Кіріспе
Жануға қабілетті сұйық көмірсутектер қоспасы
Нафта ( /ˈn//æ//p//θ//ə/ немесе /ˈn//æ//f//θ//ə/) – жануға қабілетті сұйық көмірсутектер қоспасы. Әдетте, ол шикі мұнайдың бір бөлігі болып табылады, бірақ оны табиғи газ конденсаттарынан, мұнай дистилляттарынан, көмір шайыры мен торфтың фракциялық дистилляциясынан да алуға болады. Кейбір салалар мен аймақтарда "нафта" термині шикі мұнайға немесе керосин, дизель отыны сияқты тазартылған мұнай өнімдеріне қатысты қолданылады. Австралияда нафта "Шеллит" деп те аталады. Бұл атаудың шығу тегі аккад тіліндегі "napṭu" сөзінен басталады (арап тілінде نَفْط nafṭ ["мұнай"], сирия тілінде ܢܰܦܬܳܐ naftā және еврей тілінде נֵפְט neft – барлығы "мұнай" деген мағынаны білдіреді).
Ежелгі дәуір
II Мақабилер кітабы (б.з.д. 2-ші ғасыр) Нехемия заманында құрбандыққа "тығыз су" құйылып, күн шыққанда тұтанғанын айтады. Онда былай делінеді: "Нехемияның замандастары оны 'Нептар' деп атады, бұл 'Тазалау' дегенді білдіреді, бірақ көптеген адамдар оны 'Нептай' деп атайды". Осы зат Мишнада Шаббат күні шамдарға қолданылатын майлардың бірі ретінде еске алынады, бірақ раввин Тарфон тек зәйтүн майына ғана рұқсат береді (Мишна Шаббат 2). Ежелгі грек тілінде ол мұнай немесе қара шайырдың кез келген түрін білдіреді. Грек сөзі νάφθα үш баланың әнінде (бәлкім б.з.д. 1-ші немесе 2-ші ғасыр) отты пешті отынмен қамтамасыз ету үшін қолданылатын материалдардың бірін көрсетеді. Чарльз Брентонның аудармасында бұл "розин" деп берілген. Көне замандағы нафта – "мұнайдың өте тез тұтанатын, жеңіл фракциясы, өте тұрақсыз, күшті иіскейтін, газ тәрізді сұйықтық, Таяу Шығыстағы мұнай кендерінде көп кездесетін" екені түсіндіріледі; ол Рим дәуіріндегі латын авторлары сипаттаған өртке қатысты құралдардың негізгі компоненті болды.
Қазіргі заман
19 ғасырдан бері, еріткіш нафта – мұнайдан фракциялық айыру арқылы алынған өнімді (ксилен немесе триметилбензолдар) білдіреді; бұл минералды спирттер, сонымен қатар "Стоддард еріткіші" деп те аталады, бастапқыда Fels Naptha кір жуу сабынының негізгі белсенді құралы болды. Осы кезеңде "нафта" термині көбінесе бензинге ұқсас иісі бар түссіз сұйық – мұнай нафтасын білдіреді. Дегенмен, кейбір жағдайларда "көмір шайыры нафтасы" да қарастырылуы мүмкін, ол көмірсутектердің (толуол, ксилен, кумол және т.б.) қоспасы болып табылатын қызғылт қоңыр түсті сұйықтық.
Мұнай
Ежелгі қолданыста "нафта" сөзі шикі мұнайды білдірген, бірақ бұл қолданыс қазіргі ағылшын тілінде қолданылмайды. Көптеген заманауи тілдерде осы сөздің бірнеше туыс сөздері бар, олар көбінесе "мұнай" немесе "шикі мұнай" дегенді білдіреді. Украина және Беларусь тілдеріндегі нафта (нафта), литва, латыш және эстон тілдеріндегі "нафта" және парсы тіліндегі naft (نفت) сөздері "шикі мұнай" деген мағынаны білдіреді. Орыс тіліндегі нефть (нефть) сөзі "шикі мұнай" дегенді білдіреді, ал нафта (нафта) лигроиннің синонимі болып табылады. Сонымен қатар, Албанияда, Босния мен Герцеговинада, Болгарияда, Хорватияда, Финляндияда, Италияда, Сербияда, Словенияда, Солтүстік Македонияда nafta (нафта кириллицада) сөзі дизель отыны мен шикі мұнайды көрсету үшін жиі қолданылады. Чехия мен Словакияда нафта бұрын дизель отыны мен шикі мұнайдың екеуіне де қолданылған, бірақ шикі мұнайға қатысты қолданылуы қазір ескірген және көбінесе дизель отынын білдіреді. Болгария тілінде nafta дизель отынын білдіреді, ал neft және бензин (петрол кириллицада) шикі мұнайды білдіреді. Nafta Аргентина, Парагвай және Уругвайда бензин/бензинді атау үшін күнделікті сөйлеу тілінде де қолданылады. Польшада нафта сөзі керосинді білдіреді, ал сөйлеу тілінде шикі мұнайды білдіреді (шикі мұнайдың техникалық атауы ropa naftowa, сонымен қатар дизель отыны үшін ropa ретінде де қолданылады). Фламанд тілінде naft(e) сөзі бензинге қатысты қолданылады.
Ауыр шикі мұнайды сұйыту
Нафта ауыр шикі мұнайдың тұтқырлығын азайту және тасымалдауды жеңілдету үшін қолданылады; сұйылтылмаған ауыр шикі мұнайды әдетте құбырмен тасымалдау мүмкін емес, және оны мұнай танкерлеріне сору да қиын болуы мүмкін. Басқа кең таралған сұйытқыштарға табиғи газ конденсаты және жеңіл шикі мұнай жатады. Дегенмен, нафта ерекше тиімді сұйытқыш болып табылады және тасымалдау мен өңдеуден кейін сұйытылған ауыр шикі мұнайдан қайта өңдеуге болады. Жеңіл шикі мұнайдың әлемдік өндірісі төмендеп, ауыр қорларды игеруге көшкендіктен, мұнай сұйытқыштарының маңызы артты. Нафта сонымен қатар, бу технологиясы тиімді болмаған кейбір шағын моторлық қайықтарда отын ретінде қолданылған; мұндай қайықтардың көпшілігі дәстүрлі бу қайықтарына қатысты қауіпсіздік талаптарын айналып өту үшін салынған.
Пластмасса
Нафта пластик өндірісіндегі маңызды құраушы болып табылады.
Денсаулық сақтау және қауіпсіздік мәселелері
Түрлі нафта өндірушілердің қауіпсіздік деректер кестелері (ҚДДК) көмірсутектердің тұтанғыш қоспасы сияқты түрлі қауіптерді көрсетеді: тұтанғыштық, канцерогенділік, тері және тыныс жолдарының тітіркенуі және т.б. Адамдар нафтаға жұмыс орнында ингаляция, жұту, терімен және көзбен тікелей жанасу арқылы ұшырауы мүмкін. АҚШ Еңбек қауіпсіздігі және денсаулықты қорғау басқармасы (OSHA) нафтаға жұмыс орнындағы рұқсат етілген шекті концентрацияны (РШК) 8 сағаттық жұмыс күні ішінде 100 ppm (400 мг/м3) деп белгілеген. АҚШ Ұлттық еңбек қауіпсіздігі және денсаулықты қорғау институты (NIOSH) 8 сағаттық жұмыс күніне арналған ұсынылатын әсер ету шегін (REL) 100 ppm (400 мг/м3) деп белгілеген. 1000 ppm деңгейінде, яғни ең төменгі шекті концентрациядан 10 есе жоғары, нафта адам өмірі мен денсаулығына дереу қауіпті. Fels Naptha – Summit Brands компаниясы шығаратын американдық кір жуғыш сабынның тауарлық атауы. Алғашқыда оның құрамына нафта, кір жууға тиімді және уытты бөріқарақаттың құрамында болатын урушиол майы кірген. Кейіннен нафтаны қатерлі ісік қаупі болғандықтан құрамынан алып тастады.