Кіріспе

Бөлме температурасында жұмсақ болатын органикалық қосылыстар класы. Балауыздар – липофильді, қоршаған орта температурасында жұмсақ қатты денелер болып табылатын әртүрлі органикалық қосылыстар класы. Оларға жоғары алкандар мен липидтер кіреді, әдетте балқу температурасы шамамен 40 °C (104 °F) жоғары, балқу нәтижесінде төмен тұтқырлыққа ие сұйықтықтар түзеді. Балауыздар суда ерімейді, бірақ гексан, бензол және хлороформ сияқты полярлы емес органикалық еріткіштерде ериді. Табиғи балауыздар өсімдіктер мен жануарлардың өндірісінде пайда болады және мұнайда кездеседі.

Химия

Вакстар – органикалық қосылыстар, олар ерекшеленеді ұзын тізбекті алифалық алкил топтарынан тұратынымен, бірақ олардың құрамында ароматты қосылыстар да болуы мүмкін. Табиғи балауыздар қанықпаған байланыстарды қамти алады және май қышқылдары, біріншілік және екіншілік спирттер, кетондар, альдегидтер және май қышқылдарының эфирлері сияқты әртүрлі функционалдық топтарды қамтуы мүмкін. Синтетикалық балауыздар көбінесе функционалдық топтары жоқ, ұзын тізбекті алифалық көмірсутектердің (алкандар немесе парафиндер) гомологтық қатарынан тұрады.

Өсімдіктер балауыздары

Өсімдіктер булануды, ылғалдану қабілетін және сулылығын реттеу үшін қабықшаларының бетіне және сыртына балауыз бөліп шығарады. Сауда көздерінен қарағанда, ең маңызды өсімдік балауызы – карнауба балауызы, ол бразилиялық Copernicia prunifera пальмасынан алынатын қатты балауыз. Оның құрамында мирицил керотат эстері бар және кондитерлік өнімдер мен басқа да тағамдардың қаптамасы, автомобильдер мен жиһазды жылтырату, тіс жіпшесіне жағу және серфинг тақталарына балауыз жағу сияқты көптеген қолданыс алалары бар. Басқа мамандандырылған өсімдік балауыздарына жожоба майы, канделилла балауызы және урикури балауызы жатады.

Өсімдіктер мен жануарлар шамы

Өсімдік және жануар текті балауыздар немесе майлар қасиеттерін жақсарту үшін таңдаулы химиялық өзгерістерге түсуі мүмкін, нәтижесінде бастапқы материалда жоқ, жақсырақ қасиеттері бар балауыздар алынады. Бұл тәсіл олефин метатезі және ферменттік реакциялар сияқты жасыл химия әдістеріне негізделген, сондай-ақ өсімдік майы сияқты арзан шикізаттан балауыздар өндіруге қолданылады.

Мұнайдан алынған балауыздар

Көптеген табиғи балауыздарда эфирлер болғанымен, парафин балауыздары көмірсутектер болып табылады, әдетте гомологтық тізбек ұзындығындағы алкандардың қоспасы. Бұл материалдар мұнайдың маңызды бөлігін құрайды және вакуумдық дистилляция арқылы тазартылады. Парафин балауыздары қаныққан n және изоалкандар, нафтендер, алкил және нафтен топтарымен алмастырылған ароматикалық қосылыстардан тұрады. Типтік алкан парафинді балауыздың химиялық құрамы CnH2n+2 жалпы формуласы бар көмірсутектерді қамтиды, мысалы, хентриактотан C31H64. Тарану дәрежесі қасиеттерге маңызды әсер етеді. Микрокристаллды балауыз – мұнай негізіндегі аз өндірілетін балауыз, оның құрамында изопарафинді (тараған) және нафтендік көмірсутектердің үлесі жоғары. Жыл сайын миллиондаған тонна парафин өндіріледі. Ол тағамдық өнімдерде (мысалы, шайнамалы талшық және ірімшік қаптамасында), шамдарда, косметикада, жабыспайтын және су өткізбейтін жабындар ретінде, сондай-ақ жылтырату құралдарында қолданылады.

Монтан балауызы

Монтан шайыры – көмір мен тас көмірден (лигниттен) алынған қазба шайыр. Ол өте қатты, бұл қаныққан май қышқылдары мен спирттердің жоғары концентрациясын көрсетеді. Қара қоңыр түсті және иісі болғанымен, оны тазартуға және ақтартуға болады, соның нәтижесінде коммерциялық тұрғыдан пайдалы өнімдер алуға болады.

Полиэтилен және оның туындылары

1995 жылдан бастап жылына шамамен 200 миллион килограмм полиэтилен балауызы тұтынылды.

Шамдар

Парафин сияқты момдар немесе ара шабыны, және сұлы сияқты қатты майлар шамдар жасауға, жарық беруге және әшекейлеуге қолданылады. Шам өндірісінде қолданылатын отынның тағы бір түрі – соя. Соя майынан гидрогендеу процесі арқылы соя шабыны жасалады.

Сым өнімдері

Шерлер ағаш өнімдерін жабын ретінде және қаптау үшін қолданылады. Бал арасы жиі ағашқа ағаш тірелетін көмескілерде майлау үшін пайдаланылады.

Басқа қолданыстар

Орта ғасырларда маңызды құжаттарды бекіту үшін мөр балауызы қолданылған. Жазу үшін балауыз тақташалар пайдаланылған. Орта ғасырларда балауыздың түрлі-түрлі нұсқалары болған, атап айтқанда төрт түрлі балауыз (Рагуза, Черногория, Византия және Болгария), Испания, Польша және Ригадан шыққан "қарапайым" балауыздар, тазартылмаған балауыздар және түрлі-түрлі түсті балауыздар (қызыл, ақ және жасыл). Балауыз қағазын жасау үшін, қағаз бен картонды балауызға малып, су өткізбейтін немесе бояуға төзімді ету үшін, немесе беттік қасиеттерін өзгерту үшін қолданылады. Балауыз сондай-ақ аяқ киім, ағаш және автомобиль жылтыратушыларында, қалыптан шығару агенті ретінде, көптеген ірімшіктерді қаптау үшін, тері мен матаны су өткізбейтін ету үшін қолданылады. Балауыз ежелгі заманнан бері алтын, күміс және басқа материалдарды құю үшін уақытша, алынып тасталатын модель ретінде қолданылып келеді. Түрлі-түрлі пигменттер қосылған балауыз энкаустикалық сурет салуда орта ретінде пайдаланылған және қазірде бояу қарындаштар, қытай маркерлері мен түрлі-түрлі түсті қарындаштар жасауға қолданылады. Көміртек қағаз, көшірмелер жасау үшін қолданылатын, көбінесе фотокөшіргіштер мен компьютерлік принтерлермен алмастырылған, оның беті балауызға сіңген көміртектің қара түсімен жабылған. Басқа жағдайда, ерінген еріндер мен қас бояулары – пигменттермен боялған түрлі майлар мен балауыздардың қоспасы, ал ара балауызы мен ланолин басқа косметикалық өнімдерде қолданылады. Шаңғы балауызы шаңғы және сноуборд спортында қолданылады. Сонымен қатар, серфинг және скейтборд спортында да өнімділікті арттыру үшін балауыз жиі қолданылады. Кейбір балауыздар тағамдық өнімдерге зиянсыз саналады және ағаштан жасалған кесу тақталарын және тағаммен тікелей жанасатын басқа да заттарды жабу үшін қолданылады. Ара балауызы немесе боялған синтетикалық балауыз Румынияда, Украинада, Польшада, Литвада және Чехияда Пасха жұмыртқаларын безендіру үшін қолданылады. Парафин балауызы шоколадқа малынған тәттілер жасауға қолданылады. Балауыз сондай-ақ оқу-жаттығу құралы ретінде қолданылатын балауыз оқтарда да қолданылады.