Кіріспе

Католик кардиналы (1602–1661)

Жюль кардинал Мазарин, Майенн, Ретель және Невер герцогы (фран. Jules Cardinal Mazarin, Duke of Mayenne, Rethel and Nevers, сондай-ақ /UK/'/m//æ//z//ə//r//æ̃/, /US/, /m//æ//z//ə/'/r//æ̃/, ʒyl mazaʁɛ̃; 14 шілде 1602 – 9 наурыз 1661), туған аты Джулио Раймондо Маццарино (ит. Giulio Raimondo Mazzarino) (ˈdʒuːljo raiˈmondo maddzaˈriːno) немесе Мазарини, 1642 жылдан бастап өліміне дейін Франция корольдері Людовик XIII және Людовик XIV-нің бас министрі қызметін атқарған итальяндық католик дін қызметкері, дипломат және саясаткер. 1654 жылы ол Майенн герцогы атағын алды, ал 1659 жылы Ретль мен Невердің 1-герцогы атағын алды. Папа VIII Урбанның дипломаты қызметін атқарғаннан кейін, Мазарин кардинал Ришельеге дипломатиялық қызметтерін ұсынды және 1640 жылы Парижге көшті. 1642 жылы Ришелье қайтыс болғаннан кейін Мазарин оның орнын алып, Людовик XIII-нің бірінші министрі, содан кейін Людовик XIV-нің орнын басты, ол 1643 жылы таққа отырғанда. Мазарин жас Людовик XIV-нің регенті Анна Австрия үшін үкімет басшысы болды. Сондай-ақ, Мазарин патшаның кәмелетке толғанға дейін білім алуына жауапкершілік жүктелді. Мазариннің биліктегі алғашқы жылдары Отыз жылдық соғыстағы әскери жеңістермен ерекшеленді, ол Францияны Еуропаның жетекші державасына айналдырды және Вестфалия бейбіт шартын орнатты (1646–1648). 1648 жылы Парижде Анна Австрия мен Мазаринге қарсы ірі көтеріліс болды, ол Фронд деп аталды және Париж Парламентінің ақсүйектері басқарды, одан кейін екінші Фронд болды, оны бұрынғы бас одақтасынан бас жауына айналған Луи Гранд Конде басқарды. Мазарин Анна Австрияны және Людовик XIV-ті Парижден алып шығып, кейін бір уақытқа Германияға көшті. Людовик XIV-ке адал генерал Тюрен Кондені жеңді, ал Мазарин 1653 жылы Парижге жеңіспен оралды. Мазариннің өмірінің соңғы жылдары, 1657 жылдан бастап 1661 жылы қайтыс болғанға дейін, бірнеше маңызды дипломатиялық жеңістерге қол жеткізді. 1657 жылы Англиямен әскери одақ құрды. 1658 жылы ол Рейн лигасының құрылысын жариялады, ол Франциямен шарт жасасқан 50 шағын неміс княздықтарын біріктірді. Сол жылы маршал Тюренн Конденің әскерін Фландриядағы Дюн шайқасында жеңді. 1659 жылдың ақпан және маусым айларында Мазарин испандықтармен қарқынды келіссөздер жүргізді. 1659 жылдың 7 қарашасында Испания Пиреней келісімін жасады, ол Артуа, Сердань және Руссильон провинцияларын Францияның құрамына қосты. 1660 жылдың маусымында Мазариннің ұйымдастыруымен өткен одан да маңызды дипломатиялық оқиға болды: Людовик XIV Испанияның Мария Терезасына үйленді. Той Сен-Жан-де-Люзда өтті. 1660 жылдың 26 тамызында жұбайлар Парижге салтанатты түрде кірді. Неке және оған ілеспе келісімдер Габсбургтар мен Франция арасындағы ұзақ және қымбат соғыстарды, кем дегенде, бір уақытқа аяқтады. Дипломатиялық күш-жігерінен шаршап, Мазарин 1661 жылы қайтыс болды. Мазарин, шамамен екі онжылдық бойы Францияның іс жүзіндегі билеушісі болғандықтан, Еуропа мемлекеттерінің сыртқы саясатын және әлемдік тәртіпті басшылыққа алған Вестфалия принциптерін орнатуда маңызды рөл атқарды. Кейбір принциптер, мысалы, ұлттық мемлекеттің өз аумағы мен ішкі істеріне егемендігі және мемлекеттер арасындағы құқықтық теңдік, бүгінгі күнге дейін халықаралық құқықтың негізі болып табылады. Дипломатиялық қызметімен қатар, Мазарин өнердің де маңызды меценаты болды. Ол Парижге итальяндық операны кеңінен таныстырды және керемет өнер коллекциясын жинады, оның көп бөлігі бүгін Луврде көрінеді. Ол сондай-ақ Франциядағы алғашқы нағыз қоғамдық кітапхана – Bibliothèque Mazarine-ді құрды, ол қазір Луврден Сенаның арғы жағында орналасқан Institut de France-да орналасқан.

Ерте өмір

Джулио Мацарино 1602 жылғы 14 шілдеде Италияның Абруццо провинциясындағы Песчина қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы жазғы ыстықтан қашу үшін жазды Песчинада өткізетін Рим тұрғындары еді. Оның әкесі Пьетро Мацарино (1576–1654) 1590 жылы Сицилиядан Римге көшіп келіп, Неапольдің бас констеблі Филиппо I Колонна отбасында палата қызметкері болды. Әкесі 1608 жылы Рим азаматы атанды. Оның анасы Ортензия Буфалини (1575–1644) – Римнің тумасы, Буфалини әулетінен шыққан, оның тамыры Умбриядағы Читта-ди-Кастелло қаласында жатыр. Бұл әулет орта ғасырларда Римге көшіп келген. Ол күйеуінің жұмыс берушісі Филиппо I Колоннаның крещенная қызы еді. Джулио алты баланың – екі ұл мен төрт қыздың ең үлкені болды. Колонналардың ықпалымен Джулио жеті жасында Римдегі иезуит колледжіне, қаланың ең беделді мектебіне қабылданды. Ол олардың орденіне қосылудан бас тартса да, оқуда өте жақсы нәтижелер көрсетті. 1618 жылы, он алты жасында, ол сол жылы пайда болған Галлей кометасын түсіндіретін теориялар туралы публично лекция оқыды. Ол сонымен қатар театр өнерінде де шебер болды; діни комедияда жаңадан қасиетті Игнатий Лойола рөлін ойнауға таңдалды. Ол сондай-ақ картада ойнауға құмар болып, көбінесе қарызға батып жүрді. Оның ең сүйікті ойыны – оның атымен аталған Хок Мазариннің бір түрі еді. Ол жиырма жасқа келгенде әкесі оны Римнің жаман ықпалынан алып шығуға шешім қабылдады. Джулио Филиппо I Колоннаның ұлдарының бірі, он сегіз жастағы Гироламо Колоннамен бірге Испаниядағы Мадридтің Комплутенс университетіне (сол кезде Алкала-де-Энарес қаласында орналасқан) сапарлады. Ол күндіз Гироламомен заңды оқыды, ал кешкі уақытта ойын ойнауын жалғастырып, қайтадан қарызға батты. Ойынға қарыз берген нотариус, сүйкімді және тартымды жас Мазариноны қызына үйленуге және айтарлықтай күйеу ағасы беруге шақырды, және Джулио келісті. Гироламо Колонна Римдегі әкесіне шұғыл хат жазды, содан кейін Джулиоға никесін тастап, дереу Римге қайтуға бұйрық берілді.

Пап елшісі

Римге оралған соң, ол заң оқуын жалғастырды. 1628 жылы ол екі құқық бойынша доктор ғылымын қорғады, яғни азаматтық және канондық құқықпен айналыса алатын болды. Сол жылы Габсбургтер императоры Фердинанд II Италия Альпісіндегі Вальтеллина аймағына талап етті, бұл Папаның жері еді. Рим Папасы VIII Урбан өз аумағын қорғау үшін әскер жинады. Палестрина князі, Колонна әулетінің мүшесі, Папа әскерінің жаңа полкіне қолбасшылық етті және Джулионы полкте лейтенант болуға шақырды. Полк пен Джулионың екеуінің де әскери тәжірибесі болмағандықтан, олар майдан жебінен алыс қалаға тағайындалды. Джулио әскери тәртіптің қыр-сырын білмеді. Римнен анасының ауыр сырқаты туралы хабар келді. Ол командирінен рұқсат сұрамай дереу Римге аттанды және анасы жазылғанша сол жерде қалды. Ол қызметінен неге қашқандығын түсіндіру үшін Рим Папасы VIII Урбанның алдына шақырылды. Ол Папаның алдына жығылып, отбасына деген шексіз адалдығы үшін кешірім сұрады. Папа Джулионың табиғилығы мен сөз өнеріне таң қалды, оның дезертирлігін кешірді және оны Папаның елшісі болуға шақырды. 1628 жылы Мазарин Папаның жоғары лауазымды дипломаты Жан-Франсуа Саккеттидің хатшысы болып тағайындалды. 1629 және 1630 жылдары ол Милан, Мантуя, Турин, Касале және Франция арасында сапарлап, соғыс басталмас бұрын дағдарыстың шешімін табуға тырысты. Бұл оның мансабындағы стандартты дипломатиялық тәсіліне айналды: үнемі саяхаттау, мүмкіндігінше көп шешім қабылдаушылардың сенімін жеңіп алу. Осы уақыт ішінде ол Папа дипломатиясының басшысы, кардинал Франческо Барберинимен және одан да маңыздысы, Францияның кардиналы Ришельемен, оның болашақ ұстазымен танысты. Ол алғаш рет 1630 жылдың 29 қаңтарында Лионда Ришельемен кездесті. Ришелье оңаша және қақтығысқа бейім болды; ол кейін былай деп жазды: "Бұл Мазарини келіссөз жүргізуге емес, тыңдау үшін келген. Ол испандық және Савойлық сипаттас, сондықтан оның айтқандарына сенуге болмайды." Ришелье бастапқыда Мазариннің дипломатиялық әрекеттерін елемеуге және француз әскерін Альп таулары арқылы Италияға жіберуге шешім қабылдады. 1630 жылдың 26 қазанында француз және испан әскерлері француздық Касале қаласының қабырғаларының сыртында кездесті, шайқасуға дайын. Кенеттен ат үстінде байрақ көтеріп, оларға қарай шапқан адам пайда болды: "Амандық! Амандық!" ("Тыныштық! Тыныштық!") Бұл Мазарин еді, ол испан командирінен француз әскері Монферратты Мантуя герцогы Карл Гонзагаға қалдырса, олардың сарбаздарын қаладан шығарып тастау туралы келісімді алып келді. Мазарин испан және француз командирлерін жинап, келісім шарттарын түсіндірді, олар екі тараптан да қуана қабылданды. Мазарин өзінің алғашқы дипломатиялық табысына қол жеткізді. Мазариннің алғашқы дипломатиялық күш-жігерінің нәтижесі 1631 жылдың 6 сәуірінде Шарраско шарты болды, онда император мен Савой герцогы Мантуя мен Монферраттың бір бөлігін Чарльз Гонзаганың иелігін мойындады және Ришелье мен Франция королі Людовик XIII-ті қатты қуантқан Пьеролоның стратегиялық бекінісін француздықтардың басып алуын мойындады. Рим Папасы келісімнің соңғы бөлшектерін жасау үшін 1631 жылдың басында Мазаринді Парижге жіберді. 1632 жылдың сәуірінен шілдесіне дейін ол Францияға қайта оралды. Ол өзінің алғашқы сұхбатын Людовик XIII және Франция королевасы Аннамен 1632 жылдың мамыр айында өткізді. Ол Людовик XIII-ті протестанттық қозғалыстың бекінісі Женеваны басып алу үшін әскери экспедиция жіберуге көндіруге тырысты, бірақ Швейцария кантондарымен жақсы қарым-қатынаста болған король бұл идеяны қабылдамады. 1632 жылы қарашада Мазарин Римге оралып, жаңа досы мен одақтасы - Папаның немере інісі және оның басты дипломаттарының бірі Антонио Барберинимен және оның ағасы Франческо Барберинимен - Мемлекеттік хатшы кардиналмен танысты. Олардың көмегімен ол Римдегі француз мүдделерін, ал кейін Францияда Папа мүдделерін қорғаушы ретінде бекінді. 1632 жылы ол Авиньонда Папаның вице-легаты болып тағайындалды, прелат болып тағайындалды және діни қызметкер болмағанмен, шіркеу киімдерін кие бастады. Римде болған кезінде Мазарин француз сарайларының әйелдеріне гүлдер, хош иісті заттар мен дәмді тағамдар, ал Ришельеге мүсіндер мен Ренессанс кезеңінің суреттерін сыйға берді. 1634 жылы оны Урбан VIII Парижге ерекше нунций етіп тағайындады және Людовик XIII-ті түріктерге қарсы ұлы теңіз жорығын жүргізуге көндіру миссиясын тапсырды. Мақсаты - христиан елдерінің кемелерін біріктіріп, Жерорта теңізіндегі түрік порттарын басып алу еді. Мазарин, шыншыл болғандықтан, еуропалық державалар арасындағы қарсылықтарды ескере отырып, бұл жобаның ешқашан іске аспайтынын білді. 1635 жылдың 19 мамырында жаңа дағдарыс туды: Франция Австрия және Испанияның Габсбург билеушілеріне соғыс жариялады. Мазарин кейін Ришелье соғыстан бас тартуға көндіруге бар күшін салғанын жазды. Ол 1635 жылдың наурыз айында Ришельеге бейбітшілікті сақтаудың барлық себептерін айтқанын жазды. "Оның Ең Көрнектілігі маған, тұрғанда, бейбітшілікті арманындағы әйелдей жақсы көретінін айтты", - деді Мазарин. "Содан кейін ол маған қол берді және: "Сен енді Франция тарапында емессің" деп қорытындылады." Мазарин 1636 жылдың 7 сәуірінде Авиньонға оралды. Барлық келіссөздері кезінде Мазарин француз сарайы мен Ришельеге тым сыни қараудан сақтанды және олар байланыста болды. 1636 жылдың қарашасында ол Авиньоннан Римге қайтып келді, Ришельеден Франция королі үшін құпия елші ретінде әрекет етуге қатысты нұсқаулар алып келді. Папалық куриядағы атмосфера Францияға және Ришельеге жауалы болды; испан ділмандары иерархияда көптеген лауазымдарды иеленді және олар оны, себебінен, Францияның адамы деп есептеді. Папа оны Францияға қайтарудан немесе бейбіт келісімдерде Папа атынан өкілдік етуден бас тартқанда, ол былай деп жазды: "Мен Франция королінің поддандысы емеспін, бірақ испандықтардың мені француз деп жариялағанын айтуға болады, сондықтан Франция менің елім деп айтуға болады." Римдегі оның жағдайы күрделеніп бара жатты. Ол Рим Папасы VIII Урбанның қамқорлығына ие болды, бірақ Папа дипломатиясының басшысы кардинал Барберини және Папа үйінің испандықтары оны ұнатпады. Ол Ришельеге Париждегі жаңа сарайы үшін мүсіндер мен өнер туындыларын жинаумен айналысты. Ол Савой, Польша билеушілеріне немесе Англия королевасы Генриеттаға қызмет етуді қарастырды, бірақ ақырында Ришелье мен Францияға қызмет етуге шешім қабылдады. Алайда Ришелье оны Парижге әкелуге асықпады, ол Мазариннің Римде жасаған дипломатиялық үлесін және ол сатып алған өнер туындыларын бағалады. Ол Мазаринды Римде тағы екі жыл ұстады. Ришелье Мазарин үшін бір маңызды қызмет жасады: 1638 жылдың қазанында кезекті бос орын ашылғанда Мазариннің кандидатурасын кардинал ретінде ұсынды. 1638 жылдың желтоқсанында, отырған кардинал қайтыс болғанда, Мазарин кардинал ретінде тағайындалды. Ол жаңа лауазымы расталғанша 1639 жыл бойы күтуге мәжбүр болды. Содан кейін 1639 жылдың 14 желтоқсанында ол Римнен Чивитавеккия портына, содан кейін Марсельге француз кемесіне мінді және Лион арқылы Парижге сапарлап, 1640 жылдың 5 қаңтарында жетті.

Кардинал және Ришельедің орынбасары

Парижге келген кезде Мазаринді патша, Ришелье және Анна Австрия королевасы жылы қарсы алды. Мазарин оған үнемі хош иістер, желдеткіштер, қолғаптар және басқа да сыйлықтар жіберіп тұратын. Ол кезде патшайым екінші баласына жүкті еді, және Людовик XIII қайтыс болғанда регент болады деп күтілді. Мазарин Ришельеге саяси және мәдени мәселелер бойынша кеңес берді. Ол Римнен Парижге суретшілерді әкелуді ұсынды, ал 1640 жылы Римдегі мүсінші Берниниге Ришелье суретін жіберіп, Ришелье бюстін жасауды тапсырды. Ришелье бюсі 1641 жылдың тамызында келді. Мазарин оның өте керемет, өмірге жақын екенін, тіпті «сөйлейтіндей» секілді екенін айтты, бірақ француздық талғам барокко стилін ұнатпады. Сарайдың басқа мүшелері жұмысты сынады, және Мазарин Берниниге Ришелье суретін қайта жіберіп, одан қайтадан жасауын өтінді. Ришелье Мазаринді бірнеше күрделі дипломатиялық миссияларға жіберді, соның ішінде Савойяға ұзақ сапар – ондағы саяси жағдайды реттеу үшін: Савойя герцогинясы Кристинаның регенттік өкілеттігіне оның інілері, принцтер Маврикий мен Томас Савойя қарсы шықты. (Пьемонт азаматтық соғысын қараңыз). Мазарин Кристинаның орнын сәтті қорғады және Савойя мен Франция арасында берік одақ орнатты. Бұл міндет оны 1641 жылдың маусымына дейін тоғыз ай бойы Парижден алыстатты. 1641 жылдың 16 желтоқсанында, оған қырық жасқа толмағанда, ол өте қалаған нәрсесіне қол жеткізді – ресми түрде кардинал атанды. Ол Ришельемен жақсы қарым-қатынас орнатқан; Ришелье оны әзілде Ринзама (оның атының анаграммасы), немесе Нунзиникардо («сүйкімді шағын елші»), немесе көбінесе Колмардуччо немесе Колмардо деп атады. Оның мағынасын сұрағанда, ол француз тіліне Frère Coupechou деп аударды, бұл аббатхананың ас үйінде капуста шабуға міндеттелген кіші монахқа берілген ат. Бірақ Ришелье Мазаринді оның ең қалаған миссиясына – Еуропалық бейбітшілік конференциясына Франция делегаты ретінде жібермеді. Ришелье соғысқа назар аударды; қарт және денсаулығы нашар Ришелье корольді, сарайды және Мазаринді Каталониядағы көтерілісті басу, Руссильонды басып алу және 1642 жылдың қаңтарында Нарбоннаны қоршау үшін ұзақ әскери жорықтарға алып кетті. 1642 жылдың 11 маусымында Тараскондағы әскери жорықтардың бірінде Мазаринге Людовик XIII-нің інісі Орлеан герцогы Гастон және корольдің ең жақын кеңесшісі Маркиз де Синкмар Испания королімен Ришелье мен корольдың білместен құпия келісім жасағанының дәлелдері ұсынылды. Анна Австрия королевасы да Ришельеге жасалған бұл құпия сатқындықты білгені, бірақ оған да, патшаға да айтпағаны мүмкін болды. Синкмар тұтқындалды, Гастон ұятқа қалды, ал басқа қастандықшы, Буйон герцогы, Мазаринге жоспардың барлық егжей-тегжейін ашып, Седан бекінісін патшаға тапсыру шартымен кешірім алды. Мазарин патшайымның да қастандыққа қатысқанын жарияламады, бірақ оның бұл туралы білуі оған сарайда одан да зор ықпал берді. Патшаға қарсы жасалған қастандықтың жойылғаны кардинал Ришелье жасаған соңғы іс-әрекеттерінің бірі болды. Ол ауырып, 1642 жылдың 4 желтоқсанында қайтыс болды.

Францияның бас министрі Дипломатия

Мазариннің Людовик XIII-нің бас министрі лауазымына тағайындалуы автоматты немесе бірден болған жоқ. Кейінгі тарихшылардың айтуынша, Ришелье Мазаринді өзінің ізбасары ретінде көрсеткен жоқ. Мазариннің өзінің сөзіне сенсек, Ришелье патшаға сол кезге дейін сарайда ешқандай лауазымы болмаған Мазаринді қызметке алуға кеңес берген. Ришелье қайтыс болғаннан кейін Людовик XIII үш көрнекті тұлғаны кеңесшілер ретінде тағайындады: Франсуа Сублет де Нойер, Леон Бутхилье, Шавиньи графы және Мазарин. Мазарин мен Шавиньи бірден де Нойерден құтылуға бірікті. Олар патшаға де Нойердің Анна Австриямен Франция патшасы қайтыс болған соң оны регент етіп тағайындау туралы құпия келісім жасағанын айтты. Корольді аса жақсы көре бермейтін және өсиетімен оны регент етіп тағайындаудан бас тартқан король ашуға іш толды; 10 сәуірде 1643 жылы де Нойер отставкаға кетті. Людовик XIII 1643 жылдың 14 мамырында Ришельеден кейін бес ай өткен соң қайтыс болды. Оның орнын басып отырған Людовик XIV-тің жасы төртке толған еді. Патша әйелі Анна Австрияның өзінің орнына регенттікке отыруына қатаң тыйым салған. Бірақ ол қайтыс болғаннан кейін, ол Париж Парламенті деп аталатын ақсүйектер алдында өсиетін жоққа шығару туралы өтініш білдірді. 18 мамырда ол регент болып жарияланды. Корольге Людовик XIII таңдаған бас кеңесшінің бірі Шавиньи ұнамады. Ол Ришельемен жақын байланыста болған және Мазариннің тәжірибесімен теңесе алатын жалғыз адам болды. Ол регенттікке келген күні кешке Мазаринді бас министр және үкімет басшысы етіп тағайындады. Мазариннің басқару стилі Ришельеден мүлдем өзгеше болды. Кардинал Рец, Мазариннің болашақ қарсыласы, өзінің естеліктерінде былай деп жазды: «Тақтың баспалдағында, өткір және қатыгез Ришелье халықты басқарудың орнына күндей жарқыраған, мейірімді, қайырымды және ештеңе талап етпейтін басшыны көрді. Ол зиялы, әдемі сөйлейтін, ойын-құдаққа құмар, әдепті, бірақ кейде салғыш көрінеді».

Кардинал Рец және басқа да сарайдағы қарсыластары Мазариннің қабілетін, күшін және нық қадамдарын бағаламады. Мазарин Ришелье бастаған Францияның Еуропадағы басты қарсыластары – Австрия және Испанияның Габсбургтарына қарсы қымбат соғысты жалғастырды. Конде мен Тюреннің жеңістері Австрияны келіссөз үстеліне әкеліп, Оттыз жылдық соғысты Вестфалия бейбіт шартымен (1646–1648 жж.) аяқтады.

Мазариннің саясаты Францияға Эльзасты (бірақ Страсбургты емес) қосты. Ол Габсбургтарға қарсы саяси оппозиция көрсеткені үшін протестант князьдерін секуляризацияланған епископтықтар мен аббаттықтарға орналастырды, соның арқасында империяның батыс бөлігінде француздық ықпал желісі құрылды. 1657 жылы ол Людовик XIV-ті Киелі Рим императоры етіп сайлауға тырысты. 1658 жылы ол Рейн лигасының құрылысын ұйымдастырды, ол Германияның орталық бөлігінде Австрияның ықпалын шектеуге бағытталған. 1659 жылы ол Пиреней бейбіт шарты арқылы Габсбург Испаниясымен татуласты, нәтижесінде Франция аумағына Россильон және Солтүстік Сердания, сондай-ақ алыс оңтүстіктегі француз Серданиясы және Төменгі елдердің бір бөлігі қосылды. Ішкі саясатта Мазарин протестантизмге қатысты уәделер мен есептелген кешігулер саясатын ұстанды, мысалы, 1653 жылғы Ардешадағы қарулы көтерілісті басу үшін және гугеноттарды қарусыздау үшін. Олар алты жыл бойы Нант эдиктісінің қорғанысын қалпына келтіруге азықтанды, бірақ соңында ештеңе алмады. 1644 жылдың 15 қыркүйегінде Папа болып сайланған испан кардиналы Памфильдің понтификатымен үнемі шиеленіс туды. Мазарин марқұм Папаның немерелері Барберини кардиналдарын қорғады, ал оларға қарсы бұқа Париж Парламентімен «жарамсыз және зорлықпен жасалған» деп танылды. Франция Авиньонды күшпен басып алуға дайын екенін көрсетті, ал Иннокентий бас тартып, шегінді. Мазарин ясеннизмнің жауы болды, әсіресе формулярлық дау кезінде, теологиялық мәселелерден гөрі саяси себептерге байланысты. Өлім төсегінде ол жас Людовикке «янсеншіл сектаға төзбеуді, тіпті олардың атын да атамауды» ескертті. Оның қайтысынан кейін Людовик XIV жаңа бас министрді тағайындамады, оның орнына өзі басқарды, Францияда орталықтандырылған үкіметтің жаңа дәуірінің басталуын белгіледі.

Қанағатсыздық Фронда (164853)

Мазариннің Габсбургтерге қарсы ұзақ соғысы, Отыз жылдық соғыстың соңғы кезеңі, сәтті аяқталды, бірақ бұл үшін төленген құн өте жоғары болды. Испания королевасы мен оның итальяндық премьер-министріне деген наразылық күшейіп, 1648 жылдан 1653 жылға дейін жалғанған Фронде көтерілісіне ұласты, ол ақсүйектер мен Париждің наразы азаматтарының үкіметке қарсы бүліктерінен тұрды. Мазарин Габсбургтерге қарсы соғысты қаржыландыру үшін барлық мүмкін жолдармен ақша жинауға мәжбүр болды. Оның қаржы кеңесшісі Мишель Партичелли д’Эмери де итальяндық еді. Салықтар, қарыздар мен лауазымдарды сату жеткіліксіз болған соң, ол жаңа кіріс көздерін іздеді. Ол Генрих IV заманынан қалған, париждіктерге қала шегінен тыс үй салуға тыйым салатын ескі заңды тапты. Қала бұрынғы шекарасынан әлдеқайда кеңейгендіктен, 1644 жылы ол қала шегінен тыс тұратындардың барлығына ауыр айыппұл салды. Бұған қоса, ол қалаға әкелінетін барлық тауарларға салық қойды. Бір шара әсіресе ақсүйектердің наразылығын тудырды: ол патшалық соттар мен кеңестерде қызмет ететін барлық ақсүйектерге олардың төрт жылдық жалақысына тең арнайы салық салды.

Парламент Фронды

Қарсылық орталығы Париж Парламенті болды, ол жоғары сот ретінде қызмет еткен ежелгі дворяндар жиналысы еді. Бұл Еуропа бойынша монархтарға қарсы көтеріліс кезеңі болды; Испанияның Каталония және Португалия провинцияларында тәуелсіздік қозғалыстары пайда болды, революционер Неапольде билікті басып алды, ал Англияның Карл I, Людовик XIII-нің інісі 1649 жылы тақтан алынып, өлім жазасына кесілді. Парижде Парламент мүшелері Мазариннің шараларын талқылау үшін арнайы сессия шақырды. Кездесуге регент, Анна Австриялық тыйым салды, бірақ ол өтті. Парламент Англиядағы Habeas Corpus жарлығынан шабыттанған жарғы шығарды, ол корольдің сот шенеуніктерінің билігін жойды, Парламент мақұлдамайынша жаңа салықтарға тыйым салды және ешбір корольдік подданный заңды сот процесінсіз тұтқындалмайтынын жариялады. Мазарин патшайымға Парламентті тыңдап, жарлықтарын түзетуді ұсынды, бірақ ол олардың қарсылығына ашуланды. Ол соққы беруге тиімді сәт күтті. Ол таңдаған оқиға – француз армиясының испандықтарға қарсы Ланстың шайқасындағы (Бельгия) жеңісінің тойлануы болды. Жеңісті тойлау үшін Париждегі Нотр-Дам соборында арнайы мисса өткізілген күні ол өзінің гвардиясының капитанына Парламенттің жетекшілерін, соның ішінде танымал Пьер Бруссельді тұтқындауға бұйрық берді. Тұтқындау туралы жаңалық Парижге жылдам тарады, және халық наразылық білдіру үшін көшеге шығып, кедергілер жасады. Сол күні кешке Мазарин күнделігіне «Парламент патшаның функцияларын атқарды, ал халық оған толығымен мойынсұнды» деп жазды. Фронда кезінде Париждің Мазаринге қарсы халықтары кардиналды қысымға салушы өлеңдері бар танымал әндерді – мазаринадаларды тыңдағанды ұнататын. Олардың ондаған саны жазылып, басылды, оны барлық мүмкін кінәлар мен қылмыстарда айыптады. Мазаринде юмор сезімі болды, және Фронда аяқталғаннан кейін ол ең жақсы мазаринадаларды жинап, өзінің сарайында концертте орындады. Көтеріліс үш жылға созылды. Ол өзінің танымал атын frondes (атқыштардың сәлдесі) атауынан алды, оларды Париж көшелерінде халық тас лақтыру үшін қолданды. Ол жаңа салықтарға қарсы париждіктердің ашуын және ақсүйектердің ежелгі құқықтарын қысқартуға деген наразылығын біріктірді. Оны уақыт өте келе ерекше одақтастар тобы басқарды: Людовик XIII-нің інісі Гастон д'Орлеан, тамаша генерал, бірақ нашар саясаткер Людовик II де Бурбон, Конде принці және шебер интриган кардинал Поль де Гонди. Олардың әрқайсысының мақсаты әртүрлі болды, бірақ бәрі Мазариннің құлауына келісті. Фронда басталған кезде француз армиясы, Конде принцінің басшылығымен, Парижден алыс, австриялықтармен соғысып жатты. Мазарин тез арада Венадағы императорға елші жіберіп, бітімгершілік және бейбітшілік конференциясын сұрады. Соғысты аяқтаған Вестфалия бейбіт шартына 1648 жылдың 24 қазанында қол қойылды. Бейбітшілікке қарамастан, Париж көшелерінде тәртіпсіздіктер жалғасты. 1649 жылдың 6 қаңтарында Мазарин жасырын түрде жас Людовик XIV, Анна Австриялық және сарайды Париждің батысында орналасқан Сен-Жермен-ан-Лай сарайына көшірді. Содан кейін Мазарин Фронданың әртүрлі топтарын бөлу үшін интригалық жұмыс істей бастады. Оның мақсаты Парламент мүшелерін және Мазарин мен Анна Австриялыққа деген жеккөрушіліктерімен біріккен Париждің радикалды көше демонстрацияшыларын ажырату болды. Соғыс аяқталғаннан кейін ол Кондені және оның армиясын Парижге қайтарды және қаланы қоршауға алды. Ол Парламентті париждіктердің көтерілісінен, оның өзінен қорқу керектігіне көндірді. 1649 жылдың 14 наурызында Мазарин Парламент талап еткен көптеген реформаларды қабылдады. Оның орнына Парламент жақтастары қаруларын тастап, Анна Австриялыққа, жас Людовик XIV және Мазаринге Парижге оралуға рұқсат берді.

Князьдер фронды

Парламент Мазарин мен оның үкіметін қабылдады, бірақ Фронд әлі аяқталмаған. Көптеген фрондеурлар 1649 жылы қол жеткізілген келісімге наразы болды. Парижге келген соң Конде Анна Австрияға аяқсыз талаптар қойды, соңында Анна ашуланып, оны қызметтен босатып жіберді. Фронттың басқа да көшбасшыларының бірі Жан Франсуа Поль де Гонди, Кондені Мазарин мен Анна Австрияны құлатуға қосылуға көндірді. Мазариннің агенттер желісі жақсы дамыған болды, ол бірден жоспар туралы білді. 18 қаңтарда 1650 жылы Мазарин Конденің ағасы Арман де Бурбон, Конти принці, оның інісі Генри II д’Орлеан, Лонгвиль герцогын тұтқындады. 1649 жылғы келісімдер Парижге бейбітшілік әкелді, бірақ Фрондтың алалауы Францияның басқа аймақтарында жалғасты. Мазариннің қарсыластары салық жинау мен басқаруды бұзды. Көтеріліс күшейген сайын Мазарин бүлікшілердің тек оған қарсы біріккенін байқады. Ол лауазымынан кетіп, Франциядан мүмкіндігінше ерте кетудің дұрыс екеніне шешім берді. Ол Кондені түрмеден босатып, түрлі қалаларға ұзақ сапардан кейін Кёльн архиепискобының қонағы ретінде Брюльге, Кёльнге жақын орналасты. Германиядан ол Анна Австрияға және Франциядағы өкілдеріне күнделікті нұсқаулар жіберді. Стратегиясы – Фрондтың түрлі топтары арасында сенімсіздік себу болды. Анна Австрия Мазариннің нұсқауларын ұқыпты орындады. Оның интригалары Фрондтың жетекшілерінің бірі Конти принці Арман де Бурбон мен Лотарингияның принцессасы Шарлотта Мария, Мадмуазель де Шеврез, Париждегі тағы бір маңызды қарсыласының арасындағы некеге кедеріс келтірді. Конденің саяси сауатсыздығы оған үлкен көмек көрсетті, ол көптеген табиғи одақтастарын ренжітті. Мазарин Анна Австрияны оны "патшалық билікке қарсы жасалған ең үлкен шабуылды түзету үшін" мүмкіндігінше тезірек Парижге қайтаруға шақырды. Паришке оралған соң Мазарин өзінің бұрынғы жауы кардинал Жан Франсуа Поль де Гондимен одақтасты. Конде күш жинау үшін Бордоға аттанды. Ол испан және француз әскерлерінен әскер жинап, 2 шілдеде Парижге жорыққа шықты. Патшайымға адал әскерлер, Тюреннің басшылығында күтіп тұрды және Конденің әскерін Париж қабырғаларына тығып алды. Конденің одақтасы Гранде Мадмуазель Конденің әскерін құтқару үшін қала қақпаларын ашуға бұйрық берді. Бұл шайқасты жас Людовик XIV Шарон төбелерінен бақылады. Конденің әскері Парижге кірген соң, ол Мазариннің жақтастарын дереу тазалауды талап етті. Бастилия маңында тәртіпсіздіктер болды, оларды үлкен қиындықпен басып тастады. Парламент президенттері, енді Мазариннің одақтастары, зорлық-зомбылықты тоқтатуды және Конденің әскерін Парижден шығаруды талап етті. Конде қаладан шығып, Испан Нидерландысына Тюреннің қуып жететінін білді. Патшалық тағына отыруға жетілген Людовик XIV 1652 жылдың қазан айында анасы мен Тюреннің сүйемелдеуімен Парижге қайта оралды. Мазарин оралуын күтуге мәжбүр болды, ол оның көмегімен ұқыпты жоспарланды. Париж Парламенті алғашқыда Анна Австриямен Парижден Понтуазға көшірілді, оның билігін қанша мүше қабылдайтынын білу үшін. Көпшілік жиналды. Дайындалған жоспар бойынша Парламент Мазариннің қызметтен босатылуын сұрады, Анна Австрия келісті. Мазарин бұл жоспарды білгендіктен, шешімді қабылдады және елден кетуді күтті. Ол 1653 жылдың ақпан айында Парижге оралды. Ол бұрын көпшілік оның құлдырауын талап еткен "Де Виль" қонақ үйінде салтанатты банкетпен қарсы алынды.

Патшалықты қаржыландыру Фуке мен Колберт

Ақша табу Мазариннің бірінші министр қызметіндегі басты мақсаты болды. Оның париждіктер мен дворяндарға салған жаңа салықтары бірінші Фронтты тудырды, бірақ Фронт аяқталғаннан кейін мәселе шешілмеді. Үкімет бірінші Фронтқа және Кондеге қарсы науқандарды қаржыландыру үшін үлкен сомада қарыз алды, сондай-ақ регент пен жас корольдің үнемі саяхаттарына, олардың саяхаттары мен кез келген маңызды оқиғалармен бірге болатын әсем тойларға, шерулерге және кавалькадаларға төлеуге міндетті болды. 1653 жылғы корольдік бюджет шамамен 109 миллион ливрді құрады, бұл сегіз жүз тонна күміс немесе алпыс тонна алтынға тең болатын. 1656 мен 1659 жылдар аралығында шығындар ең жоғары болды. Банкирлермен жиырма жеті келісім жасалды, олар үкіметке 98 миллион ливр қарыз берді, бұл қаражатты қалыпты салықтардан түскен қаражатқа қосымша толықтыру үшін берілді. 1653 жылдың 2 ақпанында бірінші қаржы министрі Ла Виувил қайтыс болғаннан кейін Мазарин жаңа министр ретінде Николя Фукеге ұсыныс жасады. Фуке жиырма бес жасында алғашқы әйелінің қайтысынан кейін үлкен мүлік мұраға алды, ал екінші рет үйленгенде, Мария Мадлен де Кастильге үйленгенде одан да көп байлыққа ие болды, оның отбасы Еуропадағы ең байлардың бірі болды. Фуке жиырма жасында түсімдерді есептеуші, содан кейін армия интенданты, ал отыз бес жасында Париж Парламентінің бас прокуроры болды. Отбасылық байланыстары арқасында Фуке 3-4 миллион ливрлік байлық жинады. Фукедің жылдам өркендеуіне себеп болған нәрселердің бірі – оның Мазаринге әртүрлі жобалары үшін үлкен сомада қарыз беруге дайындығы болды. 1657 жылдың қарашасында Мазаринге Солтүстік армиясына төлеу үшін 11,8 миллион ливр қажет болды. Фуке бай туыстарының көмегімен ақшаны қамтамасыз етті. 1659 жылы ол тағы бес миллион ливр қарыз берді. Анна Австрия мен Мазариннің регенттігі кезеңінде нарықтағы ақшаның көптігі француз корольдық есептік бірлігі – ливр турнеудің құнының төмендеуіне әкелді, ол алтын флоренциялық флоринге қарағанда құнының жиырма пайызын жоғалтты. Дегенмен, Фуке және басқа да аристократтардың берген ақшасы болмаса, Людовик XIV өзінің алғашқы әскери және дипломатиялық табыстарын ешқашан жеткізе алмас еді. Фукедің басты қарсыласы Жан Батист Колбер болды, оны да Людовик XIV-ке ұсынды және Мазарин үкіметке кіргізді. Мазариннің көмекшісі болғаннан кейін ол көп ұзамай Мазаринге меморандум жазып, халық төлеген салықтың жартысынан да азы патшаға жететінін мәлімдеді. Сондай-ақ, ол Фукені корольдік қаражатты жеке баюы үшін пайдаланғаны үшін айыптады. Мазарин Фукені қорғамады; өзінің өліміне аз уақыт қалғанда ол Фуке кеткені жөн дегенге келісті. Мазарин қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Колбер Фукені мемлекеттік қаражатты дұрыс пайдаланбағаны үшін айыптады, оның мүлкі тәркіленді және ол өліміне дейін түрмеге қамалды, содан кейін оның орнын Колбер басты. Мазариннің өліміндегі жеке байлығы өте зор болды, ол немерелеріне қалдырған сомаларды есептемегенде, 35 миллион ливрге жетті. Бұл сома ғасырдың екінші ірі жеке байлығы Ришельеден 20 миллион ливрге асып түсті. Мазариннің жеке байлығының үштен бірі Франциядағы жиырма бір аббатханадан түсті, олардың әрқайсысы оған жылдық табысының бір бөлігін төледі. Дворяндардан айырмашылығы, оның үлкен жер иеліктері болған жоқ; оның жалғыз жылжымайтын мүлкі – 1649 жылы сатып алған Париждегі сарай және оның айналасындағы бірнеше үйлер болды. Оның құны 1,2 миллион ливрге бағаланды. Оның байлығының 37 пайызы оңай тасымалданатын зергерлік бұйымдар мен ақшадан тұрды. Луврдегі бөлмелеріндегі эбен ағашынан жасалған шкафтарда оның мұрагерлері жоғары сапалы 450 інжу-маржан, сондай-ақ көптеген алтын тізбектер мен кресттер, қымбат тастармен әшекейленген жүз сақина тапты, барлығы тағы 400,000 ливрді құрады. Ол отбасына шамамен 2,5 миллион ливрге тең бағалы зергерлік бұйымдарды қалдырды, жаңа патшайымға 50,000 ливрлік алмаз коллекциясын және Король анаға 73,000 ливрге бағаланған «Англияның Раушаны» аталған 14 каратты алмасты сыйлады. Ең құнды мұралардың ішінде «Мазарин» деп аталатын он сегіз алмаз жиынтығы, құны екі миллион ливр, жас Людовик XIV-ке берілді.

Өнердің қамқоршысы

Мазарин 17 ғасырда Франциядағы өнердің меценаты ретінде XIV Людовиктен кейін екінші орынды иеленді. 1648 жылы ол Корольдік сурет және мүсін академиясын құрды. 1661 жылы қайтыс болғаннан кейін, Мазарин сарайындағы оның өнер коллекциясының тізімінде 858 сурет, 128 мүсін, 185 бюст, сондай-ақ 150 кілем, 514 зергерлік бұйымдар мен таза күміс және 317 асыл тас тіркелді, атақты Мазарин алмастарын есептемегенде, ол оларды XIV Людовикке қалдырды. Оның коллекциясына Ренессансқа дейінгі француз және итальян суретшілерінің көптеген туындылары кірді. Оның сатып алуларына Пуссен, Рубенс, Корреджо, Ван Дейк, Тициан және басқалардың көптеген шығармалары, сондай-ақ Рафаэльдің Бальдассаре Кастильоньоның әйгілі портреті кірді, ол Англияның I Карлына тиесілі болған және Ришелье сатып алған. Өлер алдында ол өзінің орынбасары Бриеннемен бірге соңғы рет галереяға барып, оған: «Ах, менің кешірімді досым, мен мұның бәрін тастап кетемін. Қымбатқа түскен және жақсы көрген суреттеріммен қоштасамын!» деді. Оның көптеген суреттері қазір Луврде сақталады. Palais Mazarin (Мазарин сарайы) 1643 жылы Мазариннің бірінші министр болғаннан кейін құрылды, ол шығыста Rue Vivienne және батыста Rue de Richelieu арасындағы Rue Neuve des Petits Champs көшесінің солтүстік жағында орналасқан төрт үйді жалға алды. Ол Франсуа Мансартқа бақшалық қанатты қосып салуды тапсырды, ол шығыстағы ең шеткі үйдің – Hôtel Tubeuf-тің батыс жағынан солтүстіске қарай екі қабаттасқан галереялармен жалғасты. Онда ол өнер коллекциясын көрсете алатын. 1645 және 1647 жылдар аралығында ол итальян суретшісі Джованни Франческо Романеллиге Жоғарғы галерея төбесінде Овидийдің шығармаларынан көріністер жасауды тапсырды (бұл көп өзгертілген болса да, қазір Галерея Мазарин деп аталады). 1721 жылы Мазарин сарайы Король кітапханасына (Bibliothèque du Roi) айналды, қазір Франция Ұлттық кітапханасының Ришелье бөлімшесі орналасқан. Мазарин өзінің сарайында аз уақыт өткізді; ол көбінесе Луи XIV онда тұрған кезде Корольдік сарайда немесе Луврде болды. Өмірінің соңында ол Винсенн сарайында тұрып, бірнеше бөлмені безендірді. Сонымен қатар, ол сарайдың орларын арыстан, жолбарыс, аю және басқа да экзотикалық жануарлармен жабдықталған зообаққа айналдырып, жас патшаның көңілін көтеруге тырысты. Мазарин итальян музыкасын Парижге әкелуде де маңызды рөл атқарды. Мазаринге дейін итальяндық опера Парижде көп танылмаған және бағаланбаған. Людовик XIII, Екатерина де Медичи және Мари де Медичи Парижге итальяндық музыканттарды әкелді, бірақ Мазарин мұны жүйелі түрде және әлдеқайда үлкен масштабта жасады. 1643 жылы министр болып келгеннен кейін, ол әйгілі сопрано Леонора Барониді және кастрато Атто Меланиді шақырды. Мелани дипломат ретінде де жұмыс істеді; Мазарин оны Еуропаның басқа сарайларына бірнеше құпия тапсырмалармен жіберді. Мазариннің күш-жігерінің арқасында 1645-1662 жылдар аралығында Парижде жеті итальяндық опера қойылды. 1645 жылы Мазарин Парижге атақты сахналық суретші Джакомо Тореллиді алып келді, ол Сакратидің "La finta pazza" операсын сахналады. 1647 жылы карнавалға Луиджи Россидің "Орфео" пьесасының премьерасын қойды. Кейіннен Торелли операға қарағанда балет де курға көбірек араласты, бұл патшаның биге деген құштарлығын көрсетеді. Францияда Тореллидің мансабы 1661 жылы аяқталды, ол Мольердің "Лес Фаше" пьесасының декорацияларымен айналысты, оны Николас Фуке патшаның құрметіне Вакс ле Виконттегі өзінің әсем кешінде көрсетті. Бұл тым әсемдік Фукенің түрмеге қамалуына әкелді. Мазарин кітаптарды жинаумен де айналысты. 1646 жылы ол өзінің тоғыз мың томдық коллекциясын Парижге әкеліп, резиденциясына орнатты. Ол Париждегі екінші үлкен кітапхана болды, корольдік кітапханадан кейін ғана. Алайда, Фронда кезінде Мазарин Парижден кетуге мәжбүр болған кезде, оның кітапханасын Фронда басшылары басып алып, таратып жіберді. Содан кейін ол бірінші кітапханадан қалған кітаптардан екінші кітапхананы құрды. Кітапхана 25 000 томнан асты және 1643 жылдан бері барлық ғалымдарға ашық болды. Ол Франциядағы алғашқы нағыз қоғамдық кітапхана ретінде танылды. Өсиеті бойынша ол кітапханасын 1661 жылы өзі құрған "Төрт ұлттың колледжіне" сыйлады. Оның кітапханасының түпнұсқалық кітап сөрелері төрт ұлттың колледжінің оқу залына көшірілді.

Людовик XIV-нің тәрбиешісі

Жас Людовик XIV-нің сегізінші туған күнінен бастап Мазарин "Патшалық білім берудің басқарушысы" лауазымын алып, жас корольдің оқуларының барлық аспектілерін басқарды. Корольдің барлық іс-әрекеттерін Мазарин басқарып, жоспарлады; оның ояну уақыты, дұғалары, дене шынықтыру (паум тоғызыншысы және би) сабақтарынан кейін таңертеңгілік саясат сабағы Мазариннің өзімен бірге өтті. Түстен кейін ол Мазаринге оқығандары туралы күнде эссе жазуды міндеттелді. Ол Луиге теориялық емес, тек қана тәжірибелік білім берді. Ол корольге басқа да тақырыптармен қатар, қажет болған жағдайда өтірік айту өнерін және келісімге келгенде әрқашан бір жол қалдыруды үйретті. 1659 жылдан бастап, король жиырма бір жасқа толғанда және Мазарин өмірінің соңына жақындағанда, ол корольге саяси мәселелер бойынша бірқатар нұсқаулар жазды. Король Испанияға үйлену үшін сапарға шыққанда, Мазарин оған былай деп жазды: "Есте сақта, сені үлкен король болуға қалай бару керектігін сұрағанда, мен саған айтуға абыройым болғанын есіңде ұста, өйткені, кез келген қайғыға ұшырасаң, қандай жақсы ниетің болса да, істеу керек болған нәрсені істей алмайсың". Мазариннің нұсқауларына қарамастан, Людовик XIV анасының көмегімен Мазариннің қызы Маримен хат алысуын жалғастырды. Мазарин бірден қатаң тонға көшті: "Құдай патшаларды халқының игілігін, қауіпсіздігін және тыныштығын сақтау үшін тағайындады; және осы игілік пен қауіпсіздікті жеке құштарлықтары үшін құрбан ету үшін емес, сіз өз әрекеттеріңіз үшін Құдайға және қауіпсіздігіңізге, ал әлемге даңқыңыз бен беделіңіз үшін жауапкершілігіңізді есте ұстауыңыз керек". Сондай-ақ, Мазарин король Маримен байланысты тоқтатуға келіспесе, отбасымен бірге Франциядан кететінін мәлімдеді. Жауап ретінде Людовик анасына жаңа хат жазып, енді Мариді ұмытып, тек "Корольдің ұлы қызметіне" (Корольдің ұлы кәсібі) назар аударатынын уәделеді.

Соңғы әскери және дипломатиялық жетістіктер (16581661)

1658 жылдан 1661 жылға дейінгі аралықта Мазариннің өмірінің соңғы жылдары бірқатар маңызды дипломатиялық жеңістермен, соның ішінде XIV Людовиктің некесімен ерекшеленді. 1658 жылы ұзақ және қарқынды дайындықтан кейін Мазарин Рейн лигасының құрылғанын жариялады, ол Франциямен шарт жасасқан елу шағын неміс княздығынан тұратын жаңа топ болды. Олар Францияға басып кіру үшін жау әскерлеріне өз аумақтары арқылы өтуге рұқсат етпеуге уәде берді. Бұл шарт Ескі Рим империясын да, Габсбургтердің Австрия империясын да әлсіретті. Бұл Францияның шығыс шебіне қосымша қауіпсіздік әкелді. Сол айда маршал Тюрен Конде әскерін Фландриядағы Дуналар шайқасында жеңіске жеткізді. Бұл Испаниялық Нидерландыдан Францияға төнген қауіптің аяқталғанын білдірді. 1659 жылдың ақпан және маусым айлары аралығында Франция мен Испания арасындағы бейбіт келісім жобасы талқыланды, бірақ көптеген маңызды мәселелер шешілмей қалды. 13 тамызда Мазарин мен Испанияның Дом Луис де Харосы келіссөздерді жеке өздеріне алды. Олардың үш айға созылған конференциялары француз-испан шекарасында, француздық Эндай және испандық Фуэнтеррабия арасындағы Бидассоа өзеніндегі Фейсан аралында өтті. Нәтижесінде, 1659 жылдың 7 қарашасында Пиреней келісіміне қол қойылып, Артуа, Сердания және Руссильон Францияның жаңа провинциялары ретінде қосылды. Бұл келісім Мазариннің мұқият жоспарлаған, XIV Людовиктің Испанияның Мария Терезасына үйленуі сияқты, одан да маңызды дипломатиялық оқиғаға жағдай жасады. Осы оқиғаның француздық тойы 1660 жылдың маусым айында Сен-Жан-де-Люз қаласында өтті. Жұбайлар 1660 жылдың 26 тамызында Парижге салтанатты түрде кірді. Бұл неке және оған қоса жасалған келісімдер австриялықтар мен француздар арасындағы ұзақ және қымбат соғыстарды, кем дегенде, бір уақытқа тоқтатты. Францияның іс жүзіндегі билеушісі ретінде Мазарин Еуропа мемлекеттерінің сыртқы саясатын және әлемдік тәртіпті анықтаған Вестфалия принциптерін орнатуда маңызды рөл атқарды. Осы принциптердің кейбіреулері, мысалы, ұлттық мемлекеттің өзінің аумағы мен ішкі істеріне қатысты егемендігі және мемлекеттер арасындағы заңдық теңдік, бүгінгі күнге дейін халықаралық құқықтың негізін құрайды.

Өлім

Өмірінің соңғы айларында Мазарин негізінен Лувр сарайында тұрды. Луврдің басты сурет галереясы – Аполлон галереясында үлкен өрт шықты, ол көптеген суреттерді жойды, бұл Мазаринді қатты күйдірді. Бұл оның денсаулығының нашарлауының бастауы болды. Дәрігер оған өлімі жақын екенін хабарлағанда, Мазарин: "Қанша уақыт?" - деп сұрады. Доктор "екі ай" деп жауап берді. Мазарин: "Осылай болса, жетеді" деді. Мазарин бұрыннан бірнеше өсиетнама дайындаған еді. Патша сарайындағы жаулары Людовик XIV-ке оның патшаға тиесілі ақшаны алып жатқанын айтып жатқанын білген соң, ол алғашқы өсиетнамасын жариялады, онда барлық мүлігін Людовик XIV-ке қалдырды. Мазарин, патшаның өзінің кеңесшісі мен бас министрінің байлығын қабылдауға ұялатынын сезген болар. Патша үш күн күтті, содан кейін оны қабылдаудан бас тартты. Мазарин тағы бір өсиетнама дайындаған, онда Вестфалия шарты бойынша Франция аумағына қосылған төрт жаңа провинциядан келген студенттер үшін құрылған Collège des Quatre Nations колледжінің құрылысына үлкен сома ақша бөлді. Колледж, қазір Institut de France деп аталады, ақырында Луврден Сене өзенінің арғы жағына салынды, және сарайдан көрінеді. Мазарин оның денесін сол жерге жерлеуді өтінді, қазір олар күмбез астындағы мәрмәр ескерткіште жатыр. Колледжде бес француз академиясы орналасқан, оның ішінде Académie Française де бар.

Мазаринтелер

Мазариннің балалары болмады, бірақ оның жеті қызы болды: Манчини әулетінен бес (қарындасы Жироламаның қыздары) және Мартиноцци әулетінен екі (қарындасы Лаураның қыздары). Қыздарының барлығы Парижге көшіп келді, ал Мазарин олардың үйленуін ұйымдастыруға көп көңіл бөлді, әрқашан бай және аристократиялық отбасыларға үйлендірді. Олар сұлулығымен, зиялылығымен және жоғары талпыныстарымен танымал болды және «Мазаринеттер» деп аталды. Лаура Манчини бес әйгілі Манчини әпкесінің ең үлкені болды. Ол Генрих IV-нің немересі, Вендом герцогы Луи де Бурбонға тұрмысқа шығып, атақты генерал Вендом герцогының анасы болды. Олимпия Манчини мен Мари Манчинидың екеуі де жас Людовик XIV-пен романтикалық қарым-қатынаста болды. Ол Мариге үйленгісі келді, бірақ анасы мен Мазарин оған кедергі жасады, себебі олар Людовикті Испания ханшайымына үйлендіруді жоспарлаған. 1657 жылы Олимпия Савой князі Евгенийге тұрмысқа шығып, австриялықтардың атақты генералы Евгений Савойдың анасы болды. Мари итальяндық ақсүйек Лоренцо Онофрио Колоннаға үйленді, Мазариннің әкесі интендант болып жұмыс істеген сол әулеттің мүшесі. Хортенса Манчини Мазариннің қайтысы алдында кардинал Ришельенің немересіне тұрмысқа шығып, кейін герцог Мазарин атағын алды. Зорлық-зомбылықтан қашып, Хортенса бір кезде Англия королі Карл II-нің сүйіктісі болды. Мари-Анна Манчини Мазариннің қайтысынан кейін көп ұзамай Буйон герцогымен үйленді. Мартиноцци әпкелерінің екеуінен Анна Мария Мартиноцци 1654 жылы Конти князіне үйленді. Оның қарындасы Лаура Мартиноцци Модена герцогы Альфонсо IV д’Эстеге үйленді және Англия королевасы болған Джеймс II-нің әйелі Моденалық Марияның анасы болды.

Көркем шығармаларда

Мазарин – Александр Дюманың «Екі жүз жылдан кейін» және «Виконт де Брагелон» романдарындағы маңызды кейіпкер. Онда Мазарин ашкөз, айлакер, сондай-ақ патшайымның сүйіктісі ретінде бейнеленеді. Мазарин Летиция Элизабет Лэндонның «Франческа Каррара» тарихи романында да маңызды рөл атқарады. Ол өзінің қызы Мари Манчини мен оның ойдан шығарылған қарындасы Генриеттің туысы ретінде таныстырылады, екеуі де маңызды рөлдерде. Кардинал Мазарин – Рафаэль Сабатинидің «Ивоннның күйеушілдері» романындағы маңызды қосалқы кейіпкер. Оның жоспарлары кітаптың негізгі сюжетін бастап береді. Ол амбициялы және аяусыз, бірақ отбасына қатты қамқорлықпен қарастырылады. Мазарин Эрик Флинт пен Эндрю Деннистің «1634: Галилео ісі» және Эрик Флинт пен Уолтер Х. Ханттың «1636: Кардиналдық қасиеттері» кітаптарында да маңызды рөлде. Артур Конан Дойлдың 1921 жылғы «Мазарин тасының оқиғасы» Шерлок Холмс әңгімесінде «Мазарин тасы» деп аталатын алмастың іздеуі суреттеледі. Мазарин 2005 жылғы «Жас қылыштар» сериалындағы маңызды кейіпкер, оны Майкл Айронсайд сомдады. Мазарин (Жерар Депардье ойнады) Hallmark фильмі «La Femme Musketeer» фильміндегі басты қарсылас. Оның мінезі мен амбициялары кардинал Ришельеге өте ұқсас. Умберто Эконың «Кешегі арал» романы Ришелье билігінен Мазарин билігіне ауысқаннан кейін орын алады. Оның басты кейіпкері Ришелье үшін өлім сағатын күтіп, кейіннен Мазарин оны әлемнің екінші жағына ерекше миссияға жібереді. Мазарин «Жұмақтағы Винсент» пьесасындағы басты рөлді ойнайды, ол Сент-Винсент Де-Поль туралы айтады. Мазарин – 1960 жылдардағы француз телесериалы «Le Chevalier Tempête» кейіпкері, Ұлыбританияда «The Flashing Blade» деп көрсетілді. Оны бельгиялық актер Джанни Эспозито ойнады. Эдвард Ратфурдтың «Париж» (2013) романында Мазарин XIV Людовиктің нақты биологиялық әкесі деп есептеледі. Мазарин Марси Джефферсонның «Париждің әйел құдайы» (2015) романындағы антагонист. Мазарин өзінің қызы Мари Манчинидің айла-шарбасын пайдаланып, корольге қарсы билігін нығайтуға тырысады.