Рух "Аруақ биі" және американдық индейлер дәстүрлері

Кіріспе

Жаңа діни қозғалыс

Аруақ биі (Caddo: Nanissáanah, сондай-ақ 1890 жылғы Аруақ биі деп те аталады) – көптеген американдық жергілікті халықтардың сенім жүйелеріне енген рәсім. Солтүстік Пайюттардың рухани көшбасшысы Вовоканың (кейін Джек Уилсон деп аталған) үйретулеріне сәйкес, биді дұрыс орындау арқылы тірілер қайтыс болғандардың рухтарымен қайта қосылады, рухтар олар үшін күреседі, Американың батысқа қарай кеңеюі тоқтатылады және бүкіл аймақтағы жергілікті халықтарға бейбітшілік, гүлдену және бірлік келтіреді. Аруақ биі алғаш рет 1889 жылы Неваданың Солтүстік Пайюттары тарапынан орындалды. Бұл практика АҚШ-тың батыс бөлігінде кеңінен таралып, тез арада Калифорния және Оклахома аймақтарына жетті. Аруақ биі бастапқы көзінен тараған сайын, әртүрлі тайпалар өздерінің сенімдерімен рәсімнің таңдамалы аспектілерін біріктірді. Аруақ биі Вовоканың отаршылдық кеңеюдің аяқталуы туралы болжамымен байланысты, сонымен қатар таза өмір сүру, адал болу және жергілікті американдықтардың мәдени ынтымақтастығын уағыздады. Аруақ биі қозғалысының практикасы Лакотаның Дауес заңы бойынша ассимиляцияға қарсы тұруына септі болды деп саналады. Лакотаның Аруақ биінің нұсқасы мыңжылдыққа ұмтылысқа бейімделді, бұл жаңалық Лакотаның түсіндіруін Джек Уилсонның бастапқы үйретулерінен ерекшелендірді. Caddo тайпасы бүгінге дейін Аруақ биін сақтап келеді.

Пайуттардың ықпалы

Қазіргі Невада штатының Месон аңғарында тұратын Солтүстік Пайюттар еуропалықтармен байланыс орнаған кезде Товусидокадо деп аталды. Сол кездегі Солтүстік Пайют қауымы балық аулау, жабайы аң аулау және қарағай жаңғақтары мен Cyperus esculentus сияқты тамырларды жинау арқылы күн көріп, өркендеген. Товусидокадо әр түрлі рухани көшбасшылар мен қауымдық ұйымдастырушылардың ықпалында болды. Қоғамдық шаралар егін жинау немесе аң аулау сияқты маусымдық рәсімдерді тойлауға бағытталған. 1869 жылы Пайют тайпасының адамы Хоторн Водзивоб бір көріністі жариялау үшін қауымдық билер сериясын ұйымдастырды. Ол өлгендер әлеміне сапар шегуі және жақында қайтыс болғандардың рухтары оған берген уәделер туралы айтты. Олар үш-төрт жыл ішінде жақындарына оралуға уәде берді. Водзивобтың әріптестері оның емші ретіндегі беделіне байланысты, мүмкін, осы көріністі қабылдады. Ол халықты мерекелік кездегідей дөңгелек би билеуге шақырды. Ол үш жыл бойы жергілікті "ауа райының шебері" Тавибо, яғни Вовоканың әкесінің көмегімен осы хабарды уағыздады, нәтижесінде кең таралған психологиялық және эмоционалдық жарақаттарға әкелді. Бұл бұзылыс экономикалық жүйеге және қоғамға тәртіпсіздік әкелді. Көптеген отбасылар көшпелі өмір салтын жалғастыру мүмкіндігінен айырылды.

Дөңгелек бидің әсері

Дөңгелек би – әдетте, рәсімді басқаратын адамның төңірегінде орындалатын, шеңберлі қоғамдық би. Дөңгелек билер салтанатты немесе таза әлеуметтік болуы мүмкін. Көбінесе бишілерге әншілер тобы үйлесіп барабан да ойнап сүйемелдейді. Бишілер қолдарынан ұстанып үлкен шеңбер құрайды. Бишілер барабанның ұзын-қысқа ырғағын бейнелеу үшін бүйірмен жылжиды, тізелерін бүгіп ырғақты күшейтеді. Тынық мұхитының солтүстік-батыс тайпаларын зерттеу барысында антрополог Лесли Спиер қатысушылар трансқа түсуге, насихаттауға және болашақты болжауға тырысатын салтанатты дөңгелек билерді сипаттау үшін "пайғамбарлық билер" терминін қолданды. Спиер Колумбия жазығының халықтарын зерттеді (Вашингтон, Орегон, Айдахо және Монтананың батыс бөлігін қамтитын аймақ). Оның зерттеу кезінде оған тек әлеуметтік билерді ғана көруге немесе христиандық элементтер енгізілген билерді көруге рұқсат берілді, бұл дөңгелек бидің пайда болуын зерттеуді қиындатты.

Пайғамбардың

Джек Уилсон, басқаша айтқанда пайғамбар Вовока, 1889 жылдың 1 қаңтарында болған күн тұтылуы кезінде көрініс көрген деп сенді. Бұл оның алғашқы көрінісі емес еді, бірақ жас ересек ретінде ол осы хабарды рухани жағынан жақсы қабылдауға дайын екенін мәлімдеді. Джек бұрынғы көріністерін түсіндіруде қиындыққа тап болғандықтан, ата-анасының жетекшілігімен тәжірибелі қасиетті адамнан оқып үйренді. Сондай-ақ, ол әкесінің ізімен "ауа райының емшісі" болуға дайындалып жатты. Ол Мейсон аңғарындағы талантты және жас басшы ретінде танымал болды. Ол әмбебап сүйіспеншілік туралы уағыздап, көбінесе күннің аспандағы жолын бейнелейтін шеңбер билерге жетекшілік етті. Антрополог Джеймс Муни 1892 жылға дейін Уилсонмен сұхбаттасты. Муни оның хабары басқа үндістерге берілген хабармен сәйкес келетінін растады. Бұл зерттеуде тайпалар арасындағы хаттар салыстырылды. Мунидің сөзіне қарағанда, Уилсонның хатында ол көктегі Құдайдың алдында тұрып, көптеген ата-бабаларының сүйікті ойын-сауықтарымен айналысқанын көргенін және Құдай Уилсонға жабайы жануарларға толы әдемі жерді көрсеткенін, сондай-ақ халқына бір-бірін жақсы көру керектігін және соғыспау керектігін айту үшін үйіне оралуын бұйырғанын жазған. Ол сондай-ақ, Исаның 1892 жылы жер бетіне қайта туатынын, адамдар ұрлық пен жалғандыққа бармай жұмыс істеуі керектігін және соғыстың ескі салтынан немесе өлгендерді жоқтаумен байланысты дәстүрлі өзін-өзі қиындырудан аулақ болуы керектігін айтты. Егер оның халқы осы ережелерді сақтаса, олар басқа әлемде достары мен отбасыларымен бірігіп, Құдайдың алдында ауру, сырқат немесе қарттық болмайды деді. Муни Уилсонға "Жүлік биін" сыйлап, оны халқына қайтаруды бұйырды. Ол бес күндік биді дұрыс интервалмен орындаса, билеушілер бақытты болып, тірілер мен қайтыс болғандардың қайта қосылуын жеделдетеді деп уағыздады. Уилсон Жаратушы оған ауа райына билік бергенін және ол АҚШ-тың батыс бөлігіндегі істерді басқаратын өкіл болатынын, ал қазіргі президент Харрисон Шығыс бөлігіндегі Құдайдың өкілі болып қалатынын айтты. Джек үйіне қайтып, Құдайдың хабарын уағыздауға жіберілді деді. Джек Уилсон Құдайдың алдынан шығып, егер Батыстағы әрбір үнділік жаңа биді билеп, "оқиғаны жеделдетсе", әлемдегі барлық жамандықтар жойылып, азық-түлікке, махаббатқа және сенімге толы жаңа Жер қалады деп сенді. Пайут тайпаластары жаңа дінді тез қабылдады, оны "Шеңбер биі" деп атады. Еуропалықтар бұл тәжірибемен алғаш рет Лакота арқылы танысқандықтан, олардың "Рух биі" деген сөзі барлық осындай тәжірибелерді сипаттау үшін қолданылды. Кейіннен бұл "Жын-перілер биі" деп аударылды. Жын-перілер биінің көптеген жақтастары Вовоканы бейбітшілік пен тыныштықтың мұғалімі деп санайтын болса, басқалары олай ойлаған жоқ. Жын-перілер биі тұжырымдамасының дамуы – жауынгерлер кие алатын арнайы киімдердің пайда болуы болды. Олардың рухани күш арқылы оқтарды тебуге қабілетті деген қауесет тарады. Бұл сенімнің қайдан пайда болғаны белгісіз. Ғалымдар 1890 жылы басшы Kicking Bear бұл ұғымды өз халқына, Лакотаға енгізді деп санайды, ал Джеймс Муни осы тұжырымдаманың ең сенімді көзі – мормон ғибадатханасының киімі (мормондар оның киген адамын зұлымдықтан қорғайтынына сенеді) деп мәлімдеді. Лакотаның түсіндірмесі олардың "жаңа Жер" туралы дәстүрлі идеясынан туды, онда "барлық жамандықтар жуылып кетеді". Лакотаның бұл түсіндірмесінде барлық еуропалық американдықтарды өз жерлерінен қуу кірді.

Jack Wilson, the prophet otherwise known as Wovoka, was believed to have had a vision during a solar eclipse on January 1, 1889. It was reportedly not his first time experiencing a vision, but as a young adult, he claimed that he was then better equipped, spiritually, to handle this message. Jack had received training from an experienced holy man under his parents' guidance after they realized that he was having difficulty interpreting his previous visions. Jack was also training to be a "weather doctor", following in his father's footsteps. He was known throughout Mason Valley as a gifted and blessed young leader. Preaching a message of universal love, he often presided over circle dances, which symbolized the sun's heavenly path across the sky. Anthropologist James Mooney conducted an interview with Wilson prior to 1892. Mooney confirmed that his message matched that given to his fellow Indians. This study compared letters between tribes. According to Mooney, Wilson's letter said he stood before God in heaven and had seen many of his ancestors engaged in their favorite pastimes, and that God showed Wilson a beautiful land filled with wild game and instructed him to return home to tell his people that they must love each other and not fight. He also stated that Jesus was being reincarnated on Earth in 1892, that the people must work, not steal or lie, and that they must not engage in the old practices of war or the traditional self mutilation practices connected with mourning the dead. He said that if his people abided by these rules, they would be united with their friends and family in the other world, and in God's presence, there would be no sickness, disease, or old age. Mooney writes that Wilson was given the Ghost Dance and commanded to take it back to his people. He preached that if the five day dance was performed in the proper intervals, the performers would secure their happiness and hasten the reunion of the living and deceased. Wilson said that the Creator gave him powers over the weather and that he would be the deputy in charge of affairs in the western United States, leaving current President Harrison as God's deputy in the East. Jack claims that he was then told to return home and preach God's message. Jack Wilson claimed to have left the presence of God convinced that if every Indian in the West danced the new dance to "hasten the event", all evil in the world would be swept away, leaving a renewed Earth filled with food, love, and faith. Quickly accepted by his Paiute brethren, the new religion was termed, "Dance In A Circle". Because the first European contact with the practice came by way of the Lakota, their expression "Spirit Dance" was adopted as a descriptive title for all such practices. This was subsequently translated as "Ghost Dance". While many followers of the Ghost Dance believed Wovoka to be a teacher of pacifism and peace, others did not. An elaboration of the Ghost Dance concept was the development of ghost shirts, which were special clothing that warriors could wear. They were rumored to repel bullets through spiritual power. It is uncertain where this belief originated. Scholars believe that in 1890 Chief Kicking Bear introduced the concept to his people, the Lakota, while James Mooney argued that the most likely source is the Mormon temple garment (which Mormons believe protect the pious wearer from evil). The Lakota interpretation drew from their traditional idea of a "renewed Earth" in which "all evil is washed away". This Lakota interpretation included the removal of all European Americans from their lands:

Саяси ықпал

1890 жылдың ақпанында АҚШ үкіметі Лакота келісімін бұзып, Оңтүстік Дакотаның Ұлы Сиу резервациясын (бұрын штаттың көп бөлігін қамтыған аймақ) қайта құрып, оны бес кіші резервацияға бөлді. Үкімет АҚШ-тың шығысынан келген ақ фермерлерге жағдай жасады; сонымен қатар, "тайпалық байланыстарды жоюды" және "үндістерді ақ адамның жолына бейбіт түрде, қаласа, немесе қажет болса, күшпен бейімдетуді" көздеді. Азайтылған резервацияларда үкімет әрбір отбасылық шаруашылыққа жеке жер участаларын берді. Лакоталардан егін өсіру, мал шаруалығымен айналысу және балаларын интернат мектептеріне жіберу талап етілді. Ассимиляция мақсатымен мектептерде ағылшын тілі, христиан діні және американдық мәдениеттің негіздері оқытылды. Көбінесе үнділердің дәстүрлі мәдениеттері мен тілдеріне рұқсат берілмеді. Лакота халқына ауысу кезеңінде көмек көрсету үшін Үндістер ісі жөніндегі бюро (BIA) Лакоталарды азық-түлікпен қамтамасыз етуге және халыққа ақ фермерлерді мұғалім ретінде жұмысқа алуға міндетті болды. Бірақ шаруашылық жоспары Лакота фермерлерінің Оңтүстік Дакотаның шөлейтті аймағында егін өсірудегі қиындықтарын ескермеді. 1890 жылғы егін жинау маусымының соңында, қатты ыстық пен жауын-шашынның аз болуынан, жердің жеткілікті өнім бере алмайтыны анық болды. Өкінішке орай, осы кезде үкіметтің "жалтақ үндістерге" көмектесуге шыдамдылығы таусылды. Лакоталарға берілетін азық-түлік мөлшері екі есеге қысқартылды. Бірнеше жыл бұрын бизонның дерлік жойылғаннан кейін, Лакоталар аштыққа ұшырау қаупіне тап болды. Халық "Жандар биі" ритуалына жүгінді, бұл BIA-ның бақылаушы агенттерін қорқытты. Бұл аймақта ұзақ уақыт тұрғандар бұл ритуалы әдетте шайқасқа дейін орындалатынын білді. Kicking Bear Standing Rock-тан кетуге мәжбүр болды, бірақ билер тоқтамай жалғасқанда, агент Джеймс Маклафлин қосымша әскерлер сұрады. Ол Хункпапаның рухани көшбасшысы Отырған Бұқаның қозғалыстың нағыз жетекшісі екенін мәлімдеді. Бұрынғы агент Валентин МакГиллудди билерде ешқандай ерекшелік көрмеді және агенттіктерді басып алған үрейге күлді: "Егер жетінші күндік адвентистер Құтқарушының екінші келуіне дайындалып, көтерілу киімдерін тігіп жатса, АҚШ әскері оларды тоқтату үшін әрекет етпейді. Онда үндістердің де осындай құқығы болуы керек қой? Әскерлер қалса, әлбетте, қиындықтар туады". Дегенмен, резервацияға мыңдаған қосымша АҚШ әскерлері жіберілді. 1890 жылдың 15 желтоқсанында Отырған Бұқа өз халқының "Жандар биін" орындауына тыйым салғаны үшін тұтқындалды. Оқиға кезінде Отырған Бұқаның адамдарының бірі, "Аюды ұстаушы", лейтенант "Бұқа басқа" атқылап, оң жағын жаралады. Ол бірден бұрылып, Отырған Бұқаға атқылап, оны сол жағынан, оныншы және он бірінші қабырғалар арасынан жаралады; бұл қақтығыс екі тараптан да, соның ішінде Отырған Бұқаның өліміне әкелді.

In February 1890, the United States government broke a Lakota treaty by adjusting the Great Sioux Reservation of South Dakota (an area that formerly encompassed the majority of the state) and breaking it up into five smaller reservations. The government was accommodating white homesteaders from the eastern United States; in addition, it intended to "break up tribal relationships" and "conform Indians to the white man's ways, peaceably if they will, or forcibly if they must". On the reduced reservations, the government allocated family units on plots for individual households. The Lakota were expected to farm and raise livestock, and to send their children to boarding schools. With the goal of assimilation, the schools taught English and Christianity, as well as American cultural practices. Generally, they forbade inclusion of Indian traditional cultures and languages. To help support the Lakota during the period of transition, the Bureau of Indian Affairs (BIA) was to supplement the Lakota with food and to hire white farmers as teachers for the people. The farming plan failed to take into account the difficulty that Lakota farmers would have in trying to cultivate crops in the semi arid region of South Dakota. By the end of the 1890 growing season, a time of intense heat and low rainfall, it was clear that the land was unable to produce substantial agricultural yields. Unfortunately, this was also the time when the government's patience with supporting the so called "lazy Indians" ran out. They cut rations for the Lakota in half. With the bison having been virtually eradicated a few years earlier, the Lakota were at risk of starvation. The people turned to the Ghost Dance ritual, which frightened the supervising agents of the BIA. Those who had been residing in the area for a long time recognized that the ritual was often held shortly before battle was to occur. Kicking Bear was forced to leave Standing Rock, but when the dances continued unabated, Agent James McLaughlin asked for more troops. He claimed the Hunkpapa spiritual leader Sitting Bull was the real leader of the movement. A former agent, Valentine McGillycuddy, saw nothing extraordinary in the dances and ridiculed the panic that seemed to have overcome the agencies, saying:

text=The coming of the troops has frightened the Indians. If the Seventh day Adventists prepare the ascension robes for the Second Coming of the Savior, the United States Army is not put in motion to prevent them. Why should not the Indians have the same privilege? If the troops remain, trouble is sure to come. Nonetheless, thousands of additional U. S. Army troops were deployed to the reservation. On December 15, 1890, Sitting Bull was arrested for failing to stop his people from practicing the Ghost Dance. During the incident, one of Sitting Bull's men, Catch the Bear, fired at Lieutenant "Bull Head", striking his right side. He instantly wheeled and shot Sitting Bull, hitting him in the left side, between the tenth and eleventh ribs; this exchange resulted in deaths on both sides, including that of Sitting Bull.

Жарақат алған тізе

Spotted Elk (Lakota: Unpan Glešká – сондай-ақ Big Foot деп те аталады) – АҚШ армиясының «қиындық туғызушы» үндістер тізіміне енген Миниконжу басшысы. 1890 жылдың 29 желтоқсанында ол Лакотаның қалған басшыларымен кездесуге бара жатқанда тоқтатылды. АҚШ армиясының офицерлері оны халықтарымен бірге Пайн Ридж агенттігіне жақын шағын лагерьге көшіруге мәжбүр етті. Осылайша, әскерлер осы ескі басшыны тығыз қадағалай алды. Сол күні кешке, 28 желтоқсанда, Лакоталардың шағын тобы Wounded Knee Creek өзенінің жағасына киіз үйлерін тікті. Келесі күні офицерлер топтан қару-жарақ жинауға тырысқанда, бір жас, саңырау Лакота жауынгері қаруын беруден бас тартты. Содан кейін күрес басталды, оның барысында біреудің қаруынан оқ аспанға шықты. Бір АҚШ офицері от ашуға бұйрық берді, ал Лакоталар бұрын тәркіленген қаруларын алып, қарсы шабуыл жасады; АҚШ күштері карабин мылтықтарымен және төбеде орналасқан бірнеше жылдам атуға арналған жеңіл артиллериялық Хотчкисс зеңбіректермен жауап берді. Шайқас аяқталған соң 25 американдық әскер қаза тапты, олардың көпшілігі өз достарының оғынан өлді. 153 қаза тапқан Лакотаның арасында көбісі әйелдер мен балалар еді. Қырғыннан кейін бас басқыш аю генерал Нельсон А. Майлзге ресми түрде қаруын тапсырды.

Салдары

АҚШ-тың 20 сарбазы өз іс-әрекеттері үшін Құрмет медальдарын алды (кейбір дереккөздер саны 18 немесе 23 деп көрсетеді). Американдық үндістер мен адам құқықтары белсенділері бұл медальдарды "Намыссыздық медальдары" деп атап, олардың күшін жоюды талап етті, бірақ ешқайсысы жойылған жоқ. Жарақатты Тізе қырғынынан кейін, "Рухты би" қозғалысына ашық қатысу, тәжірибешілерге қарсы зорлық-зомбылық жалғасады деген қорқыныштан біртіндеп азайды. Көптеген үнді тілегі сияқты, ол толығымен жойылмай, құпияға берілді. Конгресс 1990 жылы Жарақатты Тізе қырғыны үшін ресми түрде кешірім сұрады, бірақ сол кезде ешқандай Құрмет медальдарын қайтарып алмады.

Қатыспау

Ақындар биінің кеңінен қабылдануына қарамастан, 1890 жылы Навахо көшбасшылары Ақындар биін "мәнді сөздер емес" деп сипаттады. 1973 жылы Вундид Ни оқиғасы кезінде Лакота ерлер мен әйелдері, соның ішінде Мэри Брейв Берд, өз ата-бабалары қаза тапқан жерде Ақындар биі рәсімін орындады. "Лакота әйелі" кітабында Брейв Берд Ақындар билерінің жеке шаралар ретінде жалғасатынын жазды.