Кіріспе

Коанда 1910, румындық өнертапқыш Анри Коанда жасаған, каналдық желдеткішпен қоздырылатын, дәстүрден тыс жартылай қанатты ұшақ. Коанда бұл қондырғыны "турбо-қозғалтқыш" деп атаған, ал оның тәжірибелік қозғалтқышы көп қабатты центрифугалық сорғыны поршенді қозғалтқышпен бірге пайдаланған, содан кейін ауа арнасына шығарылған. Бұл ерекше ұшақ 1910 жылғы қазанда Парижде өткен Екінші халықаралық авиациялық көрмеде көп назар аударды, себебі ол винті жоқ жалғыз экспонат болды. Бірақ ұшақ кейін көрсетілмегендіктен, көпшілік назарынан тыс қалды. Коанда ұқсас турбо-қозғалтқышты қар санасын жүргізу үшін қолданған, бірақ оны ұшақтар үшін одан әрі жетілдірген жоқ. Ол 1910 жылғы желтоқсанда бір рет қысқа ұшу жасағанын айтты, бірақ ұшып шыққаннан кейін апатқа ұшырады, ұшақ өртеніп кетті. Екі авиация тарихшысы Коанданың оқиғаларға берген нұсқасына қарсы шығып, қозғалтқышта ауа ағынында жану болғанына және ұшақтың ұшқанына ешқандай дәлел жоқ екенін мәлімдеді. 1965 жылы Коанда жану арнасы туралы мәлімдемесін растау үшін суреттер ұсынды, бірақ олар түпнұсқадан айтарлықтай өзгеше болып, қайта өңделгені анықталды. Көптеген авиация тарихшылары Коанданың турбо-қозғалтқыш дизайны отынның жануынан кеңейген қуатты ауа ағыны емес, "таза ауаның" әлсіз ағынын қамтиды деп, оны сынады. 2010 жылы Коанда алғашқы реактивті ұшақтың авторы деген тұжырымға сүйене отырып, Румынияда реактивті авиацияның жүз жылдығы тойланды. Арнайы монета мен марка басылып шығарылды және ұшақтың жұмыс істейтін көшірмесін жасау жұмыстары басталды. Еуропалық парламентте Коанда 1910 ұшағының құрастырылуы мен сынақтан өтуіне арналған көрме ұйымдастырылды.

Алғашқы дамуы

Коанда 1905 жылы реактивтік күшпен ұшуға қызығушылық танытты, ол Бухаресттегі Румыния армиясының арсеналында модельді ұшақтарға бекітілген зымырандарды сынақтан өткізді. Германиядағы Спандауда Коанда бір итергіш винтпен және екі қарсы айналатын винтпен жабдықталған ұшу аппаратын сәтті сынақтан өткізді, оны 50 ат күші (37 кВт) Antoinette қозғалтқышымен қамтыды. Фюзеляждың орта сызығы бойында орналасқан кішкентай артқы көтеру винті тік орнатылған, ал үлкен алдыңғы винт 17 градусқа сәл алға еңкейтілген. Кейінірек мәлімдемелерге сәйкес, Коанда ұшақты Кассельде сынақтан өткізді, оған Германия империясының канцлері Бернхард фон Бюлов куә болды. Осы шамада Коанданың реактивтік итергішке деген қызығушылығы оянды, ол ұшақ пен реактивтік модельдің 1907 жылғы желтоқсанда Берлиндегі Sporthalle жабық спорт аренасында көрсетілгенін айтты. 1909 жылы ол Льеж Спа Аэроклубының техникалық директоры болып тағайындалды, және сол жылдың соңында автомобиль өндіруші Жоахимнің көмегімен Coandă Joachim желкенін (планерін) құрастырды. Капрони Бельгияның Спа-Мальшамс қаласында желкен ұшқанда қатысты.

1910-шы жылдар

1909 жылғы 15 қарашада École supérieure d'aéronautique et de constructions mécaniques ашылғанда, Коанда Парижге көшіп келді. Бельгиядағы тәжірибелерін жалғастыра отырып, әсіресе қанатты аэродинамикалық профильдерді жоғары жылдамдықтарда сынаудың жолын іздеп, ол L'Aero Club de France-тің негізін қалаушыларының бірі Эрнест Архидеконмен байланысқа түсті, ол өз кезегінде Коанданы Густав Эйфель мен Поль Пэнлевеге бағыттады. Олардың көмегімен ол Солтүстік Франция темір жолындағы локомотивтің алдына Эйфель салған платформада әртүрлі қанат конфигурацияларын және ауаға қарсылықты сынауға рұқсат алды. Наурыз айында ол Реймсте «Ханриот» монопланымен ұшу сабағын бастады. Мектептегі досы Каммаротта Адорноның көмегімен Коанда өзінің ұзын сесквипланын және ерекше қозғалтқышын үйінің ауласындағы шеберханада құрастыра бастады. Ол қозғалтқыштың итермелі күшін динамометрде сынады, бұл сынақтар 1910 жылғы сәуірде жарық көрген «La Technique Aéronautique» журналында егжей-тегжейлі сипатталған. Ол 1910 жылғы 30 мамырда механизм мен ұшаққа бірнеше патент алды, кейіннен патенттерге қосымшалар енгізді. Коанда ұшақты 1910 жылғы 15 қазаннан 2 қарашаға дейін өткен Екінші халықаралық авиациялық көрмеде (көбінесе Париж салоны немесе Париж ұшу салоны деп аталады) көрсетті. Анри Фабрдің алғашқы плавпланы Гидравионымен бірге Коанданың ұшақтары мен аэродинамикалық эксперименттер үшін пайдаланылған құрылғылар «жалғыз күйде» жоғарғы қабаттағы галереяға орналастырылды, олар негізгі көрме қабатындағы ұшақтардың әдеттегі түрлерінен бөлек тұрды. Ұшақтың құрылысы сол кездегі жаңалық еді. 1910 жылғы шілдедегі патент өтінішінде сипатталған монопланнан айырмашылығы, құрылыс суреттерінде оның ағаштан жасалған қаңқасы бар екені көрсетілген. Құйрықтың алдыңғы жағында шағын көлденең тұрақтандырғыш болды. Отын резервуары қозғалтқыш пен пилот кабинасының арасындағы фюзеляжда орналасқан. Фюзеляждың алдыңғы бөлігінде орналасқан ротациялық компрессор 1:4 беріліс қорабы арқылы (1000 айналымда Клерже компрессорды 4000 айналымда айналдырды), ол ауаны алдыңғы жағынан тартып, оны қысыммен және қосымша жылумен артқы жаққа шығарып жіберді. Диаметрі 50 см компрессор фюзеляждың алдыңғы жағында орналасқан. Кейінгі Коанда сипаттамаларына сәйкес, Клерже алюминийден құйылған бөлшектерді салмағы бар қозғалтқыш жасауға жасады, бұл сол кездегі елеулі жетістік. Коанданың 1910 жылдардағы патенттері тізбекті поршеньді қозғалтқыштың түтін газдарын орталық ауа ағынымен байланыста болатын жылыту арналары немесе жылу алмастырғыштар арқылы бағыттап, содан кейін компрессордың кіреберіс бөлігіне сорып, қозғалтқыштың кері қысымын азайтады, ал ауа ағынына көбірек жылу мен масса қосылады. құбырлы желдеткіш немесе сорғы турбинасы. Авиациялық журналистер The Aero және La Technique Aeronautique газеттерінің мамандары қозғалтқыштың жеткілікті итермелі күшті қамтамасыз ете алатынына күмәнданады. Жазушы турбо-қозғалтқыштың «желдің орасан зор жылдамдығын беретінін» айтты, бірақ сіңіру аймағы көрсетілген итермелеуді өндіруге тым кішкентай болып көрінді және «оны жүргізу үшін орасан зор күш қажет сияқты көрінеді», Клерже бергеннен көп. Бухаресттегі тағы бір газетте қараша айында ұшақ «екі рет сатылды» деп жазылған. Мүмкін, Вейманн сынақтар жүргізілгеннен кейін ұшақты сатып алуға дайын екенін білдірген болар. Бұл жұмыс 3 желтоқсанда электр станцияларына қатысты патенттерге енгізілген толықтырулар арқылы көрініс тапты. Жерар Хартманның «Dossiers historiques et techniques aéronautique française» еңбегінде қозғалтқыш жүйесі тек қана итермелі күшті өндіргені және ұшақтың ұшып кетуіне жеткілікті күшті өндіргені (Коанданың бағалауы бойынша) Коанда «турбинаны» (ротациялық компрессорды) 7000 айналым жылдамдығымен айналдырып, жарылу қаупімен бірге айналдыру керек еді. Бұл тәжірибе сынақтан өтпеді, бірақ Хартманн бұл тәжірибе оның жақсы жұмыс істейтінін дәлелдеді деген қорытындыға келді. Депужолс атты қайық жасаушы мен Грегоар атты мотор жасаушы компанияның көмегімен Коанда 30 л.с. (22 кВт) Грегоар қозғалтқышымен турбо қозғалтқышты қозғалтқан моторлы сананың құрылысын бақылады. Бұл сананы 1910 жылы 2 желтоқсанда Парижге жақын орналасқан Депужолс зауытында орыс православиелік діни қызметкерлері баталаған. Келесі күннен бастап ол екі апта бойы Франциядағы 12-ші Автомобиль салонында Грегуар стендісінде Грегуармен жұмыс істейтін автомобильдермен бірге көрсетілді. Бірнеше автомобиль және жалпы қызығушылықты журналдар сананың суреттерін немесе эскиздерін жариялады. Коанданың турбо-қозғалтқыш дизайнының нұсқасы 1910 жылдың соңында Париждің Гран-Палесінде екінші рет көрсетілді, сондай-ақ Коанданың 1910 жылғы ұшағының жақсартулары көрсетілді. Коанда қанаттарды бекітудің әртүрлі, мықтырақ жүйесін сипаттады, бұл шабуыл бұрышын және ауырлық орталығын өзгертуге мүмкіндік берді. Ол қозғалтқыш жүйесінен көбірек қуат алуды мақсат тұтты және сызбалар фюзеляждың екі жағында орналасқан екі ауамен салқындатылатын ротациялық қозғалтқыштардың орналасуын көрсетті. Қозғалтқыштардың орналасуы Коанданың реактивті ағынға отын құюды және оны тұтандыруды жоспарламағанын көрсетеді, өйткені қозғалтқыштарды салқындату бұзылар еді. Патент 1911 жылғы 19 шілдеде қосымша талаппен жаңартылды, онда аэродинамикалық қанаттармен жабдықталған амортизаторлармен қайтарылатын шасси, көлденең тұрақтандырғыштың алынып тасталуы, әрбір қозғалтқыш үшін тіреу беті және олардың аксессуарлары аэродинамиканы жақсарту үшін жабылған сияқты маңызды өзгерістер енгізілді. Коанда ротациялық қозғалтқыштарды зерттеуді жалғастырғанмен, Антониу Коанданың қаражат жетіспеуіне байланысты ешқашан практикалық шешімді жүзеге асырмағанына сендіреді. 1911 жылдың мамырында Коанда Ұлыбритания мен АҚШ-та турбо-қозғалтқыш дизайнына ағылшын тіліндегі патенттерді тіркеді, сондай-ақ Швейцарияда француз тіліндегі екінші патентті тіркеді және оны 1911 жылғы «L'Annuaire de l'Air» басылымында сипаттады. Париждің үшінші авиациялық салонында 1911 жылы Коанда екі «Гном» ротациялық қозғалтқыштары артқа тіреліп орналасқан, бейіш дөңгелек тісті беріліс арқылы жалғастырылған екі лопасты пропеллерге қосылған ұшақтың масштабты моделін көрсетті. Екі қозғалтқыштың бір пропеллерге қосылуы жаңа турбинаны қоздыруға арналған еді, бірақ Коанда оны қаржыландыра алмады. «L'Aérophile» журналында жазған Анри Миргует 1912 жылдың қаңтарында жаңа 1911 жылғы ұшақтың Коанданың 1910 жылғы дизайнының фюзеляжы, рамасы және қанатын сақтап қалғанын, бірақ турбо-қозғалтқышты немесе «алдыңғы бойлық қабырғаларын қоса алғанда, ағаштан жасалған қанатты бетін» сақтамағанын айтты. Ұшақ 1911 жылғы 21 қазанда ұшырылды, бірақ нәтижелер шамалы болды, өйткені соңғы өзгерістер, әсіресе қозғалтқышқа қатысты, ұшақтың салмағының артуын өтемеді. Әскери жарыста ол әрбір қозғалтқыштың дербес жұмыс істеуіне қатысты талапты орындамады. 1911 жылғы көрмеден кейін, сэр Джордж Уайттың жеке өтініші бойынша Коанда бірнеше жылға Ұлыбританияға «British and Colonial Aeroplane Company» компаниясында бас инженер немесе бас конструктор болып жұмыс істеу үшін көшті. Келесі төрт онжылдық бойы Коанда көптеген түрлі өнертапқыштармен айналысты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол 1942 жылдың соңында неміс әскерімен әскери амбулаторлық саналар үшін ауа жылдамдату жүйесін жасау үшін келісім шарт жасағанда бұрынғы турбо-қозғалтқышын қайта жандандырды, бұл ресейлік ұлы князь үшін жасалған санаға ұқсас болды. Неміс келісімшарты бір жылдан кейін аяқталды, өндіріс жоспарлары болмады. Коанда көптеген соплормен тәжірибе жасағанмен, реактивті отын инъекциясы немесе ауа ағынындағы жануға қатысты ешқандай сәттілікке жетпеді. Осы жылы Джеффри Г. Смит «Gas Turbines and Jet Propulsion for Aircraft» кітабында технологиялық дамуды баяндады, бірақ Коанда туралы есімдерді атамады. 1950 жылдардағы «l'aviation d'Ader et des temps héroiques» еңбегінде авторлар Коанданың Исси-ле-Мулинода алғашқы реактивті ұшақты ұшырғанын мәлімдеді.

Ескерткіштер мен модельдер

2001 жылы салынған Coandă 1910 ұшағының толық көлемдегі көшірмесі Бухаресттегі Ұлттық әскери мұражайда, ал масштабтағы моделі Париждегі француз әуе және ғарыш мұражайында – Ле Бурже әуежайында орналасқан. Тарихи Issy les Moulineaux әуеайлағының орнында орнатылған үлкен тақтада әуеайлақпен ең тығыз байланысты үш ұшу пионерінің есімдері тізімделген: Луи Блерио, Альберто Сантос Дюмон және Анри Фарман. Кейіннен, Исси-ле-Мулино қаласының мэрі, L'Aéroclub de France және Румын авиация тарихы қауымдастығының қолдауымен, Коанда мен румын авиация инженері Траян Вуяға арналған тақташа жақын жердегі ғимаратқа орнатылды. Ұшақтың толық көлемді, жұмыс істейтін көшірмесін 2010 жылдың наурыз айында Румынияның Крайова қаласында I. R. Av. Крайова инженерлері мен бұрынғы сынаушы ұшқыштар тобы құрастыруға кірісті. Көшірме 1965 жылы Коанда қайта жөндеген жоспарларға негізделген, себебі 1910 жылғы жоспарлар жоғалып кеткен. Онда фюзеляж үшін ағаш емес, металл қолданылды, ал қозғалтқышы 1960 жылдардағы Aero L 29 Delfín әскери оқу ұшағы үшін жасалған Motorlet M 701 нағыз реактивті қозғалтқыш болды. 2010 жылдың қазан айында Румыния Ұлттық Банкі алғашқы реактивті ұшақтың құрылысына 100 жыл толуына орай күміс монета шығарды. 10 лейлік монета коллекционерлерге арналған, оның ресми сатып алу бағасы 220 лей болды. Монетаның аверс жағында ұшақ, ал реверс жағында Коанданың портреті бейнеленген, сонымен қатар румын тілінде "бірінші реактивті ұшақ" деп аударылатын сөздер де жазылған. Сол айда Румыния почтасының филателия бөлімі Romfilatelia реактивті ұшақтың 100 жылдығына арналған шектеулі санды филателиялық папка мен марка шығарды. Маркада Coandă 1910 ұшағының қазіргі ішкі құрылымы, инжекторлар мен жанар құрылғыларының суреті және Густав Эйфельдің: "Бұл бала 30, тіпті 50 жыл бұрын туылған" деген цитаты бейнеленген. Желтоқсан айында Еуропалық парламентте президент Ежи Бузек Coandă 1910 ұшағының құрастырылуы мен сынақтан өтуіне арналған 100 жылдық көрмені ашты.