Кіріспе

Сатурнның айы Титанға жіберілген еуропалық барлау десанттық қондырғысы

Гюйгенс (Huygens) – 2005 жылы Сатурнның Титан айына сәтті қонған атмосфераға кіретін роботтық ғарыш зонды. Еуропалық ғарыш агенттігі (ЕКА) құрастырып, NASA ұшырған бұл зонд Кассини-Гюйгенс миссиясының бөлігі болды және Титанға қонған алғашқы ғарыш аппараты, сондай-ақ ғарыш аппаратының Жерден ең алыс жерге жасаған қондыруы есептеледі. Зонд 17 ғасырда Титанды 1655 жылы ашқан голландиялық астроном Кристиан Гюйгенстің құрметіне аталды. Бірлескен Кассини-Гюйгенс ғарыш кемесі 1997 жылдың 15 қазанында Жерден ұшырылды. Гюйгенстің қондыруы – қазірге дейін Күн жүйесінің шетінде немесе Жерден басқа айға жасалған жалғыз қондыру. Гюйгенс құрлыққа қонды, бірақ оның мұхитқа қону мүмкіндігі де зондтың құрылысында ескерілді. Зонд атмосферада бірнеше сағат, ал бетінде қысқа мерзімге мәліметтер жинау үшін жобаланды. Ол қонғаннан кейін шамамен 90 минут бойы деректерді жіберуді жалғастырды.

Шолу

Хюйгенс Титан атмосферасына кіруге, жылдамдығын төмендетуге және толық жабдықталған роботтық зертхананы парашютпен бетке түсіруге арналған еді. Миссия жоспарланған кезде қону орны таулы аймақ, жазық дала, мұхит немесе басқа нәрсе болатыны белгісіз еді, және Кассиниден алынған деректерді талдау осы сұрақтарға жауап беруге көмектеседі деп есептелді. Кассинидің Титаннан түсірген суреттеріне сүйенсек, қону орны жағалау сияқты көрінеді. Қону орны қатты емес болуы мүмкін екенін ескере отырып, Хюйгенс соққыға төтеп беруге, Титанның сұйық бетіне қонуға және осы жағдайда бірнеше минут бойы деректерді жіберуге арналған. Егер мұндай жағдай туса, бұл адам жасаған зерттеушінің басқа планетаның мұхитына алғаш рет қонған болар еді. Ғарыш кемесінің батареясының қызмет ету мерзімі үш сағаттан аспады, оның көп бөлігі түсу кезінде пайдаланылуы жоспарланған. Инженерлер беттен ең көп дегенде 30 минуттық деректер алуды күтіп еді. Хюйгенс зерттеуші жүйесі Титанға түскен зерттеушінің өзінен және орбитадағы ғарыш кемесіне бекітілген кг зерттеушіні қолдау жабдығынан (PSE) тұрады. Хюйгенстің жылу қалқаны диаметрі бойынша. Қалқанды шығарғаннан кейін зерттеуші диаметрі бойынша болды. PSE зерттеушіні қадағалауға, түсу кезінде жиналған деректерді қалпына келтіруге және деректерді орбитаға өңдеуге және жеткізуге қажетті электрониканы қамтыды, ол Жерге жіберілді немесе "төменге жүктелді". Зерттеуші 6,7 жылдық планетааралық сапар кезінде жарты жылдық денсаулық тексерулерін қоспағанда, ұйықтап қалды. Бұл тексерулер алдын ала бағдарламаланған түсу сценарийлерін мүмкіндігінше жақын түрде орындады, ал нәтижелер жүйе және жүк сарапшыларының қарауы үшін Жерге жіберілді. Зерттеуші 2004 жылдың 25 желтоқсанында орбиталық аппараттан бөлінгенге дейін соңғы тексеруден өтті. "Тұру" таймері зерттеуші жүйелерін қосу үшін қажетті нақты уақытпен (Титан атмосферасымен кездесуге 15 минут қалғанда) жүктелді, содан кейін зерттеуші орбиталық аппараттан бөлініп, 22 күн бойы Титанға ашық кеңістікте, ояну таймерінен басқа ешқандай жүйелер жұмыс істемей, қозғалды. Миссияның негізгі кезеңі Титан атмосферасы арқылы парашютпен түсу болды. Батареялар мен барлық басқа ресурстар 153 минуттық Хюйгенс миссиясының ұзақтығына есептелді, бұл 2,5 сағатқа дейін түсу уақытына және Титан бетінде кем дегенде 3 қосымша минутқа (немесе мүмкін жарты сағатқа немесе одан да көп) сәйкес келеді. Зерттеушінің радио байланысы түсу кезеңінің басында белсендірілді, ал орбиталық аппарат түсу кезеңі және қонудан кейінгі алғашқы отыз минутты қоса алғанда, келесі үш сағат бойы зерттеушіні "тыңдады". Осы үш сағаттық байланыс терезесі аяқталғаннан кейін көп ұзамай Кассинидің жоғары күшейткіш антеннасы (HGA) Титаннан және Жерге қарай бұрылды. Жердегі ірі радиотелескоптар да өте ұзақ базалық интерферометрия және апертура синтезі әдісін қолдана отырып, Хюйгенстің 10 ватттық хабарларын тыңдады. 14 қаңтарда сағат 11:25 CET-де Батыс Вирджиниядағы Роберт С. Бёрдтың Грин Бэнк телескопы (GBT) Хюйгенстің тасымалдаушы сигналын анықтады. GBT Кассини келіп түскен деректерді тыңдауды тоқтатқаннан кейін де тасымалдаушы сигналды байқауды жалғастырды. GBT телескоптарынан басқа, Солтүстік Америкадағы континенттік VLBA телескоптарының сегізі, Пи Таун және Лос-Аламос, Нью-Мексикода; Форт-Дэвис, Техас; Солтүстік Либерти, Айова; Китт Пик, Аризона; Брюстер, Вашингтон; Оуэнс-Вэлли, Калифорния; және Мауна-Кеа, Гавайи, сонымен қатар Хюйгенс сигналын тыңдады. Жерде Хюйгенстен алынған сигналдың күші Галилео зерттеушісінен (Юпитер атмосферасына түскен зерттеуші) VLA-дан алынғанмен салыстырылды және сигналдың (сол кезде) белгісіз телеметриямен модуляциялануына байланысты оны нақты уақытта анықтау үшін тым әлсіз болды. Оның орнына, үш сағаттық түсу кезінде зерттеуші сигналының кең жолақты жазбалары жасалды. Зерттеушінің телеметриясы Кассиниден Жерге жіберілгеннен кейін, қазір белгілі болған деректердің модуляциясы жазылған сигналдан алынып тасталды, сонда бірнеше секунд ішінде зерттеушінің жиілігін анықтау үшін интеграцияланатын таза тасымалдаушы қалды. Титан атмосферасынан төмен түсіп келе жатқан Хюйгенс сигналының Доплер эффектісін талдау арқылы желдің жылдамдығы мен бағытын белгілі бір дәрежеде дәлдікпен анықтауға болады деп күтілді. Хюйгенстің Титанға қонған орны дәлдікпен анықталды (Титанда бір км экватордағы ені мен бойы 1,3 доға минутын құрайды) Жерден шамамен 1,2 миллиард шақырым қашықтықта Доплер деректерін пайдаланып. Зерттеуші Ай бетіне қонды. Осыған ұқсас әдіс Марс зерттеу машиналарының қону орнын анықтау үшін олардың телеметриясын тыңдау арқылы қолданылды.

Қорытындылар

2005 жылғы 14 қаңтарда сағат 12:43 шамасында «Хюйгенс» Жер бетінен шамамен бірдей биіктіктен түсірілген доптың жылдамдығымен қонды. Ол тегіс бетке секіріп, жер бетінде терең ойыс жасады, содан кейін сырғып өтті. Сығу салдарынан жылдамдығы төмендеді және соңғы тоқтаған жеріне жеткенде бес рет алға-артқа шайқалып, тербелді. «Хюйгенс» сенсорлары жерге тигеннен кейін шамамен он секундқа дейін қозғалыс тоқтағанша, тағы екі секунд бойы шағын дірілдерді анықтады. Зонд атмосфераға шаң бұлтын (көбінесе атмосферадан тамшылап түсетін органикалық аэрозольдер) көтерді, ол соққыдан кейін шамамен төрт секунд бойы атмосферада ілініп тұрды. Қону орнында апельсин түсті бетке шашыраңқы жатқан су мұзының кішкентай кесектері байқалды, олардың көп бөлігі метан тұманымен жабылған. «Хюйгенс»-тен алынған Титанның алғашқы суреттері бетінде сұйық заттардың көп екенін көрсетеді. Қону алдындағы алғашқы суреттерде ақшыл құрлықтан қара теңізге қарай созылған үлкен арналар көзге түсті. Кейбір суреттерде аралдар мен тұманға оранылған жағалау көрінді. Зондтың траекториясын талдау көрсеткендей, «Хюйгенс» суреттердегі қараңғы «теңіз» аймағына қонған. Бетіндегі суреттер құрғақ көл төбесіне ұқсас пейзаждарды көрсетеді, бұл жақында сұйықтың әсер еткенін көрсетеді, бірақ «Хюйгенс» қонған жерде көмірсутекті көлдер мен/немесе теңіздер қазіргі уақытта болмауы мүмкін. Дегенмен, «Кассини» миссиясынан алынған қосымша деректер Титанның полярлық аймақтарында тұрақты сұйық көмірсутекті көлдердің бар екенін растады (Титан көлдеріне қараңыз). 2012 жылы ұзақ жылдар бойы сақталған тропикалық көмірсутекті көлдер де табылды (соның ішінде «Хюйгенс» қонған жерге жақын «Шангри-Ла» аймағындағы көл, Юта штатындағы Ұлы тұзды көлдің шамамен жартысына тең тереңдігі бар). Құрғақ шөлді аймақтардағы сұйықтықтың көзі, әдетте, жер асты сулары болар; басқаша айтқанда, Титанның құрғақ экваторлық аймақтарында «оазистер» бар. Жер беті бастапқыда жұқа қабықшасы бар, одан кейін біркелкі консистенциялы аймаққа өтетін «балшық тәрізді материал» деп хабарланды. ЕКА ғалымының бірі Титанның бетінің текстурасы мен түсін крем-брюлемен (яғни, жабысқақ сазды жауып тұрған қатты бет) салыстырды. Деректерді кейіннен талдау көрсеткендей, беттік консистенцияның өлшемдері «Хюйгенс» қонғанда үлкен кесек тасты итеріп жібергеннен туындаған, ал жер беті мұз кристалдарынан немесе үстіне қатып қалған қардан жасалған «құм» деп сипаттау дұрыс. Тастар дөңгелектелген, өлшемі сұрыпталған және өлшемі бойынша қабатталған, қара көлдегі өзеннің төбесінде орналасқандай, ұсақ түйіршікті материалдан тұрады. «Хюйгенс» қонған жерде бұрыштығынан үлкен тастар байқалмады, ал кішкентай тастар сирек кездеседі. Бұл үлкен тастарды көл төбесіне жеткізе алмайтынын, ал кішкентай тастарды тез арада алып тастайтынын білдіреді. «Хюйгенс» Титанның бетінің жарықтығын (қону кезінде) Жердегі толық күн сәулесінен мың есе кем екенін (немесе толық айдың жарығынан 500 есе кем) анықтады, яғни Жерде күн батқаннан кейін шамамен он минуттан кейін, кеш азаматтық түнек кезіндегі жарық деңгейі. Титан аспанының және пейзаждың түсі көбінесе қызыл, себебі Титан тұманы көк жарықты қызыл жарықтан әлдеқайда көп сіңіреді. Күн (Хюйгенс қонғанда аспанда салыстырмалы түрде жоғары болған) Жерден көрінетін күн дискісінің оннан бір бөлігі ғана көрінетін кішкентай, жарқын нүкте болар еді, көлемі мен жарықтығы шамамен көліктің фарасына ұқсас. Ол өткір көлеңкелер береді, бірақ жарықтың 90% аспаннан келгендіктен контрасты төмен.

Хюйгенс қызметінің егжей-тегжейлі уақыт сызығы

2004 жылғы 25 желтоқсанда сағат 02:00 UTC-де Кассини орбиталық аппаратынан бөлінді. ЕКА мәліметінше, 2005 жылдың 14 қаңтарында Хюйгенс 10:13 UTC-де Титан атмосферасына кірді, бұл SCET бойынша болды. Зонд шамамен 10.6°S, 192.3°W координаталарында, 12:43 UTC шамасында SCET уақыты бойынша Титан бетіне қонды (атмосфераға кіргеннен кейін 2 сағат 30 минут өткен соң).(1.) Қонғанға бірнеше сағат бұрын Сатурн/Титаннан қарағанда Күн арқылы Жер мен Айдың транзиті байқалды. Хюйгенс Титан атмосферасының жоғарғы қабатына Жердің транзиті аяқталғаннан кейін 2,7 сағаттан кейін, немесе Айдың транзиті аяқталғаннан кейін бір-екі минуттан кейін кірді. Дегенмен, транзит екі себептен Кассини орбиталық аппараты мен Хюйгенс зондына кедергі келтірмеді. Біріншіден, олар Күннің алдында болғандықтан Жерден ешқандай сигнал ала алмады, бірақ Жер оларды тыңдай алды. Екіншіден, Хюйгенс Жерге тікелей оқуға болатын деректерді жіберген жоқ. Оның орнына, ол деректерді Кассини орбиталық аппаратына жіберді, ол кейіннен Жерге алынған деректерді берді.

Аспаптар

Гюйгенс кемесінде Титан атмосферасы арқылы түсетін барысында кең ауқымды ғылыми деректерді жинаған алты құрал болды. Осы алты құрал:

Гюйгенс атмосфералық құрылым аспабы (HASI)

Бұл құрал Титан атмосферасының физикалық және электрлік қасиеттерін өлшейтін сенсорлар жиынтығын қамтиды. Зонд атмосфераға түсіп бара жатқанда акселерометрлер үш ось бойындағы күштерді өлшеді. Зондтың аэродинамикалық қасиеттері бұрыннан белгілі болғандықтан, Титан атмосферасының тығыздығын анықтау және желдің күркіреуін сезу мүмкін болды. Зонд сұйық бетке қонса, толқындардың әсерінен оның қозғалысын да өлшеуге болар еді. Температура және қысым сенсорлары атмосфераның жылулық қасиеттерін өлшеді. Пермитивтілік және электромагниттік толқындарды талдағыш атмосфераның электрондары мен иондарының (яғни оң зарядталған бөлшектердің) өткізгіштігін өлшеді және электромагниттік толқын активтілігін іздеді. Титан бетінде беттік материалдың электр өткізгіштігі мен диэлектрлік өтімділігі (яғни электрлік ығысу өрісінің электр өрісіне қатынасы) өлшенді. HASI подсистемасында сондай-ақ микрофон бар, ол зондтың түсуі мен қонуы кезінде кез келген дыбыстық оқиғаларды жазу үшін қолданылды; бұл тарихта басқа планеталық денеден естілетін дыбыстарды жазудың алғашқы реті болды.

Допплер желінің эксперименті (DWE)

Бұл тәжірибеде өте тұрақты осциллятор қолданылды, ол дәл S жолақты тасымалдаушы жиілігін қамтамасыз етті, бұл Кассини орбиталық аппаратына Допплер эффектісі арқылы Кассиниге қатысты Гюйгенстің радиалдық жылдамдығын дәл анықтауға мүмкіндік берді. Гюйгенстің желдің әсерінен туындаған көлденең қозғалысы, өлшенген Допплер ығысуының барлық белгілі орбиталық және таралу эффектілеріне түзетулер енгізілген өлшемдерінен шығарылатын еді. Сондай-ақ, атмосфералық қасиеттеріне байланысты зондтың парашют астындағы тербеліс қозғалысы да анықталған болуы мүмкін. Жердегі басқару орталығының Кассини орбиталық аппаратындағы қабылдағышты қосудағы қателігі осы деректердің жоғалуына әкеп соқты. Жердегі радиотелескоптар оның бір бөлігін қайта құруға мүмкіндік берді. Өлшемдер Титан бетінен жоғарыда басталды, онда Гюйгенс шығысқа қарай 100 км/с-тан астам жылдамдықпен соққыға ұшырады, бұл өткен бірнеше жылда телескоптармен алынған, осы биіктіктегі желдің бұрынғы өлшемдерімен сәйкес келеді. 2005-2005 жылдары Гюйгенс жылдам өзгеріп тұратын желдің әсеріне түсті, бұл тік жел серпілісі деп саналады. Жер бетіндегі Жерге негізделген Допплер ығысуы және VLBI өлшемдері секундына бірнеше метр жылдамдықпен жұмсақ желді көрсетеді, бұл күтілген нәтижелерге сәйкес келеді.

Төменгі түсірілім бейнелеу аппараты/спектрлік радиометр (DISR)

Гюйгенс негізінен атмосфералық миссия болғандықтан, DISR құралы Титан атмосферасындағы радиациялық тепе-теңдікті зерттеу үшін оңтайландырылды. Оның көру және инфрақызыл спектрометрлері мен күлгін түсті фотометрлері сәулелену ағынын жоғары және төмен қарай, биіктіктен жер бетіне дейін өлшеді. Күн сәулесінің шағылысуын өлшейтін камералар аэрозольдердің шашырауынан күннің айналасындағы интенсивтіліктің өзгеруін анықтады. Бірдей КДҚ-ға ие үш суреттеу құрылғысы шамамен 30 градусқа дейін кеңістікте суреттерді түсіріп, дерлік зениттен көкжиектен сәл жоғарыға дейін ауқымды болды. Баяу айналатын зондтың көмегімен олар қону орнының толық мозаикасын құрастырды, ол таңқаларлықтай, тек белгілі бір биіктіктен төмен ғана анық көріне бастады. Барлық өлшемдер көлеңкелік таяқшаның көмегімен уақытталды, ол DISR-ге Күннің көру өрісінен өткенін хабарлады. Ақырсоңында, Гюйгенстің күтілгеннен кері бағытта айналуы бұл жоспарды бұзды. Қонуға дейін жер бетін жарықтандыру үшін шам қосылды, бұл атмосфералық метанның сіңіруіне толығымен ұшырамайтын толқын ұзындықтарында жер бетінің шағылысуын өлшеуге мүмкіндік берді. DISR Аризона университетінің Ай және планеталық зертханасында Мартин Томаско басшылығымен жасалды, ал бірнеше еуропалық институттар аппараттық құралға үлес қосты. "Эксперименттің ғылыми мақсаттары төрт бағытқа бөлінеді: 1) Титанның жылулық тепе-теңдігін зерттеу үшін күннің жылу профилін өлшеу; 2) беттің құрамын, топографиясын және физикалық процестерді зерттеу үшін беттің бейнеленуі және спектрлік шағылысуын өлшеу, сондай-ақ түсу кезінде желдің профилін тікелей өлшеу; 3) шашыраған күн сәулесінің жарықтығы мен сызықтық поляризация дәрежесін өлшеу, соның ішінде күн сәулесінің шағылысуын, сондай-ақ аэрозольдердің толқын ұзындығы мен биіктігіне байланысты өшірілуінің оптикалық тереңдігін өлшеу, Титан атмосферасындағы аэрозольдердің мөлшері, пішіні, тік таралуы, оптикалық қасиеттері, көздері мен шөгіп кетуін зерттеу; 4) атмосфераның құрамын зерттеу үшін төмен қарайтын күн сәулесінің спектрін өлшеу, әсіресе түсу барысында метанның араласу қатынасын зерттеу."

Газдық хроматографтың массалық спектрометрі (GC/MS)

Бұл аспап – Титан атмосферасындағы химиялық заттарды анықтау және өлшеуге арналған газдық химиялық талдағыш. Ол жоғары биіктікте алынған сынамалармен жабдықталған, олар талдау үшін пайдаланылды. Жоғары кернеулі төртполюсқа ие массалық спектрометр әр газдың молекулалық массасының моделін құру үшін деректер жинады, ал газ хроматографы молекулалық және изотоптық түрлерді одан да жақсы ажыратуға мүмкіндік берді. Төмен түсу кезінде GC/MS аэрозоль жинағыш пиролизерінен жіберілген пиролиз өнімдерін (яғни, қыздыру арқылы өңделген сынамаларды) де талдады. Ақырында, GC/MS Титан бетінің құрамын өлшеді. Бұл зерттеу GC/MS құралын соқтығысу алдында қыздыру арқылы беттік материалды соқтығысқанда булануына қол жеткізу арқылы мүмкін болды. GC/MS құралын Ғарыш ұшу орталығы және Мичиган университетінің Ғарыш физикасы зерттеу зертханасы жасаған.

Аэрозоль жинағыш және пиролизер (АКП)

АЭСК эксперименті атмосферадан аэрозоль бөлшектерін сүзгілер арқылы тартып алды, содан кейін тұтқынға алынған үлгілерді пештерде қыздырды (пиролиз процесін қолдана отырып), осы арқылы ұшқыш заттарды буландырып, күрделі органикалық материалдарды ыдыратты. Содан кейін түзілген заттар талдау үшін GC/MS құралына құбыр арқылы жіберілді. Әртүрлі биіктікте үлгілерді жинау үшін екі сүзгі қолданылды. АЭСК (Франция) ЕКА тобы Университеттер аралық атмосфералық жүйелер (LISA) зертханасында жасалған.

Жер бетіндегі ғылымдар жинағы (SSP)

SSP-де Титанның бетінің қатты немесе сұйық екенін анықтауға арналған бірнеше сенсорлар болды, соқтығысу нүктесіндегі беттің физикалық қасиеттерін өлшеу үшін жасалған. Түсудің соңғы сатысында іске қосылған акустикалық зонд, бетке дейінгі қашықтықты үздіксіз өлшеді, түсу жылдамдығын және беттің тегіс еместігін (мысалы, толқындардан туындаған) анықтады. Егер бет сұйық болса, зонд "мұхиттың" дыбыс жылдамдығын және ықтимал жер асты құрылымын (тереңдігін) өлшеуге арналған. Түсу кезінде дыбыс жылдамдығының өлшемдері атмосфераның құрамы және температурасы туралы мәліметтер берді, ал акселерометр соқтығысу кезіндегі үдеудің өзгеруін тіркеді, беттің қаттылығы мен құрылымын көрсетеді. Еңіс сенсоры түсу кезінде маятник тәрізді қозғалысты өлшеді, сондай-ақ қонғаннан кейін зондтың бағытын анықтауға және толқындарға байланысты қозғалысты көрсетуге арналған. Егер бет сұйық болса, басқа сенсорлар оның тығыздығын, температурасын, жылу өткізгіштігін, жылу сыйымдылығын, электрлік қасиеттерін (диэлектрлік өтімділігі мен өткізгіштігі) және сындыру көрсеткішін (критикалық бұрыш рефрактометрі арқылы) өлшейтін еді. Хюйгенс түсіру модулінің түбінен шығып тұрған пенетрометр аспабы, Хюйгенс бетке қонғанда пенетрометрдің графигін жасау үшін қолданылды. Бұл үшін аспаптың дене бетіне түскендегі күшін өлшеу қажет болды, ол денеге енгенде бұзылып, түсірілді. График бұл күшті шамамен 400 мс уақыт ішінде уақытқа тәуелділік ретінде көрсетеді. Графикте бастапқы өрлеу бар, бұл аспаптың DISR камерасы түсірген беттегі мұзды кесектердің біріне соқтығысқандығын көрсетеді. Хюйгенс SSP-ны Кент университетінің Ғарыш ғылымдары бөлімі және Ратфорд Апплтон зертханасының Ғарыш ғылымдары бөлімі (қазіргі RAL Space) профессор Джон Зарнекидің басшылығымен әзірледі. 2000 жылы Джон Зарнеки Ашық университетке ауысқанда SSP зерттеулері мен жауапкершілігі Ашық университетке берілді.

Ғарыш кемелерін жобалау

Гюйгенс Франциядағы Канн-Мандельё ғарыш орталығында, Aérospatiale компаниясының бас мердігерлік шарты бойынша салынды, қазір ол Thales Alenia Space компаниясының құрамына кіреді. Жылу қалқаны жүйесі Бордо маңындағы Aérospatiale компаниясының жауапкершілігімен салынды, қазір Airbus Defence and Space компаниясының құрамына кіреді.

Құтқарушы

Зонд Титанның бетіне сағатта қонды.