Кіріспе

Дыбыс жылдамдығымен ұшудан туындайтын соққы толқыны

Соник бум – бұл объекті дыбыс жылдамдығынан тезірек қозғалғанда пайда болатын соққы толқындарымен байланысты дыбыс. Соник бумдар адам құлағына жарылыс немесе найзағайдың шуылы сияқты естілетін зор дыбыс энергиясын тудырады. Жоғары жылдамдықты оқ үстіңізден өтіп бара жатқандағы немесе сыбықтың сынығының дыбысы – бұл кішкентай соник бумның мысалдары. Ірі жоғары жылдамдықты ұшақтардың тудырған соққылары әсіресе қатты және күтпеген болуы мүмкін, адамдарды оятуы мүмкін және кейбір құрылымдарға шағын зақым келтіруі мүмкін. Бұл жер үстінен үнемі жоғары жылдамдықпен ұшуға тыйым салуға әкелді. Оларды толығымен болдырмау мүмкін болмаса да, зерттеулер көрсеткендей, көліктің пішінін мұқият өңдеу арқылы соник бумдардың зиянды әсерін азайтуға болады, соның салдарынан жер үстінен жоғары жылдамдықпен ұшу мүмкін болатын опцияға айналуы мүмкін. Соник бум объекті дыбыс кедергісін кесіп өткен сәтте ғана пайда болмайды және ол жоғары жылдамдықты объектіден шығатын барлық бағытта естілмейді. Керісінше, бұл бум – объекті жоғары жылдамдықпен қозғалып жатқанда туындайтын үздіксіз әсер және ол объектінің артындағы геометриялық конус пішіндес аймақты қиып өтетін нүктеде орналасқан бақылаушыларға ғана әсер етеді. Объекті қозғалғанда, бұл конус аймағы да оның артында қозғалады және конус бақылаушыдан өткенде, олар қысқа уақытқа «бумды» сезінеді.

Үндеуден жоғары ұшу аппараттары

Үндеуден жоғары ұшақтар – бұл дыбыс жылдамдығынан (Мах 1) жылдам ұшуға қабілетті кез келген ұшақ. "Үндеуден жоғары жылдамдыққа дыбыс жылдамдығынан 5 есе артық, яғни Мах 5 жылдамдық кіреді" (Дунбар, 2015). Үндеуден жоғары ұшақтардың ең жоғары жылдамдығы әдетте сағаттық [бірнеше] мың шақырымды құрайды. Көптеген ұшақтар бұл көрсеткішті аспайды. Үндеуден жоғары ұшақтардың көптеген түрлері бар. Кейбір үлгілер жақсырақ аэродинамикалық қасиеттерге ие, бірақ қозғалтқыштың қуатын арттыру үшін аэродинамикалық көрсеткіштерінен кейбір құрбандықтарға барады. Ал басқа үлгілер қозғалтқыштың тиімділігі мен қуатын пайдаланып, нашар аэродинамикалық қасиеттеріне қарамастан жоғары жылдамдыққа жетеді. АҚШ әскерінде қолданылатын мұндай ұшақтардың құны шамамен 13 миллионнан 35 миллион долларға дейін жетеді.

Өлшем және мысалдар

Ұшақтардың дыбыстық соққысынан туындайтын қысым көбінесе бір шаршы футқа бірнеше фунт болады. Көбірек биіктікте ұшатын көлік жердегі қысымды азайтады, себебі соққы толқыны көліктен алшақтаған сайын қарқындылығы төмендейді, бірақ дыбыстық соққылар көлік жылдамдығына онша тәуелді емес. Ұшақ жылдамдығы Биіктік Қысым SR 71 Blackbird Мах 3+ 80000 фут (24384 м) 0,9 фунт/фут2 43 Па Конкорд (SST) Мах 2 52000 фут (15850 м) 1,94 фунт/фут2 93 Па F 104 Starfighter Мах 1.93 48000 фут (14630 м) 0,8 фунт/фут2 38 Па Ғарыш кемесі Мах 1.5 60000 фут (18288 м) 1,25 фунт/фут2 60 Па Сілтеме:

Абақты азайту

1950 жылдардың соңында үстіркілді көлік (SST) жобалары белсенді түрде жүргізіліп жатқан кезде, дыбыстық бум өте күшті болғанымен, биікке көтеріліп, проблемалардан қашуға болатыны ойланды. Бірақ Солтүстік Америка XB 70 Valkyrie алғаш рет ұшқанда бұл болжам дұрыс емес екені дәлелденді, тіпті 70,000 фут (21 000 м) биіктікте де бум проблема тудырды. Осы сынақтар барысында N толқыны алғаш рет сипатталды. Ричард Сибас және оның әріптесі Альберт Джордж Корнелл университетінде осы мәселені жан-жақты зерттеп, әртүрлі ұшақтардың дыбыстық бумының деңгейін сипаттау үшін «сапа көрсеткішін» (FM) анықтады. FM – ұшақтың салмағы мен ұзындығының функциясы. Бұл көрсеткіш неғұрлым төмен болса, ұшақ соғұрлым аз бум тудырады, 1 немесе одан төменгі мәндер қанағаттанарлық деп есептеледі. Осы есептеулерді пайдаланып, Конкордтың FM шамамен 1,4, ал Боинг 2707-нің FM 1,9 екені анықталды. Бұл көптеген SST жобаларының сәтсіздігіне әкелді, себебі халықтың наразылығы мен саяси жағдайлардың салдарынан, мұндай ұшақтарды пайдалануды шектеуші заңдар қабылданды (мысалы, тек су үстінен ғана үстіркілді жылдамдықпен ұшу). Бизнес-джеттер сияқты шағын ұшақтардың дизайны артықшылыққа ие және минималды немесе естілмейтін бум тудырады. Сибас пен Джордж дыбыстық бум толқынын жоюға болатын жағдайларды анықтады. Бұл жұмысты Кристин М. Дарден жалғастырды және оны Джонс, Сибас, Джордж және Дарденнің дыбыстық бумды азайту теориясы деп атады. 2023 жылдың қазанына қарай, алғашқы ұшу 2024 жылы күтілуде.

Түсінік, шу және басқа да мәселелер

Соник бумның дыбысы бақылаушы мен соник бум тудыратын ұшақтың арақашықтығына және ұшақтың пішініне көп байланысты. Әдетте, ұшақ біршама қашықтықта болғандықтан, соник бум терең екі рет "жарылыс" ретінде естіледі. Бұл дыбыс салюттарда қолданылатын минометтік оқтардың дыбысына ұқсас. Субсоникалықтан суперсоникалыққа өту кезінде тек бір жарылыс туады деген жалған түсінік бар; шын мәнінде, бум суперсоникалық ұшу бойындағы "бум кілемі" бойында үздіксіз болады. Бұрынғы Concorde ұшқышы айтқандай: "Ішінде ештеңе естімейсіз. Біз көретін жалғыз нәрсе – ұшақ бойымен қысым толқынының қозғалысы, ол құралдарды көрсетеді. Мах 1 шамасында осыны көреміз. Бірақ біз соник бумды немесе оған ұқсас ештеңені естімейміз. Бұл кеме қалдырған із сияқты". 1964 жылы NASA және Федералдық авиация басқармасы Оклахома-Ситиде соник бум сынақтарын бастады, нәтижесінде алты ай ішінде күніне сегіз соник бум туды. Эксперименттен құнды деректер жиналды, бірақ 15 000 шағым түсті және үкімет апелляцияда жеңіліп, 1969 жылы топтық сотқа тартылды. Соник бумдар Ұлыбританиядағы Солтүстік Корнуолл және Солтүстік Девон аймақтарында да мазалады, өйткені бұл аймақтар Concorde ұшу жолының астында болды. Терезелер дірілдеді және кейбір жағдайларда, "шаша" (шатырдың астына сілтеме жасай отырып) дірілден ығысып кетті. Бұл салада, әсіресе DARPA-ның Quiet Supersonic Platform зерттеулері аясында соңғы жұмыстар жүргізілді. Осы бағдарлама аясында акустика мамандарының зерттеулері соник бумдардың құрамын, оның ішінде жиілік мазмұнын жақсырақ зерттеуге кірісті. Традициялық "N" толқынының бірнеше ерекшеліктері дыбыстың қаншалықты қатты және жағымсыз естілетініне әсер етеді. Тіпті Concorde немесе әскери ұшақтар тудырған күшті N толқындары да, егер артық қысымның өсу уақыты жеткілікті ұзақ болса, кем мазалауы мүмкін. Жаңа өлшем пайда болды, ол PLdB-да өлшенетін естілетін күш деп аталады. Бұл жиілік мазмұнын, өсу уақытын және т.б. ескереді. Мысалы, саусақтарды щық еткізу дыбысы жағымсыздық тудырмайды. Соник бумның энергия диапазоны 0,1–100 герц жиілік диапазонында шоғырланған, бұл субсоникалық ұшақтардың, оқ атудың және көптеген өнеркәсіптік шудың жиілігінен әлдеқайда төмен. Соник бумның ұзақтығы қысқа – бір секундтан кем, көптеген истребительдер үшін 100 миллисекунд (0,1 секунд), ал ғарыш кемесі немесе Concorde үшін 500 миллисекунд. Соник бумның қарқындылығы мен ені ұшақтың физикалық сипаттамаларына және оның қалай пайдаланылуына байланысты. Жалпы, ұшақ биіктігі неғұрлым жоғары болса, жердегі артық қысым соғұрлым төмен болады. Жоғарырақ биіктік бумның көлденең таралуын да арттырады, бұл бумға кеңірек аймақты ұсынады. Дегенмен, соник бумның әсер ету аймағындағы қысым біркелкі болмайды. Бумның күші ұшақ жолының тікелей астында ең жоғары болады және ұшақ траекториясынан алшақтаған сайын бірте-бірте әлсірейді. Бумның әсер ету аймағының жердегі ені әр 1000 фут (305 м) биіктікке шамамен тең (ені биіктіктен шамамен бес есе көп); яғни, 30000 фут (9144 м) биіктікте ұшатын ұшақ шамамен 30 миль (48 км) жақтық бум таралуын тудырады. Тұрақты суперсоникалық ұшу үшін бум "кілем бумы" деп сипатталады, өйткені ол ұшақпен бірге қозғалады, суперсоникалық жылдамдық пен биіктікті сақтайды. Кейбір маневрлер, мысалы, сүңгіп кіру, үдеу немесе бұрылу, бумның шоғырлануына әкелуі мүмкін. Басқа маневрлер, мысалы, баяулау және көтерілу, соққының күшін азайтуы мүмкін. Кейде ауа райының жағдайы соник бумды бұрмалауы мүмкін. Мұндай өлшемдерді қосымша зерттеулер немесе суперсоникалық ұшуды сынау арқылы белгілемейінше, АҚШ сияқты бірнеше елде суперсоникалық ұшуға қатысты қолданыстағы тыйымды алып тастау үшін заң қабылдануы күмәнді.

Бұқаның қамшысы

Дұрыс қолданылғанда қамшының шығаратын жарылыс тәрізді дыбысы – іс жүзінде кішкентай дыбыстық жарылыс. Қамшының "кракер" деп аталатын ұшы дыбыс жылдамдығынан асып кетеді, соның салдарынан дыбыстық жарылыс туындайды.