles from Gothic to Renaissance. Prince Elector Ruprecht III (1398–1410) erected the first building in the inner courtyard as a royal residence. The building was divided into a ground floor made of stone and framework upper levels. Another royal building is located opposite the Ruprecht Building: the Fountain Hall. Prince Elector Philipp (1476–1508) is said to have arranged the transfer of the hall's columns from a decayed palace of Charlemagne from Ingelheim to Heidelberg. In the 16th and 17th centuries, the Prince Electors added two palace buildings and turned the fortress into a castle. The two dominant buildings at the eastern and northern side of the courtyard were erected during the rule of Ottheinrich (1556–1559) and Friedrich IV (1583–1610). Under Friedrich V (1613–1619), the main building of the west side was erected, the so called "English Building". The castle and its garden were destroyed several times during the Thirty Years' War and the Palatine War of Succession. As Prince Elector Karl Theodor tried to restore the castle, lightning struck in 1764, and ended all attempts at rebuilding. Later on, the castle was misused as a quarry; stones from the castle were taken to build new houses in Heidelberg. This was stopped in 1800 by Count Charles de Graimberg, who then began the process of preserving the castle. Although the interior is in Gothic style, the King's Hall was not built until 1934. Today, the hall is used for festivities, e. g. dinner banquets, balls and theatre performances. During the Heidelberg Castle Festival in the summer, the courtyard is the site of open air musicals, operas, theatre performances, and classical concerts performed by the Heidelberg Philharmonics. The castle is surrounded by a park, where the famous poet Johann von Goethe once walked. The Heidelberger Bergbahn funicular railway runs from Kornmakt to the summit of the Königstuhl via the castle. The castle looks over the entire city of Heidelberg and the Neckar Valley.

Философтардың жүрісі

Некардың солтүстік жағында Хелигенберг (Қасиеттілер тауы) орналасқан, оның бойымен Философтар жолы (link=no) созылып жатыр, оннан ескі қала мен қамалдың әдемі көріністері көрінеді. Дәстүр бойынша, Хайдельберг философтары мен университет профессорлары осы жолмен серуендеп, әңгімелесетін. Таудың жоғарырақ бөлігінде XI ғасырға жататын Киелі Михаил монастырінің қираған қалдықтары, кішігірім Киелі Стефан монастырі, нацистік кезеңде салынған амфитеатр, "Пайғамбарлар шұңқыры" және б.з.д. IV ғасырға дейінгі кельт бекінісінің іздері жатыр.

Гейдельберг шіркеулері

Гейдельбергте және оның айналасында көптеген тарихи шіркеулер бар. Киелі Рух шіркеуі протестанттық реформациядан бері ғасырлар бойы католиктер мен протестанттардың ортақ пайдалануында болды. Бұл ғимарат өткен ғасырлардағы көптеген соғыстардан зардап шекпеген сирек ғимараттардың бірі. Ол 1709 жылы Пфальц мұрагерлігі соғысы кезінде француздар өртеп жібергеннен кейін қайта салынды. Шіркеуде бұрынғы Пфальц сайлаушыларының қабірлері мен эпитафияларының қалдықтары сақталған. Бұл шіркеу жергілікті билік орнының жанындағы Марктплац алаңында орналасқан. 1720 жылы Карл III Филипп, Палатинат сайлаушысы, Киелі Рух шіркеуін тек католиктердің пайдалануына бергендіктен қаланың протестанттарымен қақтығысқа түсті. Бұрын бұл шіркеу бөлікпен бөлініп, екі қауым да пайдаланған. Пруссия, Голландия және Швецияның басым көпшілігі протестант болған күштерінің қысымымен Карл III Филипп шіркеуді қайта бөліп, ортақ пайдалануға берді. 1936 жылы бөлу қабырғасы алынып тасталды. Қазір бұл шіркеуді тек протестанттар ғана пайдаланады. Сонымен қатар, иезуиттердің католик шіркеуі де бар. Оның құрылысы 1712 жылы басталды. 1866-1872 жылдары қоңырау мұнарасы салынғаннан кейін аяқталды. Шіркеуде сонымен қатар сакральді өнер және діни ғұрып мұражайы (Museum für sakrale Kunst und Liturgie) орналасқан. Гейдельбергтегі ең көне шіркеу – Санкт-Петер шіркеуі (қазір лютеран). Ол 12 ғасырдың бірінші жартысында салынған.

Университеттер мен академиялық орта

Гейдельберг жоғары білім беру орындарымен танымал. Олардың ішіндегі ең танымал – Гейдельберг университеті. 1386 жылы құрылған ол Еуропаның ең көне оқу орындарының бірі. Шындығында, Гейдельберг – бүгінгі Германияның ең көне университет қаласы. Осы институтпен байланысты көрнекті ойшылдардың қатарында Георг Вильгельм Фридрих Гегель, Карл Ясперс, Ханс Георг Гадамер, Юрген Хабермас, Карл Отто Апель және Ханна Арендт бар. Кампус екі қалалық аймақта және бірнеше ғимаратта орналасқан. Ескі қаладағы көптеген тарихи ғимараттарда гуманитарлық факультеттер, әлеуметтік ғылымдар және құқық факультеті орналасқан. Қолданбалы ғылымдар мектебі Виблингендегі Ғылым мұнарасында орналасқан. Медицина және табиғаттану факультеттері Нейенхаймер Фельд кампусында орналасқан. Гейдельберг университетінің кампусында 2014 жылғы мәлімет бойынша барлығы 30 898 студент оқып жатыр. Бұл университетте оқуға түсу көрсеткіші 16,3 пайызды құрайды. Студенттердің 20 пайызынан азы халықаралық студенттерді құрайды. Бұл университетте ұлттық студенттер үшін теология, құқық, философия, қазіргі тілдер, экономика және әлеуметтік ғылымдар сияқты көптеген мамандықтар бар. Университет студенттерден оқу ақысын алмайды. Оқу жоспары семестрлік жүйеде жүзеге асырылады, ал оқыту тілі негізінен неміс тілінде болады. Халықаралық студенттер үшін оқу жоспары блок-кестеге негізделген. Халықаралық студенттер 5 апталық циклмен сабаққа қатысады. Университет немесе "Uni" үш кампусқа бөлінген, олардың әрқайсысы әртүрлі мамандықтарды қамтиды. 1904 жылдан бері Педагогикалық ғылымдар колледжі, Pädagogische Hochschule Heidelberg; 1979 жылдан бері еврей танымдарын зерттеу колледжі, Hochschule für Jüdische Studien Heidelberg бар. Ол дін және еврей мәдениеті саласында маманданған тоғыз бөлімді қамтиды. Шиллер халықаралық университеті, жеке американдық университет, сонымен қатар Гейдельбергте халықаралық бизнес, халықаралық қатынастар және дипломатия салаларында бірнеше бакалавриат және магистратура бағдарламаларын ұсынатын кампусы бар.

Heidelberg is known for its institutions of higher education. The most famous of those is Heidelberg University. Founded in 1386, it is one of Europe's oldest institutions. In fact, Heidelberg is the oldest university town of today's Germany. Among the prominent thinkers associated with the institution are Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Karl Jaspers, Hans Georg Gadamer, Jürgen Habermas, Karl Otto Apel, and Hannah Arendt. The campus is situated in two urban areas and several buildings. In numerous historical buildings in the old town there are the Faculties of the Humanities, the Social Science, and the Faculty of Law. The school of applied sciences is located in the Science Tower in Wieblingen. The Faculties of Medicine and Natural Science are settled on the Neuenheimer Feld Campus. The campus of Heidelberg University has a total undergraduate enrollment of 30,898 as of 2014. The enrollment rate of this university is 16.3 percent. Less than 20 percent of the total student body is international. This university has many areas of study for national students such as; theology, law, philosophy, modern languages, economics, and social sciences. The university does not charge students for tuition. The school's academic calendar is semester based, and the majority of the language for instruction is in German. For international students the academic calendar is based on a block schedule. The international students attend in block periods of 5 weeks. The University or "Uni" is spread across three campuses each containing different fields of study. Since 1904 there has been a College of Educational Science, the Pädagogische Hochschule Heidelberg; since 1979 there has been a college of Jewish Studies, the Hochschule für Jüdische Studien Heidelberg. It comprises nine branches specializing in both religion and Jewish culture. The Schiller International University, a private American university is also represented with a campus in Heidelberg offering several undergraduate and graduate programs in the fields of International Business and International Relations and Diplomacy.

Зерттеу

Университеттің ғылыми-зерттеу орталықтары мен институттарымен қатар, Гейдельберг қаласында көптеген ғылыми-зерттеу мекемелері орналасқан. Олардың ішінде Еуропалық молекулалық биология зертханасы (EMBL), Еуропалық молекулалық биология ұйымы (EMBO), Неміс қатерлі ісіктерді зерттеу орталығы (DKFZ), Макс Планк медициналық зерттеу институты, Макс Планк астрономия институты, Макс Планк ядролық физика институты, Макс Планк салыстырмалы мемлекеттік және халықаралық құқық институты бар.

Мектептер

Гейдельбергте 23 бастауыш мектеп бар. Германия мектеп жүйесінің барлық деңгейлерін қамтитын, мемлекеттік және жекеменшік орта білім беру мекемелері де бар. 14 гимназия бар, олардың 6-сы жекеменшік. Гимназияда оқитын орта білім алушылардың 52%-ы Гейдельбергті Германияның орташа көрсеткішін асып түсуіне себеп болып отыр, мүмкін, Гейдельбергте және оның айналасында көптеген ғалымдар тұратындықтан. Гимназиялардың қатарында Курфюрст Фридрих гимназиясы Гейдельберг, Бунсен гимназиясы Гейдельберг, Гельмгольц гимназиясы, Hölderlin гимназиясы және Элизабет фон Тадден мектебі бар. Сонымен қатар, жеті Realschule, он Hauptschule және тоғыз кәсіптік-техникалық мектеп (Berufsschule деп аталады) бар. Одан бөлек, әртүрлі мамандықтарға бағытталған бірнеше халықтық жоғары мектептер де бар. Гейдельберг халықаралық мектебі жергілікті шетелдіктер қауымдастығына қызмет көрсетеді.

Туризм

2004 жылы халықтың 81,8% қызмет көрсету салаларында, оның ішінде туризмде жұмыс істеді. Гейдельберг Романтизм дәуірінің қалдығы ретінде "Романтикалық қала" деп танылған. Бұл әр жыл сайын 11,9 миллионнан астам туристі тартуға мүмкіндік береді. Туристерді қызықтыру үшін көптеген шаралар ұйымдастырылады. Қыс мезгіліндегі Рождество жәрмеңкесі – ең танымал туристік орындардың бірі.

Өнеркәсіп

Жұмыспен қамтудың тек 18%-ы өнеркәсіп саласында қамтамасыз етіледі. Баспа және шығару маңызды кәсіпорындар болып табылады; жақын орналасқан Уоллдорф қаласы – IT индустриясының орталығы және SAP әлемдік штаб-пәтері. Белгілі қалам жасаушы Lamy компаниясының бас кеңсесі мен зауыты Хайдельберг Виблинген қаласында орналасқан. Heidelberger Druckmaschinen компаниясының бас кеңсесі осы жерде, ал зауыты Валльдорф қаласында орналасқан. Еппельхайм қаласында Capri Sonne (АҚШ-та Capri Sun) сусын өндіруші Wild Werke компаниясы орналасқан. Хайдельберг сонымен қатар әлемдегі екінші ірі цемент өндіруші HeidelbergCement компаниясының бас кеңсесіне де үй иесі. Компанияның тамырлары Леймен қалашығында, онда оның цемент зауыттарының бірі әлі де орналасқан. Ұзын Hauptstraße көшесімен Хайдельберг айналасындағы шағын қалалардан келген адамдар үшін сауда орталығы болып табылады.

Жолдар

А 5 автобаны Хайдельбергтің батыс шеті арқылы өтеді, аймақты солтүстіктегі Франкфурт-на-Майне және оңтүстіктегі Карлсруэмен байланыстырады. A 656 автобаны қаланың батысынан басталып, Хайдельбергті Мангейммен қосады. Екі автобанда да Хайдельберг қаласындағы Хайдельберг автобаны қиылысында түйіседі, ал A 656 Мангейм автобаны қиылысында A 6 автобанына жалғасады, ол шығысқа қарай Штутгартқа дейін созылады. Сонымен қатар, B 3 (Франкфурт–Карлсруэ) автожолы қала арқылы солтүстіктен оңтүстікке, ал B 37 (Мангейм–Эбербах) автожолы шығыстан батысқа өтеді. Екеуі де қала орталығындағы Бисмаркплацта қосылады. B 535 автожолы Хайдельбергтің оңтүстігінен басталып, Швецингенге дейін барады.

Туристік жолдар

Гейдельберг төрт туристік бағыт бойынша орналасқан: Бергштрассе, Берта Бенц ескерткіш жолы, Касл-роуд және Демократия жолы (Straße der Demokratie).

Темір жолдар

Гейдельберг орталық вокзалы (Hauptbahnhof) Рейн аңғары темір жолында орналасқан және Intercity Express, Euro City пойыздарымен қызмет көрсетеді. Бұл станцияға RheinNeckar S-Bahn да қызмет көрсетеді. Орталық вокзалдан тыс қалааралық автобустар үшін де станция бар.

Қоғамдық көлік

Гейдельбергтің негізгі көлік торабы – Бисмарк алаңы. Қаланың бірнеше маңызды көшелері осы жерде қиылысады және Еуропадағы ең ұзын жаяу жолдарының бірі – Хауптштрассе (бас көше) осы жерден Гейдельбергтің ескі қаласының бойымен өтеді. Гейдельберг орталық вокзалы көп жыл бойы жақын жерде орналасқан, ол біріктірілген терминал және өткізу станциясы болды. 1955 жылы ол батысқа қарай 1,5 км-ге жылжытылды, бұл оңтүстікке немесе оңтүстіктен солтүстікке қарай кететін пойыздардың кері жүру қажеттігін жойды. Жаңа орталық вокзал Гейдельбергтің екінші ірі көлік торабына айналды. Гейдельбергте 1883 жылдан бері қоғамдық көлік қызметі бар, сол кезде атпен жүретін трамвайлар құрылды. Тез өсіп келе жатқан жолаушылар ағынына байланысты 1901 жылдың 20 желтоқсанында Гейдельберг трамвай желісін электрмен жұмыс істеуге ауыстыру туралы шешім қабылданды. 1902 жылдың 16 наурызында Рохбахер көшесінде алғашқы электр трамвайы жүрді, ол 1901 жылы Гейдельберг пен Вислох арасында Deutsche Eisenbahn Gesellschaft салған қала маңындағы теміржолдарды пайдаланды. 1950 жылға дейін трамвай желісі бірте-бірте кеңейтілді. Автокөліктің жылдам өсіп келе жатқан танымалдылығы трамвай операторы үшін үлкен қиындықтар туғызды және трамвай желісі біртіндеп таратылды. 2006 жылдың 10 желтоқсанында ғана желі қайтадан кеңейтілді, Кирххаймнан жаңа трамвай желісі ашылды. Қазір трамвай және автобус қызметтерін Rhein Neckar Verkehr (RNV) жүзеге асырады. 1989 жылдан бері барлық бағалар Verkehrsverbund Rhein Neckar (Рейн-Неккар көлік бірлестігі, VRN) бірыңғай жүйесі бойынша белгіленеді. Автокөлікті ортақ пайдалану қоғамдық көліктің толықтырушысы болып табылады. Пайдаланушылар үшін Гейдельбергтің 14 ауданының 12-сінде орналасқан 50 автокөлік ортақ пайдалану станциясы бар, онда 100-ден астам автокөлік ұсынылады. 2003 жылдың 14 желтоқсанынан бастап Гейдельберг Рейн-Неккар S Bahn желісіне қосылды, бұл бүкіл Рейн-Неккар аймағын ашады, Пфальц, Саар және Оңтүстік Гессенмен байланыстыратын желілер бар. Heidelberger Bergbahn (Гейдельберг таулық теміржолы) 2005 жылдан бері жаңа вагондармен Kornmarkt-тен Molkenkur-ге дейінгі төменгі бөлігінде және 1907 жылы салынған тарихи вагондармен Molkenkur-ден Königstuhl-ге дейінгі фуникулердің жоғарғы бөлігінде жұмыс істейді. Бұл Гейдельберг қамалына жетудің ең танымал тәсілдерінің бірі. Фуникулерге алғашқы жобалар 1873 жылы жасалған. Қаржы жетіспеуіне байланысты фуникулердің алғашқы бөлігі 1890 жылға дейін ашылмады. 2004 жылы фуникулердің жоғарғы бөлігі Баден-Вюртемберг штатының мұрасының бір бөлігі ретінде тізімге енгізілді.

The main transport hub of Heidelberg is the Bismarckplatz. Several main thoroughfares of the city intersect here and one of the longest pedestrian streets in Europe, the Hauptstraße (main street) runs from here through the entire old town of Heidelberg. Heidelberg Central Station was nearby for many years, which was a combined terminal and through station. In 1955, it was moved about 1.5 km further to the west, which removed the necessity for trains continuing to the south or from the south to the north to reverse. The new central station became the second major transport hub of Heidelberg. Heidelberg has had a public transport service since 1883, when horse drawn trams were established. Due to the rapidly rising patronage it was decided on 20 December 1901 to convert the Heidelberg tramway network to electrical operation. On 16 March 1902, the first electric tram ran on Rohrbacher Straße, sharing use of the suburban tracks built by the Deutsche Eisenbahn Gesellschaft in 1901 between Heidelberg and Wiesloch. Until the 1950s, the tram network was expanded a bit at a time. The rapidly growing popularity of car transport presented the operator of the trams with increasingly difficult problems and the tram network was gradually dismantled. It was not until 10 December 2006 that the network was extended again with the opening of a new tram line from Kirchheim. Tram and bus services are now operated by Rhein Neckar Verkehr (RNV). Since 1989, all fares are set under a uniform scheme by the Verkehrsverbund Rhein Neckar (Rhine Neckar Transport Association, VRN). Carsharing increasingly provides a complement to public transport. More than 50 car sharing stations are available to users in 12 of the 14 districts of Heidelberg offering a total of more than 100 cars. Since 14 December 2003, Heidelberg has been connected to the network of the Rhine Neckar S Bahn, which opens up the entire Rhine Neckar region, with lines connecting with the Palatinate, the Saarland, and southern Hesse. The Heidelberger Bergbahn (Heidelberg Mountain Railway) has run since 2005 with new cars on the lower part from Kornmarkt to Molkenkur and historic cars built in 1907 on the upper section of the funicular from Molkenkur to Königstuhl. It is one of the most popular means to reach Heidelberg Castle. The first plans for the funicular were drawn up in 1873. Due to a lack of funds, the first section of the funicular was not opened until 1890. In 2004, the upper section of the funicular was listed as part of the heritage of the state of Baden Württemberg.

АҚШ әскери қондырғылары

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гейдельберг Германияның одақтас әскерлерінің бомбалауынан айтарлықтай зақым көрмеген сирек ірі қалалардың бірі болды. Германияның американдық аймағында орналасқан Гейдельберг, Еуропадағы американдық әскерлердің штабына айналды. Басты әскери нысандар – Кемпбелл казармасы, бұрынғы Вермахттың Гроссдойчланд казармасы, онда АҚШ армиясы, Еуропа (USAREUR) және НАТО-ның Құрлық әскерлерінің бас қолбасшылығы орналасқан. 2004 жылға дейін бұл Бірлескен штаб-пәтер орталығы деп белгіленген, ал одан бұрын LANDCENT деп аталған. Кемпбелл казармасы мен Марк Твен ауылы Сюдштадтта орналасқан; Паттон казармасы жақын орналасқан Кирхгеймде болды. Рохрбахтағы Nachrichten Kaserne бұрынғы Гейдельберг әскери госпиталіне үйірген, кейін Гейдельберг денсаулық сақтау орталығы деп аталды. Патрик Генри ауылы, Гейдельберг аймағындағы АҚШ-тың ең ірі әскери тұрғын үй ауданы, Кирхгеймнің батысында орналасқан. Бұл нысандардың ішінде Томпкинс казармасы және жақын жердегі Швецингендегі Килбурн казармасы, сондай-ақ Гермерсхайм қоймасы АҚШ армиясының Гейдельберг гарнизонын құрады. Томпкинс казармасында АҚШ армиясының Еуропа бойынша әскери нысандарды басқару басқармасы орналасқан. Гейдельберг АҚШ армиясының әуе алаңы (Heidelberg AAF) НАТО-ның Косово кампаниясынан кейін гелипортқа (көбінесе Blackhawk тікұшақтары) айналдырылды. Гейдельбергте орналасқан АҚШ Қорғаныс министрлігінің қызметкерлерінің балалары DODDS E (Қорғаныс департаментінің Еуропадағы мектептері) жүргізетін базалық мектептерге қатысты. Мұндай үш мектеп болды: Марк Твен ауылындағы Гейдельберг жоғары мектебі (Марк Твен бастауыш мектебі 2010–2011 оқу жылының соңында жабылды), сондай-ақ Патрик Генри ауылындағы Гейдельберг орта мектебі мен Патрик Генри бастауыш мектебі. 2009 жылдың 19 қазанында АҚШ армиясы USAREUR үшін Висбаденде жаңа штаб-пәтер салуды жариялады. Гейдельбергтен көшу 2012 және 2013 жылдары жүзеге асырылды және 2014 жылы аяқталды. 2015 жылға қарай АҚШ-тың барлық әскерлері Гейдельбергтен шығып кетті. Казармалар мен тұрғын үйлер азаматтық қолдануға беру үшін Германия мемлекетіне қайтарылды.

During World War II, Heidelberg was one of the few major cities in Germany not significantly damaged by Allied bombing. Situated in the American Zone of Germany, Heidelberg became the headquarters of the American forces in Europe. The main military facilities were Campbell Barracks, the former Wehrmacht Grossdeutschland Kaserne, which housed the US Army, Europe (USAREUR) and NATO's Component Command Land Headquarters. (Until 2004, this was designated Joint Headquarters Centre, and before that, LANDCENT). Campbell Barracks and Mark Twain Village were both in Südstadt; Patton Barracks was in nearby Kirchheim. Nachrichten Kaserne in Rohrbach was home to the former Heidelberg Army Hospital, later designated the Heidelberg Health Center. Patrick Henry Village, the largest U. S. military housing area in the Heidelberg area, was west of Kirchheim. These installations, including Tompkins Barracks and Kilbourne Kaserne in nearby Schwetzingen, plus the Germersheim Depot, made up the U. S. Army Garrison Heidelberg. Tompkins Barracks was home to U. S. Army Installation Management Command Europe Region The Heidelberg U. S. Army Air Field (Heidelberg AAF) was converted to an heliport (mostly Blackhawk Helicopters) after the NATO Kosovo campaign. The children of United States Department of Defense employees based in Heidelberg attended on base schools operated by the DODDS E (Department of Defense Dependents Schools – Europe). There were three schools of this kind: Heidelberg High School in Mark Twain Village (Mark Twain Elementary School closed at the completion of the 2010–2011 school year), and Heidelberg Middle School and Patrick Henry Elementary in Patrick Henry Village. On 19 October 2009, the U. S. Army announced that it would be building new headquarters for USAREUR in Wiesbaden. The move from Heidelberg took place in 2012 and 2013, and was completed in 2014. By 2015 all United States forces had left Heidelberg. The barracks and the housing areas were returned to the German state for conversion to civilian use.

Оқиғалар

Жыл бойы Гейдельберг қаласында бірнеше фестиваль мен шаралар ұйымдастырылады. Ақпан айында "Вампирлер биі" ұйымдастырылады және "Фасчинг" (Mardi Gras) немесе кейбір неміс аймақтарындағы карнавалға балама ретінде, жергілікті қамал немесе қалалық әкімдікте үлкен вампир тақырыбындағы костюмдік кеш өтеді. Наурыз немесе сәуір айларында Хайдельберг Фрухлинг, классикалық музыка фестивалі және халықаралық Пасха жұмыртқасы базары өткізіледі. Апрель айының соңғы аптасында жыл сайын жартылай марафон ұйымдастырылады. Жаз айларында Messeplatz алаңында (мамыр) Frühlingsmesse жәрмеңкесі және қамал мен көпір шамдармен және фейерверкпен жарықтандырылады. Қыркүйек айының соңғы сенбісінде Ескі қаланың күздік фестивалі өтеді. Онда ортағасырлық базар, қолөнер бұйымдарының жәрмеңкесі, тегіс базар және самбадан рокқа дейінгі музыка ұсынылады. Қазан немесе қараша айларында Гейдельберг театр күндері мен Enjoy Jazz фестивалі өтеді. Жыл сайын қараша айында Халықаралық Мангейм-Хайдельберг кинофестивалі қаламызда өтеді. Фестиваль халықаралық жас режиссерлердің артхаус фильмдерін көрсетеді және екі қала бірлесіп ұйымдастырады. Рождество кезінде қаланың ескі бөлігінде Рождество жәрмеңкесі өтеді. Осы мерекедегі танымал сыйлық – "Хайдельберг студенттік сүйісі" шоколады.

Кинотеатрлар

Кинотеатрлардың жабылуының жалпыұлттық үрдісі Гейдельбергке Германияның көптеген басқа қалаларына қарағанда ауыр соқты. Соңғы жылдары осы құбылыстың төмен нүктесіне жеттік, себебі 150 мыңнан астам халқы бар бұл қалада бар болғаны үш кішкентай кинотеатр қалды, олардың жалпы сыйымдылығы 450 орыннан аспады. 2017 жылдың соңынан бастап жағдай біршама жақсарды, Гейдельберг жаңа Бахнштадт құрылысына іргелес жаңа мультиплекс кинотеатрын – "Люксор Филмпаласт" кинотеатрын алғанда. "Люксор" көбінесе неміс тілінде блокбастерлерді көрсетеді, бірақ таңдалған фильмдер үшін ағылшын тілінде де көрсетілімдер ұсынылады. Шағын 2 экрандық "Глория/Глориетта" кинотеатры (Ескі қала) және оған қосылған "Камера" (Ньюенхайм) артхаус және тәуелсіз фильмдерді ұсынады, кейбір көрсетілімдер фильмнің түпнұсқа тілінде, көбінесе неміс субтитрлерімен көрсетіледі. Үрпаққа бөлінбеген "Карлсторкино" (Ескі қаланың шығыс шетінде, өзен жанында) халықаралық артхаус фильмдерін және кейде деректі фильмдерді ұсынады. Бұл кинотеатрдағы неміс емес фильмдердің басым көпшілігі фильмге байланысты ағылшын немесе неміс субтитрлерімен түпнұсқа тілінде көрсетіледі.

Мұражайлар мен көрмелер

Гейдельбергтің ең танымал мұражайларының бірі – Карл Бош мұражайы, онда химик және Нобель сыйлығының лауреаты Карл Боштің өмірі мен еңбектері көрсетілген. Сонымен қатар, Германия Синти және Рома халықтарының құжаттама және мәдени орталығы (Dokumentations und Kulturzentrum Deutscher Sini und Roma) нацистердің Синти және Рома халықтарына жасаған геноцидін баяндайды. Немецтік қаптама мұражайы (Deutsches Verpackungsmuseum) тауарларды қаптау және орау тарихына шолу ұсынады, ал қалада орналасқан Немецтік дәріхана мұражайы (Deutsches Apothekenmuseum) Германиядағы дәріхана ісінің тарихын көрсетеді. Курпфальц мұражайында өте бай көркем туындылар коллекциясы және аймақтың римдік археологиялық ескерткіштері қойылған. Германияның тұңғыш демократиялық басшысы Фридрих Эберттің құрметіне Фридрих Эберт ескерткіші құрылды, ол оның өмірін сақтап қалады. Бұған қоса, Гейдельбергтің көптеген тарихи ескерткіштерінде экскурсиялар ұйымдастырылады, сондай-ақ қала бойынша бірнеше тілде туристік саяхаттар ұсынылады.

Гейдельберг романтизмі

Гейдельберг Германиядағы Романтизм дәуірінің орталығы болды. Йена романтизмінен кейінгі кезең көбінесе Гейдельберг романтизмі деп аталады (Берлин романтизмімен де салыстырыңыз). Иосиф фон Эйхендорф, Иоганн Иосиф фон Гёррес, Людвиг Ахим фон Арним және Клеменс Брентано сияқты әйгілі ақындар тобы (Гейдельберг романтиктері) осы жерде қалыптасты. Романтизмнің бір нышаны – Философтар жолы (link=no), ол жақын орналасқан Хейлигенбергтегі әдемі жаяу серуендеу жолы болып, Гейдельбергке көрініс ашады. Неміс философиясы мен әдебиетінің романтикалық дәуірі классикалық және реалистік әдебиет теорияларына қарсы бағытталған қозғалыс ретінде сипатталды, бұл Ағарту дәуірінің рационалдығына қарама-қарсы келді. Ол орта ғасырлық мәдениетті және сол дәуірге тән деп саналған өнер мен повесть элементтерін жоғары бағалады. Сонымен қатар, халықтық өнерге, табиғатқа және табиғатқа негізделген білімтануға ерекше мән берді, оған тіл, дәстүр-салты және қолданыс сияқты табиғатпен байланысты адам қызметі кірді.

Ескі Гейдельберг

1901 жылы Вильгельм Мейер Фёрстер «Ескі Гейдельберг» пьесасын жазды, одан кейін көптеген фильмдер түсірілді. Бұл Зигмунд Ромбергтің 1924 жылғы «Студент-принц» опереттасының негізі болды, ал ол өзі сол аттас фильмге бейімделді.

Хайдельбергте жүрегімді жоғалттым

1925 жылы Фред Реймонд жазған "I Lost My Heart in Heidelberg" әні үлкен сәттілікке ие болып, сахналық мюзикл мен екі фильмнің жасалуына себепкер болды. Ол Хайдельбергтің ресми әні ретінде қалып келген.

Спорт

Хайдельберг Германиядағы регби одағының маңызды орталықтарының бірі, сондай-ақ Хановер де осы санатқа жатады. 2008–09 жылдары Регби Бундеслигасындағы тоғыз клубтың төртеуі Хайдельбергтен болды: Фриц Грюнебаум спортпаркінде ойнайтын RG Heidelberg, SC Neuenheim, Heidelberger RK және TSV Handschuhsheim. Heidelberger TV-де регби бөлімі бар. Германияның регби лигасының құрамында 2005 жылы құрылған Heidelberg Sharks және 2007 жылы құрылған Rohrbach Hornets командалары бар. Қалада сонымен қатар 9 Германия баскетбол чемпионатын жеңіп алған және неміс кәсіби баскетболы тарихындағы екінші ең табысты команда болып саналатын USC Heidelberg (Academics Heidelberg) орналасқан. Бүгінде клуб Германияның екінші дивизионы ProA-да ойнайды. Ол негізінен Германияның ұлттық баскетбол құрамасының бірнеше ойыншысын тәрбиелеген жастар бөлімімен танымал. SG Heidelberg Kirchheim – жергілікті футбол командасы. 1972 жылы қалада жазғы Паралимпиада ойындары өткізілді. Сонымен қатар, 13–20 шілде аралығында 2019 жылғы WU24 чемпионаты қабылдалды. Бұл әлем чемпионатының бесінші турнирі болды және Германия үшін алғашқы фрисби турнирі емес, үшінші рет өткізілді. Сонымен қатар, Германияның ең көне теннис клубы, 1890 жылы құрылған, Хайдельбергте орналасқан.

Танымал фильмдер, теледидар және ойындар

Гейдельберг, шын мәнінде, Наоки Урасаваның "Монстр" (манга) комиксінде кездеседі. Гейдельберг сондай-ақ осы манганың "Монстр" (TV) анимеге бейімделуінде де пайда болады.

Гейдельберг 1968 жылғы "Мотоциклдегі қыз" фильмінде де көрсетілген, онда университет Марианна Фейтфулл кейіпкерінің соңғы мақсаты болып табылады. Гейдельберг Electronic Arts стратегиялық ойыны "Red Alert 3" миссиясының бір бөлігі ретінде де пайда болады. Америкалық Моррис Гейдельбергте оқиғасы өтеді. "Watchmen" телесериалында, түпнұсқа "Watchmen" комиксінің тікелей жалғасы ретінде, доктор Манхэттен, яғни Джонатан "Джон" Остерман, Кальвин "Кал" Абар (не Джелани) Германияның Гейдельберг қаласында дүниеге келгені және әкесімен бірге АҚШ-қа көшкені айтылады. Гейдельберг "Хоганның Батырларындағы" Сержант Шульцтің туған қаласы екені де белгілі. Ол "Гейдельберг демалысы" атты Hallmark Channel фильмінде де пайда болады. (2023 жылдың 15 қарашасы)

"Үлкен жарылыс теориясы" ситкомында Шелдон Купер өзінің жасөспірім кезінде Гейдельберг университетінде қонақ профессор болып оқығанын айтты.

Халықтық әдебиет

Хайдельберг қамалы Марк Твеннің "Қорқынышты неміс тілі" әңгімесінің басталу оқиғасының тұсы болып табылады. Дэвид Лодждың "Қорғаныстан тыс" романының көп бөлігі 1951 жылы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі американдық оккупация кезінде Гейдельбергте өтеді. Гейдельберг – құрылыс жолымен жасалған Гарри Поттер әлеміндегі кәсіби квиддич командасының орны: Гейдельберг Харриерлері «драконнан да қатыгез және екі есе ақылды» деп сипатталған. Хайдельберг – Наоки Урасаваның «Monster» аниме/манга сериясындағы Нина Фортнер/Анна Либерт сияқты ойдан шығарылған кейіпкердің тұрақты мекені. Хайдельберг Сомерсет Моэмнің «Адамның құлдығында» және оның фильмдегі нұсқаларында да бейнеленген. Гейдельберг сондай-ақ, мысалы, Вольфганг Бургердің (басты кейіпкер: детектив Герлах) немесе Карло Шафердің (басты кейіпкер: детектив Теурер) неміс криминалды романдарының да оқиғасы орын алатын жері.