Кіріспе

Электромеханикалық шифрлау машинасы

Хеберн роторлы машинасы – стандартты жазу машинасының механикалық бөліктерін электрлі жазу машинасының электрлік бөліктерімен біріктіріп, оларды араластырғыш арқылы байланыстыру арқылы құрылған электромеханикалық шифрлау машинасы. Бұл машиналар класының – роторлы машиналардың – алғашқы мысалы (шартты түрде), ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және содан кейін бірқатар жылдар бойы шифрлаудың басты түріне айналды, және оның ішінде неміс Энигмасы сияқты танымал үлгілер де болды.

Тарих

Эдвард Хью Хеберн 1908 жылы жылқы ұрлағаны үшін түрмеге қамалған құрылысшы болатын. Ол уақыты болғандықтан, шифрлау мәселесін ойлай бастады және ақырында осы процесті жазу машинасы арқылы механикаландырудың жолын тапты. 1912 жылы ол шифрлау машинасына (роторлық емес) алғашқы патентке өтініш берді. Ол кезде оның мұндай құрылғыны жасауға уақыт жұмсауға жеткілікті қаражаты болмады, бірақ ол жобаларды жасауды жалғастырды. Хеберн 1917 жылы роторлық машинаның алғашқы суреттерін жасады, ал 1918 жылы оның үлгісін құрастырды. 1921 жылы ол оған патент алуға өтініш берді, ол 1924 жылы мақұлданды. Ол оны одан әрі жетілдіріп, роторларды қосты. Гувердің мемлекеттік хатшысы болған Стимсон Герберт Ярдлидің «Американдық қара бөлмесіне» Мемлекеттік департаменттің қолдауын кері алып, оның жабылуына себеп болды. Ақырында оның инвесторлары шыдамдылықтарын жоғалтып, Хебернді акциялармен манипуляция жасағаны үшін сотқа берді. Ол тағы да қысқа мерзімге түрмеге жабылды, бірақ машина жасау идеясынан ешқашан бас тартпады. 1931 жылы Әскери-теңіз күштері бірнеше жүйені сатып алды, бірақ бұл оның жалғыз нақты сатылымы болды. 1919 жылы роторлық машиналарға тағы үш патент берілді, сонымен қатар сол кезде дербес түрде бірнеше роторлық машиналар жасалды. Ең сәтті және кеңінен қолданылғаны – «Энигма» машинасы.

Сипаттама

Хеберн дизайнының кілті екі жағында электрлік контактілері бар диск болды, қазіргі кезде ротор деп аталады. Ротордың екі жағындағы контактілер сымдармен байланыстырылған, әр әріп бір жақтағы екіншісіне кездейсоқ түрде қосылған. Сымдар бір алмастыру алфавитін кодтайтын. Пайдаланушы баспа машинасының пернетақтасында перне басса, батареядан шағын ток перне арқылы дискінің кіріс жағындағы контактілердің біріне, сымдар арқылы, басқа контактіден өтеді. Содан кейін ток электрлі баспа машинасының механизмдерін шифрланған әріпті басуға немесе телетайп машинасынан шамды жағуға немесе қағаз лентаны тесуге қолданылады. Әдетте, мұндай жүйе 16 ғасырдың бір әліпбилік жүйелерінен артық болмас еді. Бірақ Хеберн машинасының роторы баспа машинасының пернетақтасына байланысты болғандықтан, әрбір перне басылғаннан кейін ротор бұрылып, алмастыру алфавиті сәл өзгеретін. Бұл қарапайым алмастыруды белгілі Виженер шифрына ұқсас полиалфабиттікке айналдырады, бірақ кілттерді немесе шифрмәтінді қолмен іздеудің қажеті болмайды. Операторлар роторды алдын ала таңдалған бастапқы қалпына бұрып, басуды бастайды. Хабарды шифрлау үшін роторды ұясына кері бұрып, барлық алмастыруларды кері қайтарады. Содан кейін шифрмәтінді басып, ашық мәтінді алады. Одан да жақсысы, бірнеше роторларды тізбектей орналастыруға болады, яғни біріншісінің шығысы келесісінің кірісіне қосылады. Бұл жағдайда бірінші ротор бұрынғыдай жұмыс істейді, әрбір перне басылғанда бір рет бұрылады. Қосымша роторлар оның жанындағы ротордың камерасымен айналдырылады, әрқайсысы жанындағы ротор толық айналғаннан кейін бір позицияға бұрылады. Осылайша алфавиттердің саны күрт өседі. Алфавитінде 26 әріп бар ротор үшін, осындай бес роторды тізбектеп қосу 26⁵ = 11 881 376 түрлі алмастыруға мүмкіндік береді. Уильям Фридман 1920 жылдары Хеберн машинасы нарыққа шыққаннан кейін көп ұзамай оған шабуыл жасады. Ол Хебернге ұқсас құрылған кез келген машинаны тез "шеше алды", онда роторлар қатарластырылған, ал ротордың бірі әрбір перне басылғанда бұрылады, осыған байланысты ол "жедел ротор" деп аталды. Мұндай жағдайларда алынған шифрмәтін 26 әріптен тұратын бір-біріне алмастырылған шифрлар тізбегінен тұрады. Ол осындай жүйелерге қарсы, жеткілікті күш-жігер жұмсалған жағдайда, стандартты әдістерді қолдануға болатынын көрсетті. Әрине, бұл фактінің өзі үлкен құпия болды. Бұл армия мен флоттың Хеберннің дизайнын қолданғысы келмеген себебін түсіндіруге болады, бұл оны қатты таң қалдырды.