Кіріспе

Тынық мұхитының оңтүстігіндегі архипелаг – Папуа-Жаңа Гвинеяның Адмиралтейство аралдары.

Адмиралтейство аралдары – Тынық мұхитының оңтүстігіндегі Жаңа Гвинеядан солтүстікке қарай орналасқан Бисмарк архипелагындағы 18 аралдан тұратын архипелаг тобы. Бұл аралдар кейде ең ірі аралының атымен – Манус аралдары деп те аталады. Жаңбырлы орманмен жабылған бұл аралдар Папуа-Жаңа Гвинеяның Аралдар аймағындағы ең кішкентай және ең сирек қоныстанған Манус провинциясын құрайды. Провинцияның жалпы ауданы 2011 жылғы халық санауы бойынша 60 485 адамды құрады. Кішкентай Адмиралтейство аралдарының көпшілігі атоллдар болып табылады және адам тұрмайды.

Аралдар

Топтың ортасындағы ірі аралдар – Манус аралы мен Лос-Негрос аралы. Басқа ірі аралдар – шығысында Тонг аралы, Пак аралы, Рэмбутьо аралы, Лу аралы және Балуан аралы, оңтүстігінде Мбуке аралы және Манус аралының батысында Бипи аралы. Манус тарихында маңызды орындар ретінде белгілі басқа аралдарға Ндрова аралы, Питилу аралы және Понам аралы жатады.

География

Адмиралтейство аралдарындағы температура жыл бойына көтеріліп-төмендеуі аз, күндізгі ең жоғары температураға, ал түнгі ең төмен температураға жетеді. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері маусымдық сипатта болады, маусым-тамыз айларында жауын-шашын көп болады. Манус аралының биіктігі және оның пайда болуы жанартаулық қызметпен байланысты, шамамен 8-10 миллион жыл бұрын Миоцен дәуірінің соңында мұхит бетіне шыққан болуы мүмкін. Аралдың негізі тікелей жанартаулық немесе көтерілген коралл тастасынан тұрады. Аралдардың бас қаласы – Манус аралындағы Лоренгау қаласы, жақын орналасқан Лос-Негрос аралындағы әуежаймен автомобиль жолы арқылы байланысқан, ал қалған аралдарды аралау кемемен жүзеді. Туризм өте аз, бірақ теңіздер су астынан жүзушілерге (дайверлерге) тартымды, оның ішінде Жан Мишель Кусто 1970 жылдары жақын маңдағы Вувулу аралында болған.

Экология

Алыс орналасқандықтан, Адмиралтейство аралдарының жаңбырлы ормандары сирек кездесетін және эндемикалық құстар, жарықшалар және басқа жануарлар түрлеріне мекендейді, сондай-ақ олар жеке экологиялық аймақ болып саналады – Адмиралтейство аралдарының жазық жаңбырлы ормандары. Манустағы орманның көп бөлігі сақталған, бірақ кішігірім аралдардың кейбіреулері кокос плантациялары үшін тазартылған. Типтік ағаш түрлері – әртүрлі Calophyllum және Sararanga түрлері. Ndrolowa Wildlife Management Area 1985 жылғы наурыз айында Манус аралындағы Лоренгаудың оңтүстігінде құрылды және құрлықтағы және теңіздегі аймақтарды қамтиды. Манустың ең биік тауы – Дремсел тауының айналасында қосымша қорғалатын аймақ құрылды, бірақ БҰҰ Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасының (UNEP) қорғалатын аумақтардың әлемдік дерекқорында қорғалу деңгейі әлі анықталған жоқ. Адмиралтейство аралдарына тән үш құс түрі Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қызыл тізімінде осал деп тіркелген: Манус фантайлі (Rhipidura semirubra), керемет питта (Pitta superba) және Манус маскалы сұлу (Tyto manusi). Тағы үш құс Адмиралтейство аралдарына тән, бірақ қауіп төнуі жоқ немесе ең аз алаңдатушылық тудыратын түрлерге жатады: ақ мойынды жұмсақкөз (Philemon albitorques), Манус монархы (Monarcha infelix) және Манус сұлуы (Ninox meeki). Адмиралтейство аралдарында негізінен, бірақ ғана емес, кездесетін құстарға меланезиялық мегапод (Megapodius eremita), сары кеуделі жеміс көгершіні (Ptilinopus solomonensis), сарғыш император көгершіні (Ducula subflavescens), жолақты көгершін (Reinwardtoena browni), Мик пигмей арасы (Micropsitta meeki), қара бас ақкөз (Zosterops hypoxanthus) және эбони мизомела (Myzomela pammelaena) жатады. Тек осы жерде немесе жақын аралдарда кездесетін сүтқоректілерге ірі жеміс жегіш жарықшалар, Адмиралтейство ұшқыш түлкісі (Pteropus admiralitatum), Андерсеннің жалаңаш арқалы жеміс жегіш жарықшасы (Dobsonia anderseni) және Серидің қанатты жарықшасы (Emballonura serii) кіреді, ал екі таза эндемик – Адмиралтейство аралы кускусы (Spilocuscus kraemeri) және жергілікті мозаикалы құйрықты егеуқұйрық (Melomys matambuai). Сонымен қатар төрт кесіртке және Манус жасыл шұмықты бұршақ, IUCN-ның осал түрлері тізіміне енген алғашқы құрлық бұршағы болды.

Тарихқа дейінгі дәуір

Жаңа Гвинея, Бисмарк архипелагы және Соломон аралдары архипелагымен бірге Адмиралтейство аралдары шамамен 40,000 жыл бұрын, Австралияны мекендеген Оңтүстік-Шығыс Азиядан көші-қонның алғашқы толқынында тұңғыш рет қоныстанды. Бұл ерте қоғам таро өсірген және Жаңа Гвинеядан бандикуттар мен ірі егеуқұйрықтар сияқты жабайы жануарларды әдейі әкелген болуы мүмкін. Обсидиан Адмиралтейство аралдарында жиналып, саудаға шығарылды. Лапита мәдениеті шамамен 3,500 жыл бұрын пайда болды, оның таралу аймағы Адмиралтейство аралдарынан Тонга мен Самоаға дейін созылды. Оның пайда болуы туралы пікірлер қарама-қайшы, бірақ ол Оңтүстік-Шығыс Азиядан келген кезекті көші-қон толқынының нәтижесі болуы мүмкін. Лапита қоғамында әйгілі керамика, қазық үйлер, шошқа, иттің және тауықтың сияқты үй жануарларын енгізу, сондай-ақ ауыл шаруашылығы және кеме жасау технологиясындағы маңызды жетістіктер болды, бұл алыс қашықтықтағы сауданың дамуына жағдай жасады. Лапита қоғамы, ерекше мәдениеті мен кең сауда желісі ретінде, шамамен 2,000 жыл бұрын құлдырады. Сааведра Манусты Urays la Grande деп сипаттады. 1616 жылы голланд теңізшісі Виллем Шутэн да оның сапары туралы хабарлады. "Адмиралтейство аралдары" деген атты 1767 жылы британдық Корольдік теңіз флотының капитаны Филип Картерет тағайындады. 1884 жылдан 1914 жылға дейін бұл аймақ неміс колониясы ретінде басқарылды. 1914 жылдың қараша айында аралдарды SS Siar кемесінен түскен Австралия әскери-теңіз және әскери экспедициялық күштері басып алды. Лоренгаудағы шағын неміс гарнизонының үстінен Сиардан автоматтан атылған бірнеше оқ шайқаста атылған соңғы оқтар болды. Соғыстан кейін аралдар Ұлттар Лигасының мандаты бойынша Австралия Одағының басқаруында болды. Жапон әскерлері 1942 жылдың 7 сәуірінде Манус аралына десант түсірді. 1944 жылы аралдарды басып алған жапон күштеріне одақтас әскерлер шабуыл жасап, жеңді. Содан кейін Лоренгау маңындағы Ломбрумда үлкен американдық әуе базасы мен Манус теңіз базасы салынды.

Тәуелсіздік

1975 жылы Папуа тәуелсіздік алғаннан кейін Адмиралтейство аралдары Папуа-Жаңа Гвинеяның бір бөлігіне айналды. Олар Папуа-Жаңа Гвинеядағы Аралдар аймағының Манус провинциясы болды.