Кіріспе

Орта ғасырдағы христиан қауымдарының мүшелері

Кулдилер (Céilí Dé;) – орта ғасырдағы Ирландия, Шотландия, Уэльс және Англиядағы аскетикалық христиандық монахтық және усақ қауымдарының мүшелері болған. Алдымен Ирландияда, кейін Шотландияда пайда болған, сосын кафедралық немесе коллегиялық шіркеулерге бекітілді; олар монахтарша өмір сүргенімен, монахтық уәде бермеген.

Этимология

Швейцариялық теолог Филип Шаффтың айтуынша, Culdee немесе Ceile De, немесе Kaledei термині алғаш рет 8 ғасырда қолданыла бастады. Бұл термин "көптеген даулар мен негізсіз теорияларға" себеп болғанымен, бұл Құдайдың қызметшілері немесе Оған табынушылары дегенді білдіруі мүмкін. Бұл термин, қоғамнан толық оқшауланып, қасиеттілікке жетісуді көздеген анхориттерге қатысты қолданылды. Кейіннен олар оқшауланған қауымдарға бірігіп, соңында дін қызметкерлерімен бірге канондық тәртіпке бағынды. Осы кезде Culdee атауы зайырлы канонмен шамалас мәнде қолданылатын болды. Алайда, Франсуа Бонифасқа сәйкес, Кульдиан шіркеуі 2 ғасырда құрылып, 5 ғасырда Ирландияда Сент-Патрикпен қайта жаңартылған.

Ирландия

IX ғасырда Ирландияда тоғыз орын (Армаг, Клонмакойз, Клонес, Девениш және Слайго) аталып өтіледі, онда Кальди қауымдастықтары құрылған. Оэнгус Кулди VIII ғасырдың соңғы ширегінде өмір сүрген және "Оэнгус мартирологиясы" – Félire Óengusso авторы ретінде белгілі. Ол 780 жылы Крум маңындағы Дисерт-Оенгусаны құрды. Оэнгус өмір сүрген Маэльруан Таллахт Кальдилері үшін олардың дұғаларын, оразаларын, құлшылықтарын, күнә тазартуын және жазаларын белгілеген ереже жасады, бірақ бұл ереже тіпті басқа Кальди орындарында да кеңінен қабылданғанына ешқандай дәлел жоқ. Федельмид мак Кримтайнн, Мюнстер патшасы (820–846) белгілі Кальди болған деседі. Уильям Ривздің айтуынша, олар зайырлы канондарға ұқсас болды және монастырьдық және приходтық дін қызметкерлері арасында ортақ орын алды. Армагта оларға приор жетекшілік етті және олардың саны он екіге жуық болды. Олар шіркеулердің діни қызметкерлері болды және собордың тұрақты қызметшілеріне айналды. Құдайға құлшылық етуді ұйымдастыру, әсіресе хормен ғибадат ету – олардың ерекше қызметі болды және собор экономикасының маңызды бөлігін құрады.

Шотландия

Шотландияда Кульдилер Ирландияға қарағанда көп болды: олар он үш монастырлық мекемеде орналасқан, сегізі соборлармен байланысты болды. 717 жылы Ионалық монахтарды пиктік патшасы Нехтан, Дерелидің ұлы, қуғынға ұшыратқан. Колумбаның монастырьларында, Ирландияда да, Шотландияда да, Колумбаның заманынан кейін ұзақ уақытқа дейін Кульдилер туралы ешқандай дерек жоқ: 1164 жылы ғана Кульдилер Ионада, бірақ бағынышты жағдайда екені айтылады. Лох-Левен Кульдилері Сент-Серф аралында тұрды, оны оларға шамамен 700 жылы пиктік принці Бруде сыйлаған. 1093 жылы олар аралдарын Сент-Эндрюс епископына мәңгілік тамақ пен киім-кешек алмастырып берді, бірақ 1144 жылы епископ Роберт олардың барлық киімдерін, кітаптарын және басқа да мүліктерін, аралмен бірге жаңадан құрылған Канондық Регулярға тапсырды, онда Кульдилер қосылған болуы мүмкін. Файфтегі Сент-Эндрюс қаласындағы Кульди капелласының қираған соборы мен қала қабырғасының солтүстік-шығысында көруге болады. Ол "Тастағы Әулие Марияға" арналған және крест тәрізді. Оны жергілікті Сент-Эндрюс шіркеулері Пасха күні таңертеңгі қызметке пайдаланады. Бастапқыда Файфте бірнеше Кульди мекемелері болған, олар 30 немесе 40 ғибадат етушіні қабылдайтын шағын, қарапайым құрылымдар еді, және мүмкін мұндай құрылым қазіргі шіркеуде немесе оның жанында тұрған. 1075 жылы Дунфермлин шіркеуінің негізін салу туралы жарлықты король Малкольм III берді, және ол шіркеуге берген мүліктерінің арасында Киркаладинит графтығы болды, сол кезде Киркальди осылай аталған. Дункельдтік Кринан, Маэль Колуим III-нің әкесі, абат емес абат болды, және дәстүр бойынша, тіпті дін қызметкерлері де үйленген, бірақ Шығыс Православ шіркеуінің дін қызметкерлерінен айырмашылығы, олар діни қызмет мерзімінде әйелдерінен бөлек тұрған. 12 ғасырдағы Кульди өмірінің суреттері айтарлықтай өзгеше. Шотландиядағы бас үйлер Сент-Эндрюсте, Сконде, Дункельдте, Лохлевенде, Абердинширдегі Монимускте, Абернети мен Бречинде орналасқан. Әрқайсысы өз абатының қарамағында болған, екі бөлімге бөлінген тәуелсіз мекеме болды. Кульди дін қызметкерлеріне үйленуге рұқсат етілді. Шамамен 1100 жылы Сент-Эндрюсте мұрагерлік бойынша қызмет атқаратын он үш Кульди болды, кейбіреулері шіркеудің қызметтеріне немесе халықтың қажеттіліктеріне қарағанда өздерінің өркендеуіне көбірек мән бергендей көрінеді. Лох-Левенде мұндай жартылай тәуелсіздіктің іздері жоқ. XIX ғасырдың шотландтық дін тарихшысы және пресвитериан дін қызметкері Джеймс Эйткен Уайли өзінің "Шотландия халқының тарихы" атты еңбегінде: "12 ғасыр, әсіресе Шотландия мен Бретаньде, екі түрлі христиан діні жерді иелену үшін күрескен уақыт болды, Рим шіркеуі мен ескі кельт ритуалы. Бұл дәуір Кульдилік пен Римдіктердің арасындағы шекаралық кезең болды. Олар жиі бір монастырда кездесіп, араласып жүрді, ал халықтың діни сенімі – наным-сенімдер мен аз ғана рухани шындықтардың қоспасы еді". Малкольм III-нің әйелі, королева Маргарет бастаған және оның ұлдары Александр I және Давид I жүзеге асырған Шотландия шіркеуін Рим билігіне бағындыруға бағытталған даулы қозғалыс болды. Бірте-бірте бүкіл билік Тургот пен оның епископтықтағы ізбасарларының қолына өтті. Канондық Регулярлар құрылды және кейбір Кульдилер Рим-католик шіркеуіне қосылды. Бас тартқандарға өмір бойы өздерінің табыстарынан жалға алуға рұқсат берілді және 14 ғасырдың басына дейін жеке, бірақ үнемі азайып бара жатқан топ ретінде қалды, епископ сайлауында дауыс беруден шеттетілген соң, олар тарихтан жоғалып кетті. Сол сияқты Монимуск Кульдилері, бастапқыда, бәлкім, Сент-Эндрюс колониясы, 13 ғасырдың басында Августин орденінің канондары болды, ал 1273 жылы Абернети. Абернети сияқты дөңгелек мұнарасымен танымал Бречинде Кульди преоры мен оның монахтары 1145 жылы Давид I құрған епархияның бөлімін құруға көмектесті, бірақ бұл атау бір-екі ұрпаққа дейін сақталды. Он үшінші ғасырдың соңында шотландтық Кульди үйлерінің көпшілігі жоғалып кетті. Кейбіреулері, мысалы, Дункельд пен Абернети, тұрақты канондармен алмастырылды: басқалары, мысалы, Бречин мен Дунблэйн, соборлық тараулардың енгізілуімен жойылды. Кем дегенде, Монифит атты бір кітапты бейтаныс адамдар сатып алған. Сент-Эндрюсте олар канониктермен қатар өмір сүрді және архиепископты сайлаудың ежелгі мәртебесіне берік тұрып қалды. Алайда Римде олардың талаптары қабылданбайды, ал 1273 жылы оларға тіпті дауыс беру құқығынан да айырылды. Олар 1332 жылға дейін Сент-Эндрюс жазбаларында аталып жүрді, онда олар "биік лауазымды дін қызметкерлерінен құралған шағын колледж, епископ пен корольмен тығыз байланысты болды".

Англия

Осыған ұқсас сіңірулер, әлбетте, Йорк Culdees-терінің жоғалуын түсіндіреді – бұл атауды қолданған жалғыз ағылшын мекемесі, 925 жылдан бастап Санкт-Петер шіркеуінің канондарымен байланысты болған. Олар он бірінші ғасырда собор шіркеуінде діни қызмет атқарумен қатар, аурулар мен кедейлерге көмектесетін. Норман архиепискобы басқарған жаңа собор салынған кезде, олар собормен байланысын үзді, бірақ қайырымдылықтардың арқасында мұқтаждарға көмектесуді жалғастырды. Олардың толық жоғалу мерзімі белгісіз. Бұл Англияда "Culdee" термині кездесетін жалғыз деректер.

Уэльс

"Кулди" термині Уэльсте сирек кездеседі. Біз Гиральдус Камбренсис заманында Солтүстік Уэльстегі Сноудон және Бардзи аралдарында болған, "Шектеу Ecclesiae" және "Itinerarium" еңбектерінде (шамамен 1190 ж.) еске алынған Кулди үйінің тағдырын білмейміз. Оның сөзіне қарағанда, бұл бұрынғы қауым ашкөз цистерциандықтар тарапынан ауыр қысымға ұшыраған.

Шығу тегі

Гектор Бойс өзінің Шотландия тарихының латын тіліндегі нұсқасында (1516) 9-дан 12-ғасырлардағы Culdees-ті 6-дан 8-ғасырлардағы ирланд және Иона монастыларының тікелей жалғасы деп көрсетеді. Кейбір зерттеушілер бұл пікірлерді Уильям Ривздің (1815–1892), Даун, Коннор және Дромор епискобы, жоққа шығарғанын айтады. Джеймс А. Уайли (1808–1890) Шотландиядағы Кулдилердің (Келедейлердің) Иона монахтарының кельт христиандық пелагиандық рухани дәстүрімен байланысты екенін нақты дәлелдермен көрсетеді. Ривз болса, Маэльруанның архиепископ Хродегангтың (766 жылы қайтыс болған) Мецте монахтар мен әлемдік дін қызметкерлері арасындағы орта буын ретінде канондарды құруы туралы хабардар болуы мүмкін дейді, олар монахтар тәртібін қабылдап, серт берусіз, түрлі шіркеулерде дін қызметкерлерінің міндеттерін атқарған.

Таллахт абатханасы (Тамхлахт монастыры)

Таллахт аббаттығы Culdee (Céile Dé) қозғалысының аналық үйі болды. Таллахт немесе Тамалхт ирланд тілінде "қорған" немесе "күмбез" дегенді білдіреді, бұл Парталон халқымен байланысты болған жұмалық обасы болған. Ол соншалықты маңызды мекеме болғандықтан, оны және Финглас монастырын "Ирландияның екі көзі" деп атаған. Маэль Руэйн – Таллахт (Дублин, Ирландия) монастырының негізін қалаушы және епископ-иегері. Ол Дал нАраидидің патшасы Оэнгобанның ұлы, Оэнгус Калдидің шәкірті болған. Монастырь Таллахт монастырындағы Félire Óengusso Céli Dé деп аталатын қолжазбада ирланд Culdee қасиеттілерінің және кейбір ирланд емес қасиеттілердің толыққанды шейіттер тізімін жасады. Бүгінде Маэльруэйн шіркеуі бұрынғы монастырь тұрған жерде орналасқан. Маэль Руэйн мен Оэнгус Céilí Dé монахтарының ережесін баяндайтын мәтіннің авторлары болды. Ең ерте кельт ритуалдық кітаптарының бірі – Стоу миссалы, Маэль Руэйннің қайтысынан кейін көп ұзамай Таллахт монастырында аяқталды, содан кейін Маэль Дитруйб атты шөлгеш Терриглас және Лорра монастырларына жеткізді. Маэль Руэйн осы абат, Терриглас Маэль Дитруйбінің Anam Cara-сы ретінде танымал болған. Архангелдің (Archangelum mirum magnum) әліпбилік гимні Маэль Руэйнге жатқызылады. Гиберно-латын гимні қасиетті Михаилды мақтайды, оның есімі Таллахт монастырының негізімен байланысты. Әннің көшірмесі Карлсруэдегі Бадише Ландесбиблиотекада сақталған.

Армаг (Ард Маха)

Алғашқы Калди шіркеулерінің кейбір орналасқан жерлері бұрынғы маңызды христиандық емес орындарға жақын немесе үстінде салынған. Ирландияда, мысалы, Әулие Патрик Ирландиядағы өзінің алғашқы тас шіркеуін салуды шешкенде, оны Емен Маханың ежелгі друид орынына мүмкіндігінше жақын салуға тырысты. Армагтағы екі кафедральдың ескісі тік беткейлі төбеде орналасқан, және Мәка патшайымы христиандықтан бұрынғы дәуірде осы төбені Емен Махадағы ежелгі бекіністі қорғау үшін таңдаған деген әңгіме бар.

Блатмақ

1953 жылы Блатмақтың ежелгі ирланд поэзияларының табылуы ерте ирланд тілінің корпусына ең ірі мәтіндік қосым болды, оның кейбір бөлімдері нашар сақталғандықтан әлі де аудармаланбаған және жарияланбаған күйде қалды. Олар бұрын Брехон және жазушы Михеал О Клеирхке тиесілі болған XVII ғасырға жататын ежелгі қолжазбалар жинағынан табылған. Оны ХХ ғасырдың Дублин Жоғары Білім беру институтының ғалымы Несса Ни Шеагхта ашты. Өлеңдер Джеймс Карнимен одан он бір жыл кейін Ирланд Мәтіндері Қоғамының 47-томдық монографиясында жарияланды. Олар 8-ғасырға, тіпті одан да ертерек кезеңге жатады және Мәсіхтің және Құдай ана Мариямның маңыздылығына қатысты толыққанды сілтемелерден тұрады. Карни Блатмақтың бұрын фили және друидтық ортадан шыққан болуы мүмкін екенін, бірақ оның поэзиясының құрылымын жан-жақты зерттеу нәтижесінде Кульди реформасы қозғалысының құрамына кіргенін болжайды, ол стилі жағынан Фелире Оэнгуссоға ұқсас.

Клонмакройз (Клуайн Мхик Нойс)

Маңызды Culdee монастыры Клонманоза болды: Төрт ұстаздың жылнамасында Конна мбохт (Кедейлердің Конны) есімді адам туралы айтылады, ол Culdees басшысы және Клонманоза епискобы болған. Клонманозда монахтар мен ғалымдар алғаш рет ежелгі, христиандыққа дейінгі Ирландия туралы ақпаратты мәтінге түсірді, бұл ақпарат бұрын ұрпақтан-ұрпаққа ауызша беріліп келген. Христиан дәуірінің келуімен Оэнгустың мартирологиясы Клонманозаның діни күшінің өсуін көрсетті, сол кезде христиандыққа дейінгі Круаханның маңыздылығы төмендеді. Раткроганның Таин Бо Куаилнге туралы әңгімесін алғаш рет Клонманоздағы кельт монахтары жазды, ал Лебор на Хуидреде де христиандыққа дейінгі Круаханға сілтемелер бар, оның негізгі жазушыларының бірі Маэль Муйре мак Сейлешаир болды. Клонманоздан шыққан немесе онымен байланысты басқа қолжазбаларға Хроника Скоторум, Лекан кітабы және Тигернах жылнамалары кіреді. Лекан кітабында Ирландияның соңғы язычник патшасы Диармайт мак Сербайл туралы әңгіме және оның кейінгі өлімі туралы мәліметтер сипатталған. Патшаның друиді Бек мак Де оның өлімі күні Колум Кильге кездескенде үш рет өлімге ұшырайтынын болжады. Диармайт мак Сербайлды Крутиннің сол кездегі патшасы Аэд Дуб мак Суибни өлтірді. Кейбір ерте мәтіндерде Ирландия патшалары Диармайт мак Сербайл мен Мюрчертач мак Эркей екеуі де Самайн күні үш рет өлген болуы мүмкін, бұл адамдық құрбандыққа байланысты болуы мүмкін, сияқты Ирландия батпақтарында табылған өлі адамдар. Ежелгі Ирландияда Самайн маңында корольді немесе жоғары мәртебелі адамды құрбан ету дәстүр болған, бұл Төрт ұстаздың жылнамаларында айтылғандай, Crom Cruach құдайына, жиын-терімге, Самайнға байланысты ежелгі дәстүрге дейін жетеді, сонымен қатар ол ирланд мифологиясындағы Sídhe құрамына кіретін бассыз атты жігітке де байланысты. Диармайттың өлімінен кейін Аэд Тире аралына қашып, онда ол Culdee діни қызметкері болу үшін оқыды, бұл Колумба мен Адомнанды қатты ашуландырды. Колумба бұл жаңалықты естіп, Аэд Дуб мак Суибнидің үш рет өліміне әкелетін қарғыс айтты.

Девениш аралы (Damh Inis)

Ферманагтағы Лох-Эрндегі Девениш аралында Кульди (Céilí Dé) қауымын Әулие Молеза құрған, ол оратория мен дөңгелек мұнарадан тұрды. Девениш аралы христиан дініне дейінгі тасқа қашалған бас мүсіндері жасау дәстүрін жалғастырды, осындай құрылымдар Лох-Эрндегі Пэган Боа аралында да кездеседі. Көлдің өзі аңыздарға толы, өзінің баншиі мен әруақтары бар. Көне христиандыққа дейінгі халық ауыз әңгімелерінде айтылуынша, аралдағы алғашқы қонысты Ольхам Фодхла салған.

Сент-Сечналл шіркеуі, Дуншафлин (Cill Sechnaill, Dún Seachlainn)

Сехналл (Secundinus) – Мит графтығындағы Домнах Сехнаиллдің негізін қалаушы және қасиетті қамқоршысы. Ортағасырлық дәстүрде ол әулие Патриктің шәкірті және Армағтың алғашқы епископтарының бірі ретінде танылған. Дегенмен, қазіргі заманғы тарихшылар оның әулие Патрикпен байланысын күмәндандырып, бұл дәстүрдің кейіннен Армағ тарихшылары өздерінің қасиетті қамқоршысын жоғары қою үшін ойлап тапқандығын айтады. Секундиннің Палладидің серігі болуы да мүмкін. Секундин әулие Патрикті мадақтаған ерте латын әнұранының авторы, ол «Audite Omnes Amantes» («Барлық сүйіп тұрғандар тыңдаңыздар») немесе Секундиннің әнұраны деп белгілі, және трохаик септенарда жазылған. Осы әнұранның ең көне нұсқасы 7 ғасырдың соңындағы Бангор антифонарийінде сақталған.

Форе абатлығы (Майнistir Фобхаир)

Фордадағы христиан монастырын әулие Фейчин құрды, онда 300-ге жуық монах және 2000 студент тұрған деп есептеледі. Бүгінде, сол монастырьдің үстіне 12 ғасырда салынған әулие Фейчин шіркеуінің Норманға дейінгі ғимараты ғана қалды. Бұл қиратылыстар Лаукрю Кейрнс қабірлері мен мегалиттік құрылымдарының жанында орналасқан. Әулие Фейчин бір кезде Коннахт және Мит аймақтарындағы Муймн, Луигне және Лайгне тайпалары арасында делдалдық қызмет атқарған деген мәлімдеме бар. Әулиенің аты ежелгі ирланд тіліндегі "fiach" сөзінен шыққан болуы мүмкін, ол "қараға" дегенді білдіреді. Бұл атау "Фелире Оэнгуссо" кітабына қосылған түсіндірмеде былай делінеді: оның анасы оны сүйекті шайнағанда "кішкентай қарағым!" деп айқайлаған. "Фор" деген жер аты ирланд тіліндегі "Фобхар" сөзінің ағылшынша нұсқасы, яғни "су бұлақтары" деген мағынаны білдіреді. Әулие Фейчинмен байланысты екі құдық бар: біреуі Догфейгин құдығы, ал екіншісі – ирланд тілінен аударғанда "ас үй құдығы" деген мағына беретін Тобернакогани құдығы.

Скеттери аралы (Инис Кэтай)

Скеле-Де монастыры Скетери аралында немесе Инис-Катхайда орналасқан, ол монастырь мен дөңгелек мұнарадан тұратын. Бұл арал бір кезде 6 ғасырлық әулие Сенан мак Гиркиннің усатысы болған. Сенен есімі христиандық және еркек түріндегі Сионнаннан (Шеннон деп айтылады) шыққан, ол Шеннон өзенінің бастауымен байланысты пұтқа табынушы өзен құдайы. Аралдың атына байланысты көне ирланд сөзі – катах, сондай-ақ Фест деп те аталады. Катах сөзі «теңіз жыланы» деп аударылады, ол ирланд халық әңгімелеріндегі Aos sí құрамына кірген; бұл христиандық кезеңге дейінгі заманнан қалған аңызды теңіз құбыжығы, ол бір кезде аралда тұрып, арал тұрғындарына үрей келтірген. Катах сөзі «шайқас» деген мағынаны да білдіреді, яғни әулие Сенан алып жыланмен күресіп жеңген. Аңыз бойынша, катах «көздері отты жалынды, отты демімен, уды түкіріп, қорқынышты жауырын ашты», бірақ Сенан қолды белгі жасады, ал құбыжық құлап, тізбекке байланып, Дулу көліне тасталды. Әулие Сенан және Амра Сенайнның («Сенан мақтауы») хагиографиясы Лебар Брек қолжазбасында сақталған, сонымен қатар онда аралда өмір сүрген катахтардың жынысы сияқты нақты ақпараттар бар. Бұл поэманы Сенанның досы, Ирландияның бас Олламы Далан Форгейл жазған. Сенан катахты қуғаннан кейін оны Скетериден Дулу көліне қарай айдады. Жергілікті басшы МақТейл друидті жалдап, әулиеге қарғыс салғызды. Алайда, друид жақын маңдағы аралға қонғанда, толқын оны жарып, өлімге ұшыратты. Арал әлі күнге дейін Каррайг а Драуи немесе Друидтің тасы деп аталады. Ол Хог аралы мен Скетери аралығында орналасқан және су деңгейі төмендеген кезде көрінеді. Әулие Колумбаның Забур кітабында Q (Qui Habitat) әрпінің басындағы әріп безендіріліп, балығына ұқсас құбыжықтың жылан тәрізді басы, ашық аузы және мойнындағы айқыш белгісі бейнеленген. Үлкен әріп кішкентай «g» әрпіне ұқсаса да, шындығында «Qui habitat» сөзі үшін «q» әрпін білдіреді, яғни 91-Забурдың басындағы «Ол тұратын» деген сөздер. Бұл псалтирь Бенбулбин маңындағы «Кітап шайқасы» деп белгілі оқиғаның басты себебі болды. Әулие Сенан сияқты, шотланд халық әңгімелерінде әулие Колумба да 565 жылы Лох-Несс құбыжығы түріндегі сулы құбыжыққа тап болған. Әулие Сенанның қазасынан кейін Инис Катайда епископ болып қызмет еткен және Сенанның шәкірті болған тағы бір маңызды монах – әулие Аэдан. Félire Óengusso-да әулие Аэданды Aedán in grían geldae, Inse Medcoit деп сипаттаған, бұл «Inis Medcoit-тің жарқын күні Аэдан» дегенді білдіреді, ал Inis Medcoit – Lindisfarne-нің ескі ирландша атауы, ол Hen Ogledd тіліндегі Ynys Medcant-тің Cumbric жазылуының ескі ирландша түрі.

Шотландиядағы кульдилер

Шотландияда Иона аралында қасиетті пұтқа табынушылардың орны болған, ол Иннис на Друинах (Друидтер аралы) деп те аталатын. Кейін 9-ғасырдағы Шотландиядағы Кулди қозғалысының маңызды тұлғасы Ионалық Диармит болды. Диармит Ионаның аббаттығын тоқыраудың тереңдігіне батып, 9 ғасырдың басында белгісіз болашаққа тап болған кезде, аббатханаға викингтердің шабуылдары мен тонаулары үнемі шабуылдаған кезде, Колумбаның көптеген жәдігерлері Келс аббаттығына көшірілді. Келс аббаттығы шын мәнінде бірнеше ғасыр бұрын Колумбамен 550 жылы бас патша Диармайт мак Сербайлдың рұқсатымен құрылған болса да, аббатхананың алғашқы құрылуынан кейін он жыл ішінде сол бас патша өзінің Брехонының кеңесімен Колумбаға қарсы сот үкімін шығарды. Терең ойлану кезеңінен кейін Колумба Инишмуррейге барып, қарт шөлге және оның Анам Карасы Сент Молезаға өзінің кінәсін мойындады. Ол монахқа күнәсін кешіру үшін өз елінен тұрақты түрде кетіп, христиан дініне 300 адамның өмірін құрбан еткен христиан дініне айналдыруды ұсынды. Көп ұзамай Колумба Даль-Риатаға немесе Батыс Шотландияға жөнелтіліп, 563 жылы Иона аббаттығына негіз салды. 9 ғасырдың аяғында Ионаның көптеген колумбалық жәдігерлері викингтердің шабуылы кезінде Дункельдке, мүмкін, алдымен Келл арқылы барды. Бір кезде Колумба Даль-Риата королі Аедан мак Габрайнды тұсауын тігу үшін қолданған Лиа Файл, ол Ирландия немесе Британия королін бірінші рет майлау деп аталады. Аедан мак Габрайн - Шотландия патшаларының алғашқысы, ол Гласневиннің Сент Моби жазған Берчанның пайғамбарлығында аталған. Тасқыр тасы 9 ғасырда ауыр викингтік шабуылдарға байланысты Ионадан Дункельдке көшірілді. Дункельд аббаттығы қысқа уақытқа Альбадағы Билік пен Діннің негізгі орнына айналды, ал тасты кейіннен Атоллға және ақырында Скон аббаттығына көшірді. Томас Оуэн Клэнси сияқты ғалымдар Ионаның абаты Диармайтті Ионадан тыс жердегі Céli Dé шіркеуінің пиктар мен Альба жеріне таралуына ықпал еткен тұлға ретінде бағалады. Céli Dé қозғалысы кельттік христиан шіркеуінің реформаланған Колумбадан кейінгі түрі ретінде қарастырылды. Диармит Ионаның Таллахт монастырымен тығыз байланысы болды, ол кейде Маэль Руэйннің шәкірті, Кастледермоттың Диармит мак Аида Роин деп аталатын Кулди абысы, Аэд Роиннің ұлы және Маэль Руэйннің бірлігі туралы айтылған Даль Фиатахтың ұрпағы. Ионаның Диармаиті ежелгі гаэль тіліндегі Комарбе атағын алған болар, бұл ортағасырлық Шотландияда Ионаның абатына қолданылған ерекше тұқым қуалау мәртебесі. Жалпы алғанда, Комарба деп саналатын абат Корольдіктің бас епископы болып саналды және өздеріне белгілі бір құқықтар мен бостандықтарды алды. Әбулер іс жүзінде жер иелері болған және Термон деп аталатын кең жерлерге ие болған, олардың жалға алушыларына белгілі бір артықшылықтар берілді, өйткені ол жерде отырған абат бір қанға, негізін қалаушы әулиенің мұрагері және негізін қалаушы әулиенің молдарының сақтаушысы болды. Ионаның Коарб атағын иеленген соңғы абаттары, көбінесе, Ионаның Диармаиты және оның мұрагері Индрехтах болды. Ақырғы Монахтар және Ионаның Колумбалық жәдігерлері жаңадан құрылған монастырларға қашып кетті, Коарб атағы оларды Дункельд сияқты жаңа монастырларға ертіп келді. Коарбтың лауазымы қажет емес еді, ол Ионадағы Колумбаның абаттарына ғана қатысты. Бұл кельттік христиан абаттарына қатысты қолданылды, мысалы, МакЛеа кланы Аргилдің "Сент Молуагтың Коарбы" болды. Армаг кітабында Қамбардағы Сент-Патриктің Torbach mac Gormáin деп сипатталған. Сэнхас Мардың бір бөлігін құрайтын Córus Bésgnai деп аталатын ертедегі қоғам мен кельттік христиан шіркеуінің қарым-қатынасы туралы көне ирландтық заң трактаты бар. Діни тарихшы және антиквариус Годфри Хиггинс Кулдилер - друиттердің соңғы қалдықтары деп сенді және Ионаның мұрагерлік абысы Коарбтың лауазымы Корибанттардың финикиялық дәстүрімен байланысты болды, олар Галлидің діни қызметкерлері сияқты Кибеланы, Бригидке көп жағынан ұқсас құдайларды, екеуі де жалған Жердің, Жүктілік пен Ана құдайдың өкілі. Корибанттар сонымен қатар жабайы таудың құдайлары, металл өңдеу, қой бағу, аң аулау және ара шаруашылығының өнертапқыштары Куреттермен байланысты. Шотландиядағы көптеген маңызды аббатханалар мен монастырлар кельттік христиандық кульдтер ғибадат орындары болған жерлерде құрылған және салынған. Бір ерекше мысал - Кульрос аббаттығы, ол Санкт-Серф Инчтің Кульдидің ежелгі шіркеуінің үстінде салынған. Culross атауы шотланд гаэл...

Иона абатлығы

Иона аббаттығының негізін қалаушы, әулие Колумба, Шотландияға сапар шегуден бұрын Круйтнечанның қамқорлығында болды және ол осындай зор нәтижелерге әкелетін терең діни сезімді дамытты. Ескі ирланд тілінде оған Coluim Cille деген есім берілді, яғни "кеудесінен көгершін", себебі Cille сөзі шөлмешінің тұрағын білдірді, ал "шіркеу" деген мағынаны кейінірек ирланд тілінде алды. Ирландияның ежелгі жазбаларында айтылғандай, ол өзінің псалмдарын оқитын тұрағынан жиі көрші балалармен кездесуге шығар еді, ал балалар: "Біздің кішкентай Колум бүгін Тир Лудхдектегі Цинэлл Конайлдегі тұрағынан келді ме?" деп сұрайтын. Айонада тұрғанда, оның ағаштан жасалған шөлмеші тұрағы "Тòrr an Aba" деп аталатын, яғни "аббаттың төбесі" деп аударылатын еді. Coluim Cille кейіннен латын тілінде Columba деп жазылды, бұл есім көгершіндер мен қазбалармен байланысты, сонымен қатар еврей тілінде "көгершін" сөзінің аудармасы Иона, ол Киелі кітаптағы Йона пайғамбардың есімінен шыққан.

Жасырын

Қасиетті Колумба, Дункельд Culdee аббатына ұқсас, Cenél Conaill патшалық әулетінің ұрпағы болды. Дункельд соборының құрылысшысы Константин мак Фергуза болды, ол Колумба салған алдыңғы шіркеудің орнына салынды. Бұл собор Таллахт шейіттерінің мартирологиясында еске алынады, онда ол сол кездегі маңызды Céli Dé монастырьларының бірі деп көрсетілген. Céli Dé-нің қамқоршысы ретінде, ол Дункельдтегі қозғалыстың маңызды реформаторы болды, және мүмкін Иона аббаты Диармайтпен бірлесіп жұмыс істеген, мартирологияда ол Константин Брито но мак Фергуса до Круитнехайб деп сипатталған, яғни пиктің ұлы, британиялық Фергус. Дальриада патшалары жаңа біріккен Альба Королдығына енген кезде, Танист тасы қысқа мерзімге Дункельдке, содан кейін Скон аббаттығына көшірілді.

Моут төбесі

Моут төбесінің друидтық үйіндісі – шотландтық Кулдилердің Скон аббаттығын (кейіннен августиндік канондарға тиесілі болған) салған орны. Бүгінде Скон сарайы бұл монастырь тұрған жерге салынған. Моут төбесінің тарихи маңызы Тара төбесіне ұқсас, Моут төбесі немесе Статут төбесі христиандық кезеңге дейін сот отырыстары өткізілетін Брехон төбесі ретінде танымал болды. Оның аты сондай-ақ тарихи Мютиль ауылымен байланысты, ол маңызды Кулди орталығы болған. Мютиль атауы шотланд гаэль тілінде Maothail деп аударылады, яғни "жұмсақ жер", бұл, мүмкін, Maigh Rein-мен байланысты. Maigh Rein – Слиабх ан Иарайннмен тығыз байланысты Конмахайкне деп аталатын ежелгі халықтан тұратын ру. Кельт мифологиясында Туатха де Дананн алғаш рет 1 мамырда (Беалтайн) Ирландияға Фет фиада арқылы, яғни "қара бұлттардың" ішінде Слиабх ан Иарайн тауынан келгендігі айтылады.

Монимск монастыры

Монимуск қаласына келген ең алғашқы христиан миссионерлері – августиндіктер келгенге және Монимуск аббаттығы салынғанға дейінгі Culdees немесе 'Құдайдың қызметшілері' болды. Олар, әдетте, Уиторннан Пикттер еліне келген әулие Ниниан мен оның миссионерлерінің ізбасарлары еді. Монимуск атауы көне гаэль тіліндегі "Muni немесе Muine muisc" сөздерінен шыққан, ол "ұлы, зиянды тоғай немесе бұта" деп аударылады. Culdee монахтары Еуропаның түрлі аймақтарында болған, кез келген орталық шіркеу ұйымына бағынуға қарсылық білдірген, еремит миссионерлер қоғамы болған секілді. Монимуск реликвиясы – Шотландиядағы кельт шіркеуінің сақталған ең құнды мұрасы. Бастапқыда ол әулие Колумбаның сүйегін сақтаған, қасиетті реликвия ретінде құрметтелген және Баннокберн шайқасында шотланд әскерінің алдынан шығарылған. Монимусктегі ең алғашқы Culdee приорының ежелгі гаэльдік атауы Маэль Бригте немесе кейінірек латыншаға аударылғанда Бриций деп аталған, бұл "әулие Бригиттің жақтасы" деген мағынаны білдіреді.

Фортингалл

Фортингалл ауылы немесе гаэль тілінде Fartairchill, "Қазан шіркеуі" дегенді білдіреді, яғни "қазанның немесе тік беткейдің етегіндегі шіркеу". Ауылда христиан шіркеуін алғаш рет Иона епискобы Коэдди құрды. Ескі шіркеу аумағында, кейбір деректерге сәйкес, 5000 жылға дейін өмір сүрген, Британ аралдарындағы ең көне ағаш саналатын шаған ағашы бар. Самайин және Белтайн сияқты ежелгі гаэль оттық мерекелері де жақын жердегі қасиетті Кэрн-на-Марбх төбесінде тойланды, бұл аймақта христиандық пайда болуынан әлдеқайда бұрын болған.

Рейндер патшалығы

Оенгустың мартирологиясы ежелгі норвегиялық-гейлдік халық, Рейн патшалығы (сондай-ақ На Ренна немесе Аралдар патшалығы деп те аталады) туралы мәлімет береді. Бұл патшалық бір кезде Шотландияның батыс аралдарында болған және Ирландия теңізінің бойындағы маңызды жерлерді де қамтыған. Бұл патшалыққа Галлоуэй аймағы да кіреді, бұл атау көне ирланд тіліндегі ‘Gallgaidhel’ сөзінен шыққан, яғни «гейлдердің арасында өмір сүретін шетелдік (gall)», ол Орта ғасырларда Галлоуэйде тұратын скандинавиялық және гейлдік этностың аралас халқына сілтеме жасайды. Галлоуэй аймағына Шотландияның Вигтауншир облысының оңтүстік-батысындағы балға пішіндес жарым аралы кірді. Бұл норвегиялық-гейлдік Корольдіктің негізін қалаушы билеуші ​​династиясы – күшті Уи Íмаир немесе Ивар династиясы, оны Íмар құрған. 9 ғасырлық Фэлире Óенгуссо Бут аралындағы Әулие Блейнге арналған естелік шарасында оны «Blááni epscopi Cinn Garad i nGallgaedelaib» деп сипаттады, бұл «Галл Гейлдегі Кингхарт епископы Блейннің тойы» деп аударылады. Бұл Әулие Блейн Кингхарт пен Бут аралында болған кезде аймақ На Ренна мен Аралдар епархиясының бір бөлігі болған деген жорамал тудырады. Норвегиялық-гейлдік Рейн Корольдігі соңғы король Магнус VI 1266 жылғы Перт шартында Батыс аралдарды Шотландия Корольдігіне өткізіп берген кезде құлады. Аралдар Корольдігінің көптеген корольдері Ирландия жылнамаларында тіркелген, мысалы, Төрт шебердің жылнамасы, Тигернах жылнамасы, Иннисфаллен жылнамасы және Senchus fer n Alban. Оркней, Фарер және Исландиядағы алғашқы скандинавиялық қоныс салушылардың кейбіреулері Вестмен деп аталатын норвегиялық-гейлдіктер болған. Скандинавиялықтар осы аралдарға алғаш рет келгенде, олар папар деп аталатын Culdee монахтарының қауымын тапты. Оркней аралдарындағы көптеген жерлердің аттары осы келімсек гейлдік монахтардың құрметіне берілген, мысалы Паббай, «Папар аралы (Culdee)» немесе Пабай.

Уэльс пен Корнуоллдағы кульдилер

Уэльс пен Корнуоллдағы келт қасиеттілеріне қатысты «Culdee» атауы сирек қолданылса да, олардың көптегені шөлге уытқан құдайлардың нанымдары мен дәстүрлерін жаңа христиан дәуіріне жеткізген, бастапқыда усақ тұрғын жайларда және анкориттер ретінде өмір сүрді. Олар батпақтар, ормандар және кішкентай теңіз аралдары сияқты шөлде оқшауланған жерлерде, әсіресе друидтер дәуірінен бері маңызды орындар саналған жерлерде қоныстанды. Кейіннен бұл жерлер ірі кельт христиан монастырларына айналды. Монастырь өмірінің ең белгілі «аралдық» орталықтары Англси мен Бардсиде орналасқан. Уэльстегі кельт христиан шіркеуі кеш орта ғасырға дейін Рим Папасынан тәуелсіз болды және Кентербери мен Сент-Августин ерте Уэльс шіркеуіне енгізуге тырысқан Грегориандық реформаларға қарсы тұрды.

Қасиетті Давид

11 ғасырда Ригифарх жазбаларына дейін, Сент-Дэвид Уэльсте ғана емес, Ирландия теңізінің ар жағында да маңызды беделге ие болған. Киелі Дәуіт туралы ең алғашқы мәліметтер 730 жылғы Ирландия қасиеттілерінің тізімінде кездеседі, онда ол Киелі Кадог пен Киелі Гилдаспен бірге «Британияның қасиетті адамдары» деп сипатталған үш уэльс қасиеттісінің бірі ретінде аталған. Оның 1 наурыздағы мерекесі туралы ең алғашқы жазбалар Таллахттың латынша мартирологиясында және Фэлире Оенгуссоның көне ирландша мартирологиясында сақталған. Бұл еңбектердің авторы бір адам болуы мүмкін, ал 800 жыл шамасында Таллахттың Сели Де қауымы жасағандығы да мүмкін. 9 ғасырдың басында Таллахт монастырындағы келт кульди монахтары Сент-Дэвидтің ежелгі шұңқырын «Давид Силь Муни» деп атаған. «Муни» немесе «Муин» (қазіргі ирланд тілінде) сөздері ескі ирланд тілінде «қалдықтар» немесе «бұталы тоғай» деген мағынаны білдіреді. Осыдан «Мениу» және латын тіліндегі «Меневия» сөздері туындаған. «Mynyw» атауы әулиеге де, жерге де қатысты, ол өмірі бойы онымен бірге болды, алғашқы шұңқырынан бастап. Ол бала кезінде, білім алғанда және алғашқы аскеттік қауымын құрғанда Хенфюньюде болған деген болжам бар. Бұл атаудың мағынасы «Ескі (Hen) бұта (Mynyw)» дегенді білдіреді. Минью епископының тарихы римдік кезеңге дейінгі дәуірге дейін, Деметей тайпасына, сондай-ақ Дифед патшалығының көп бөлігін мекендеген Дизи тайпасына дейін жетеді. Уэльс триадаларында Минью король Артурдың үш сарайының бірі ретінде аталған, ал қалған екеуі – Целивиг пен Пен Рионидд. Сент-Дэвидтің мерекесі алғаш рет 10 ғасырда «Камбрия жылнамаларында» тіркелген, ал 1120 жылы папа Калликст II оны қасиетті деп жариялағаннан кейін 12 ғасырдан бастап ресми түрде тойлана бастады. 1120 жылы папа Каликст II Бернардтың (Меневия епискобы) еңбегінің арқасында Давидты Киелі орынға ресми түрде мойындады. Сент-Дэвидс немесе Меневия соборы Ұлыбританиядағы ең кішкентай қала болып саналады және Алун өзенінің жанындағы қарапайым шұңқыр ретінде бастау алған. Алун өзені оңтүстік-батысқа қарай ағып, Сент-Брайдс шығанағына құяды. Бұл шығанайдың аты Сент-Бригидтің (Sant Ffraid) уэльс тіліндегі нұсқасынан шыққан. Сабина Баринг Гулд сияқты ғалымдар, көптеген адамдардың сеніміне қарамастан, уэльстік Бригиданың (Сант Ффрейд) Кильдарлық Бригидадан ерекше екеніне күмәндік білдірген. Аңыз бойынша, ол теңізден Глан-Конвиге ағаш кесегімен келген ирландиялық монах болған. Донегал мартирологиясында ол «Силь Мюйннің Бригидасы» деп сипатталған, оның монастырлық ұясы осында орналасқан және мерекесі 12 қарашада тойланады. Шығанақтың солтүстігінде Сент-Дэвидс-Хед орналасқан. Culhwch және Olwen жырларында айтылғандай, Трх Трюиттің мифтік жабайы шошқасы Ирландиядан Ирландия теңізінен өтіп, Оңтүстік Уэльс және Корнуолл арқылы саяхатын бастаған жер осы болған. Уэльстік кельт ғалымы Джон Рис Вельс жылнамасы мен Честер синодында «Moni Iudeorum» деп аталған Сент-Дэвидс немесе Минью маңындағы аймақты талқылаған. Рис кейбір ғалымдардың «Iudeorum» сөзінің «юттар» тайпасына қатысты болуы мүмкін деген пікірін ұсынғанын айтады, бірақ ол бұл көзқарас дұрыс емес деп санайды. Оның орнына, ол олардың канаандық финикиялықтардан шыққандығын, Мюнстер халқымен және Ирландияны жаулап алып, Огам әліпбиін әкелген милесиялықтармен алыс туысқандығын айтқан. Деметейлер, Думнония сияқты басқа кельт бритондық тайпалары сияқты, финикиялықтардың ұрпақтары болуы мүмкін және олардың тегі Испанияға дейін жетеді. Дюмония жерлері кейде Касситеридтер аралдарымен байланысты болған, мысалы, Иктис аралы.

Калдей аралы

Калдей аралының тарихы 1500 жылдан астам уақытқа созылады, 5 ғасырда алғашқы кельт монастыры салынған кезге дейін. Арал Инис Быр деп аталған, ол 6 ғасырдағы қасиетті Пирдің есімімен байланысты. Пир шамамен 500 жылы монастырьдың аббаты ретінде «Сент Самсонның өмірінде» есімдері тіркелген. 20 ғасырдың басынан бері бұл жерде цистерциандық монахтардың тобы тұрып, бұрыннан бар кельт дәстүрлерін жалғастырып келеді. Калдей аралындағы ескі монастырьдың бөлігі – Сент-Илтид шіркеуінде Калдей огам тасы бар. Тас 5 немесе 6 ғасырға жатады және ол Ирландияда пайда болған ежелгі огам жазуымен қатар латын тілінде де жазуларды қамтиды. Онда «Магль Дубр» деп жазылған, бұл «Дюбрицийдің шашы қырқылған қызметшісі» деген мағынаны білдіреді және Сент Самсон, Калдей аралының аббаты жазған. Огам тасы қазіргі шіркеуге дейін болған ескі кельт христиан шіркеуіне тиесілі болған, ол 19 ғасырда монастырь аумағында қазылып алынған.

Сант Ффрейд (Бригида) және Солтүстік Уэльстің кельт қасиеттілері

Солтүстік Уэльстің Сант Ффрейд (Бригит) – аңыз бойынша, теңізден Глан-Конвидегі жүзіп келген шөпте алғаш құрғаққа шыққан ирландтық монах. Ол сонымен қатар Англси аралымен де тығыз байланысты. Ол Треарддур шығанағының қасиетті қамқоршысы, онда Глан-Конвиге ұқсас миф бар, ол Ирландиядан жүзіп келген шөпте келгенін айтады. Мэйни бұғазындағы Брэйнт өзені атын Киелімен бөліседі, бірақ шын мәнінде оның аты христиандыққа дейінгі Бригиданың пұтқа табынушы әйел құдайларынан алынған. Уэльстің бардтық поэзиясының көне өлеңі «Гофара Брэйнт» деп аталады. Онда Бриганттардың соңғы патшаларының бірі Кадуэллон ап Кадфанды өлтіргеннен кейін өзеннің ағып, жағалауларын жарып кеткені суреттеледі. Бұл ежелгі келттік дәстүр бойынша патша жермен үйленген, ал өзеннің жағалауларын су басу жер құдайының оның қазасы туралы хабардан терең қайғыруын көрсетеді. Өлең, мүмкін, Уэльстегі ауызша бардтық дәстүрге дейін жетеді және Талисин кітабындағы «Бардтардың бүгілулері» бөлімінде кездеседі. Кельт ғалымы Д. А. Бинчи уэльстік сөз «Брениннің» «патша» емес, бастапқыда «Бригантия рулық құдайының жұбайы» дегенді білдіргенін айтқан теорияны ұсынды. Өзеннің аты – Афон Брэйнт, Рим империясы кезеңінде Солтүстік Уэльске қоныс аударған ертедегі ирланд қоныс аударушыларынан шыққан болуы мүмкін. Кельттер өз көлдері мен өзендеріне құдайлардың есімдерін берген. Льен түбегінің аты ирландтықтардан шыққан деп есептеледі. «Llŷn» сөзі ежелгі ирланд тілінен аударғанда Лайгин тайпасын білдіреді, Лайнстер провинциясы да осыдан шыққан. Птолемей жарым аралы Ganganorum Promontorium (ағылшынша: Gangani жарым аралы) деп атады; Gangani – Оңтүстік Ленстермен байланысты Корионди тайпасымен тығыз байланысты Ирландия кельттерінің теңізде жылжымалы тайпасы. Чарльз Эдвардс, Уолдман және Мейсон сияқты жазушылар Кориондинің Корионотота тайпасымен, ежелгі британиялықтардың Солтүстік кельт тайпасымен байланысын ұсынды. Льен түбегіндегі маңызды кельт әулиесі Сент-Бейно алғаш рет кельттік әулие ретінде тіркелді, оның мерекесі тоғызыншы ғасырда 21 сәуірде Таллахт пен Горманның ирландтық мартирологияларында болды. Ол «Клинног Фавр» монастырын құрды, бұл ағылшын тілінен аударғанда «күлте ағаштардың орны» дегенді білдіреді. Аңыз бойынша, ол өлім жатында «барлық қасиеттілер мен друидтер» туралы аян көрген. Сент-Бьюноның құдығы дәстүрлі түрде ауру балаларды емдеу үшін пайдаланылған, емделген баланы Сент-Бьюноның шіркеуіне алып барып, Бьюноның қабірінде бір түн бойы жапыраққа жапқан. Кельт қасиеттілеріне немесе монастырларына арналған киелі құдықтар бір кездері кельт құдайымен немесе әйел құдаймен байланысты болған. Бардсли аралы Ұлыбританияның алғашқы оқшау тұрған діни адамдары болған Кальдилердің, яғни Колидейлердің, мекені болғанға ұқсайды. Бардсидегі (Энлли) монастырь Солтүстік Уэльстегі ең көне діни мекемелердің бірі болды, оны Ллиньонның патшасы Энион Френин құрды, ол сондай-ақ осы аралда 9-шы ғасырдың ортасында колледж құрды. Дюбриций, Кэрлеон архиепискобы, Сент-Дэвидс пайдасына отставкаға кеткен, Бардзиге зейнеткерлікке кетті, ол 612 жылы қайтыс болды, бұл жағдайдан осы уақытқа дейін мұнда діни мекеме болғаны анық. 1220 жылы Speculum Ecclesiae-де жазған Уэльс Геральды Энллидің кельттік монастырлары мен Бедгельерт монастырлары үшін «coelibes sive coli dei» терминін қолданды, ол «ұялдаған немесе Құдайға табыну» дегенді білдіреді. Бұл ежелгі ирланд тіліндегі Céilí Dé сөзінен шыққан, яғни «Құдайдың қызметшілері» деген мағынаны білдіреді. Аралдағы ХІІІ ғасырдағы христиан монастырының жанындағы ескі жеміс бағында 1998 жылы Ян Стуррок кейіннен «әлемдегі ең сирек алма ағаштары» деп аталды. Джон Кох, Эрик П. Хэмп және тағы басқа тарихшылар Гвинендтің кең аймақтық атауы шын мәнінде көне ирланд тілінде «Фени» сөзімен байланысты деген пікірді алға тартты. Бұл сөз ежелгі Ирландияда таза аборигендік халық деген мағынаны білдіретін сөз болды, Гойдель сөзіне ұқсас, ол орман мен орманда тұратын тайпамен, еркін иелік етуші (Фейн) адамдармен байланысты. Бастапқы ирланд тілінде weidh n сөзі «ормандық адамдар» немесе «жабайы адамдар» дегенді білдірсе, Proto-Ind European тілінде gwyn («ақ, әдемі») және weydh («ағаш, жабайы жер») сөздерінің бірігуі. Уэльс тілінде ирланд немесе гойдель деген сөз «Gwyddel» деп аталады, бұл сөздің уэльс тілінде екі мағынасы бар: «жабайы немесе варвар». Латын тілінде Гвинед Венедотия деп аталды, бұл «Ueneda» бритондық сөзінен шыққан, ол «Жауынгерлік топтар» дегенді білдіреді, Фениге кіретін «Fianna» сияқты. Венедотия сонымен қатар Ирландияның Вении тайпаларымен және бүгінгі Шотландияның Фиф аймағында шыққан ежелгі кельт тайпасы – британдық Вениконмен байланысты болуы мүмкін. Фиф графының негізін салған МакДафф кланы, Абернетидегі Кальди аббаттығының мұрагерлік аббаттары болды, онда көптеген ерте Кальди монастырьларында кездесетін дөңгелек мұнара бар. Ғалымдар «Afarnach's hall» ескі уэльстік «Pa gur» өлеңінде Абернетиге сілтеме жасағанын айтты, ол Артуриан аңыздарының бір бөлігі ретінде еске алынады, өлеңде Артур басшылығымен жауынгерлер тобы басқа әлемнің жаратылыстарына қарсы күреседі, ирланд мифологиясындағы Фионн мак Кумхайл мен Фианна сияқты. Веникон тайпасының қаласына ең ерте сілтеме Птолемейдің «Orrea» деп атауы, Карповта орналасқан, Абернети жерінде, бір кезде пикттердің патшасы Нехтанға тиесілі болған және қазіргі уақытта даулы түрде жартылай қиратылған Клакшард Крейг пикттік бекінісіне жақын орналасқан. Рим дәуірінде ол Равенна космографиясында «Horrea Classis» деп тіркелді, бұл римдік флотқа арналған әскери қойма. Вении тайпасы сонымен қатар Птолемейдің оларды Донегалдағы Веникнии деп атауымен байланысты, олар Ирландияның Фени тайпасының бір бөлігі екені анықталды, солтүстік Уи Неилмен байланысты болуы мүмкін. Гвиненд Корольдігі Веникон тайпасы құрды, ол Форттың солтүстігіндегі Манау Годдодин Корольдігінің бір бөлігі болды. Бритондық тілде сөйлейтін Манау Годдодин Корольдігі кейінірек Хен Огледдтің бір бөлігіне айналды, «Манау» атауы уэльс мифологиясындағы Мананн немесе Манауидан құдайдан шыққан. Гвинендтің ең ерте патшаларының бірі – аңызға айналған Жоғары Патша Маелгвн, ол Орта Уэльс тілінде «Принцтік Ит немесе жауынгер» деген мағынаны білдіреді, Кунедданың шөбересі. Профессор Дайти О’Хогайн Ниаллдың тоғыз құрбандығы, Галия теңізші кельт тайпасы Венитидің ұрпағы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Профессор Дайти О’Хогайнның айтуынша, Ниаллдың атасы – аңызға айналған Туатал Техтмар, бұл Галия құдайы Туатистің ерте атауынан шыққан болуы мүмкін («Ру басшысы»). Туатал Техтмар Ирландиядағы Вении тайпасының (рулық адамдар) солтүстік тармағының басшысы болды және шамамен 300 жылы Тарада Лайгин (Найзалы адамдар) тайпасын құлатты. Ирландиядағы Вении тайпасы кейінірек «Ирланд Фени» класына өз атын өзгертті, Конн Кетхатах Коннахт Корольдігін және Леат Куинн құрғанда, аралды Эскер Рия бойымен Солтүстік және Оңтүстікке бөлді.

Сент-Гован

Сент Гован Пемброкширдегі Бошерстон қаласына жақын жағалаудағы жартаста уақыт өткізген оқшау адам болған. Сент Гован шіркеуі әктас жартастың ішіне салынған, қабырғалары әктастан тұрғызылған және алдыңғы және артқы жағында екі бөлмеден құралған. Ол Пемброкшир жағалауындағы Сольвада тұрған Айлбе шәкірті болған деп есептеледі. Гован Айлбе басшылығымен Дайринисте абат қызметін атқарған, сондай-ақ Инис-Катхай монастырында Сен-Сененнің шәкірті болған. "Govan" есімі қасиеттінің ескі гаэль тіліндегі түпнұсқа атының кумбрийлік нұсқасынан шыққан, ол "Goban" деп аталған, яғни "тілгердің шәкірті" деген мағынаны білдіреді. Атаудың шығу тегі, мүмкін, Ирландиядағы маңызды Céli Dé монастырьларының бірі болған Дерринафлан деп аталатын батпақты жердегі ежелгі аралмен (құрғақ жердің үйіндісі) байланысты, ол "фланн ағашы" деп аударылады. Көптеген ирланд қасиеттілері Сент-Гобан есімін бөліседі, оның басқа түрлері Гован, Гофан (Уэльс) және Гобайн. Артурий жырларында сэр Гауэйннің өлімі туралы бір нұсқа, бұл миф көбінесе уэльс халық мұрасымен байланысты, ол өзінің ағасы Артурдың қайтысынан кейін осы жерде жалғыз өмір сүргеннен кейін Сент Гован шіркеуінің астына жерленген деп айтылады.

Сент-Модонно

«Фелире Оенгуссо» Сент-Дэвидс монастырындағы ара шаруашылығымен айналысқан Модомонк есімді шәкіртті есімдейді, ол Уэльстен оралғанда Ирландияға бал арасын әкелгендігі туралы мифте айтылады. Кельт мифологиясында аралар зор даналыққа ие жандар және осы дүние мен рухани әлемнің құдайлары арасындағы рухани елшілер деп есептелген. Ирландиялық Бригид атты әйел құдайының басқа әлемде алма бағы болғаны айтылады, оның аралары алтын нектарын тірі әлемге жеткізген. Бригид Гластонбериге жақын орналасқан аралмен тығыз байланысты. Гластонберидің ежелгі кельт атауы – Авалон, яғни «алма бақтарының аралы», ол Уэльс тіліндегі «алма» сөзінен («afal») шыққан. Алма ағашы кельт Огам әліпбиінде «Queirt» арқылы бейнеленген, ал жемістің кельт мифологиясында аралдармен және басқа әлеммен, мысалы, Tír na nÓg-пен тығыз байланысы бар. Бал – мистикалық алкогольді сусын, яғни қымыздың негізгі құрамы. Брехон заңдарына сәйкес, ол патшалардың тағайындалу рәсімінде қолданылған. Бұл атау Медб есімді егемендік құдайымен байланысты, оны «қымыз әйелі» немесе «маскүнем ететін» деп те атаған.

Ферннің әулиесі Маэдок (Айдан)

Айдан есімді бірнеше ирланд қасиеттілері болған, бірақ бұл ең маңыздыларының бірі болып көрінеді және Уэльс үштіктерінде қасиетті Давидтің үш жақын шәкіртінің бірі ретінде еске алынады. Айдан, көне ирланд тілінде Mo áed óc деп аталады, бұл «менің» (Mo), «қымбатты кішкентайым» (óc немесе óg) дегенді білдіріп, Áed есімінің арасына енгізілген. «Marmaduke» ағылшынша атының шығуы «Máel Maedoc» ескі ирланд сөзінен басталады, яғни «Маэдокқа адал» деген мағынаны білдіреді. «Máel» сөзі «адал» дегенді білдіреді және Маэль Колумб (Колумба), Маэль Бригте (Бригида) және Маэль Ису (Иса) сияқты маңызды христиан діни тұлғаларының ізбасарларымен де байланысты. Қасиетті Маэдок бірнеше жыл бойы Уэльске барып, Пемброкширдегі Меневияда қасиетті Давидтен білім алды. Уэльс дәстүрінде Айдан қасиетті Давидтің Меневия аббаты лауазымына іріс келіп, осы себепті Уэльс кейін Уэксфордтағы Фернс аймағына құқығын талап етті, себебі оны уэльс аббаты құрды. Брек Маодхог қасиетті Маэдокқа байланысты қасиетті орын. Ол, король Брандуб, Уи Циннселайг патшалық әулетінің Фернс аймағында жер бергеннен кейін Фернс қаласының алғашқы епископы болды. Айдан тағайындалғанға дейін бұл аудан, бастысы, Фиахтың қасиетті Слеттидің қарауында немесе билігінде болды. Фернс қаласындағы Сент-Мэрис аббаттығын Диармит Мак Мурчада, гель корольі салғызған, ол ирланд тарихында нормандықтармен және Пемброк графымен күмәнді сделделерімен белгілі болды, бұл 12 ғасырда Англо-Нормандықтардың Ирландияға басып кіруіне әкелді. Нормандықтардан бұрын Фернс Лейнстердің ежелгі астанасы және Диармит Мак Мурчада мен оның ұрпақтарының ордасы болған, онда ол монастырь құрды. Айдан Фернсте оқып отырғанда, бір күні аңшылардан құтылу үшін зәулім елен оған пана сұрап келді. Айдан дұға оқып, керемет түрде еленді көрінбейтін етіп, аңшылардың қолынан құтқарды. Бұл оқиға ерте келт қасиеттілерінің дамытқан керемет күштерімен байланысты болуы мүмкін, олар «жасыру сиқыры» деп белгілі болды, бұл христиандық дәуірден бұрынғы друидтердің сиқырлы тұманынан беріліп келген ерекше қабілеттер еді.

Ллаухаданның әулие Маэдок (Айдан)

Сент Маэдок (Айдан) сонымен қатар Уэльстің Лланхуадейн қауымымен байланысты болды, атауы «Сент Айданның монастырлық қоршауы (Ллан)» деп аударылады, ал ауыл Уэльстің христиандық тарихы мен мифологиясына толы Нарберт қауымының бір бөлігі болып табылады. Лландуадейн мен Робестон Ватен Нарберт жүзінің ежелгі әкімшілік аймағының бір бөлігін құрады. Нарберттің бір жағында Клиндервен орналасқан, онда екі тілді латын және көне ирландтық Огам тасы бар, онда 6-шы ғасырдың басында және ортасында Дифед патшасы болған Votecorigas деген жазу жазылған. Нарберт қаласының өзі Уэльстің басқа әлеммен байланысты болды, оның атауы «Горсед Арберттен» шыққан, ол «Тақ үйіндісі» деп аударылады, ол Пвиллдің сотының жанында, қаланың оңтүстігінде орналасқан және ежелгі Уэльс мифологиясында басқа әлем патшалығына апаратын кілт портал ретінде қарастырылған. Уэльстің Горсед Арберті – ирланд мифологиясындағы Сидх немесе Тимхейрге тең тау, киелі тұсаукесер және ата-бабалар үйіндісі. Дифедтің аңыздық ханзадасы Пвилл, Горсед Арбертте, Дифед сотының жанында, Рианнонмен алғашқы кездесуін өткізіп, Нарбертте туған Прейдери фаб Пвиллді дүниеге әкелді. Прейдери жеті Дифед кантрефінің билеушісі болды және ол Уэльс мифологиясындағы Llŷr-дың мифтік тұлғаларының бірі болды. «Мабиноги» еңбегінің үшінші тармағында Llŷr-дың ұлы Манавайдан мен Рианнон Арберттің (Горсед Нарберт) тағына қарай серуендеп, төбеден жерді көру үшін жүріп жатыр, сол кезде олардың үстіне үлкен сиқырлы тұман түседі. Тұман көтерілгенде, Дифед патшалығы толық дерлік құлап, барлық адамдар із-түзсіз жоғалып кетті. «Мабиногион» әңгімелері ортаңғы Уэльстің ауызша дәстүрінен бастау алып, ұрпақтан ұрпаққа беріліп, кейіннен жазбаша мәтінге көшірілді. Рианнонның ирланд мифологиясындағы Маха патшайымымен ұқсастықтары бар. Ол келттік құнарлылық құдайы ретінде жердің құнарлылығын бейнелейді, неке арқылы болашақ күйеуіне жердің патшасы ретінде билікті береді. Сондай-ақ, ол Маха патшайымының сүйікті жылқылары Лиат Маха мен Дуб Саингленд («Маханың сұры») сияқты жылқылармен де тығыз байланыста болды, кейіннен «Тайн Бо Куаилнге» туралы әңгімеде Кухулиннің күйме атының бірі ретінде көрінеді.

Қасиетті Ильтуд

Уэльсте, Әулие Илтұд – кельттік христиандығындағы өте маңызды Culdee тұлғасы, ол монастырь мен колледж, Llantwit Major қаласында кельттік қасиеттілердің университетін құрды. Côr Tewdws деп белгілі колледж шамамен 395 жылы негісталған, бұл оны Ұлыбританиядағы барлық мектептердің арасындағы ең көнесі, бұрынғысы немесе қазіргісі етеді. Ол сондай-ақ "әлемдегі ең көне колледж" деп те аталады. Culdee шөлдерінің басқа мысалдары – Әулие Тудвал аралдары және Англси аралындағы Пенмон аббаттығы, бұл аралдың күшті друид тарихы бар.

Сент-Айлб

Таллахт мартирологиясы бес маңызды Патрикке дейінгі христиан қасиеттілерінің мереке күндерін Моярнидің Аббаны, Эмлидің Айлбесі, Сайгирдің Киаран, Ардмордың Деклан және Беггериннің Ибары деп тізімдейді. Барлығы Мюнстерден шыққан және Ирландияға Әулие Патрик келгенге дейін болған ең ерте тіркелген христиан қасиеттілері деп есептеледі. Бесінің ең танымал - Эмлидің Айлбесі, ол Мюнстердің қамқоршысы және Уэльсте Әулие Эйлфиу деп те белгілі, онда ол Уэльстегі Сент Элвис деп аталған шағын қауымдастық құрды. Бұл Ұлыбританиядағы ең кішкентай приходтардың бірі саналады, ол өзінің атымен аталады және ежелгі Сент-Дэвидс қаласынан солтүстікке қарай төрт миль қашықтықта орналасқан. Кейбір ғалымдар 454 жылы Дифедтегі Порт-Клайста Әулие Дэвидті Айлбе шайқады деп болжайды. 2000 жылы Кардифф университетінің лекторы Терри Бревертон өзінің кітабын насияттағанда, рок-жұлдызы Элвис Преслидің шежіресінің Пемброкширдегі Пресли тауларының кельт тарихына дейінгі қасиетті орнынан шыққан болуы мүмкін және Сент-Элвис шіркеуімен байланысы болуы мүмкін деп ұсынды.

Корнуоллдағы келт мәсіхшілігі

Ұлыбританияда табылған ең ерте кельттік христиан шіркеулерінің бірі – 6 ғасырға жататын Перранзабулоедегі Санкт Пиранның ораториясы және ескі шіркеуі. Корнуоллдық қасиетті Мадрон Сиаран Сайгирдің шәкірті болды деп айтылады, кейбір ғалымдар оның христиандыққа дейінгі Модрон құдайының, Мабонның анасының христиандануы болуы мүмкін деп санайды.

Қалыңдық төбесі (Гластонбери)

Гластонбери Тордағы Сент-Михаил шіркеуінің мұнарасының кіреберісінде әулие Бригид сиыр сауып тұрған бейнесі бейнеленген. Бригидтің Авалон батпақтарындағы аралда орналасқан Брайдс-Хилл ежелгі Ермитаж қонысымен тығыз байланысы бар. Гластонбери Тор төбесінің өзі, христиан шіркеуі оның шыңында салынғанға дейін, мүмкін ғасырлар бұрынғы, язычник дәуірінде Уэльстің басқа әлемімен байланысты болған.