Михай Эминеску: Румынияның ұлы ақыны және журналисі

Кіріспе

Румын ақыны, романист және журналист (1850–1889)

Михай Эминеску (; туған аты Михайл Эминовичи; 15 қаңтар 1850 – 15 маусым 1889) – Молдавиядан шыққан румын романтикалық ақыны, романист және журналист, қадір-қасымында ең танымал және ықпалды румын ақыны саналады. Эминеску «Юнимея» әдеби қоғамының белсенді мүшесі болды және 1880–1918 жылдары Консервативтік партияның ресми газеті «Timpul» («Уақыт») газетінде редактор болып жұмыс істеді. Ол 16 жасында алғашқы өлеңдерін жариялады, 19 жасында Австрияның Вена қаласына оқуға кетті. Ақынның 46 томдық, шамамен 14 000 беттен тұратын қолжазбаларын Титу Майореску 1902 жылғы 25 қаңтарда өткен мәжілісте Румын академиясына сыйлық ретінде ұсынды. Ол өлеңдерінде метафизикалық, мифологиялық және тарихи тақырыптарды жиі қолданды. Оның әкесі Георге Эминович – Буковинадан шыққан аристократ, ол кезде Австрия империясының құрамында болған (ал әкесінің әкесі Банаттан шыққан). Ол шекараны өтіп, Молдавияға қоныс аударып, Ботошани қаласына жақын Ипотештиде тұрақтап қалды. Ол ескі ақсүйек отбасының мұрагері Ралука Иурашкуға үйленді. «Юнимея» тізілімінде Эминеску өзінің туған күнін 1849 жылғы 22 желтоқсан деп жазса, Эминеску оқыған Чернауци гимназиясының құжаттарында оның туған күні 1850 жылғы 15 қаңтар деп көрсетілген. Дегенмен, Титу Майореску «Эминеску және оның өлеңдері» (1889) еңбегінде Н. Д. Джурескутің зерттеулерін келтіріп, Михай Эминескудің туған күні мен орны туралы оның қорытындысын қабылдады, яғни 1850 жылғы 15 қаңтарда Ботошаниде дүниеге келгенін мойындады. Бұл дата бірнеше дереккөздерден алынған, соның ішінде Ботошанидегі Успения (Князьдік) шіркеуінің мұрағатынан алынған крещение туралы жазбалар бар; осы файлда туған күні «15 қаңтар 1850» және крещение күні сол айдың 21-і деп көрсетілген. Ақынның үлкен әпкесі Аглае Дрогли де оның туған күнін растап, туған жері Ботошани облысының Ипотешти ауылы екенін айтты.

Mihai Eminescu (; born Mihail Eminovici; 15 January 1850 – 15 June 1889) was a Romanian Romantic poet from Moldavia, novelist, and journalist, generally regarded as the most famous and influential Romanian poet. Eminescu was an active member of the Junimea literary society and worked as an editor for the newspaper Timpul ("The Time"), the official newspaper of the Conservative Party (1880–1918). His poetry was first published when he was 16 and he went to Vienna, Austria to study when he was 19. The poet's manuscripts, containing 46 volumes and approximately 14,000 pages, were offered by Titu Maiorescu as a gift to the Romanian Academy during the meeting that was held on 25 January 1902. Notable works include Luceafărul (The Vesper/The Evening Star/The Lucifer/The Daystar), Odă în metru antic (Ode in Ancient Meter), and the five Letters (Epistles/Satires). In his poems, he frequently used metaphysical, mythological and historical subjects. His father was Gheorghe Eminovici, an aristocrat from Bukovina, which was then part of the Austrian Empire (while his grandfather came from Banat). He crossed the border into Moldavia, settling in Ipotești, near the town of Botoșani. He married Raluca Iurașcu, an heiress of an old noble family. In a Junimea register, Eminescu wrote down his birthday date as 22 December 1849, while in the documents of Cernăuți Gymnasium, where Eminescu studied, his birth date is 15 January 1850. Nevertheless, Titu Maiorescu, in his work Eminescu and His Poems (1889) quoted N. D. Giurescu's research and adopted his conclusion regarding the date and place of Mihai Eminescu's birth, as being 15 January 1850, in Botoșani. This date resulted from several sources, among which there was a file of notes on christenings from the archives of the Uspenia (Princely) Church of Botoșani; inside this file, the date of birth was "15 January 1850" and the date of christening was the 21st of the same month. The date of his birth was confirmed by the poet's elder sister, Aglae Drogli, who affirmed that the place of birth was the village of Ipotești, Botoșani County.

Алғашқы жылдар

Михаил (крещение туралы жазбаларда) немесе Михаи (ол жиі қолданған есімнің түрі) Молдавияның Ботошани қаласында дүниеге келген. Оның әкесінің тегі белгісіз; кем дегенде он түрлі ата-тегі айтылады. Биограф Джордж Кэлинеску швед тегіне сенім білдіреді: Михаилдың әкесі Полтава шайқасынан кейін Молдавияға қоныс аударған XII Карлдың әскерінен шыққан кавалерия офицерінің немересі болуы мүмкін дейді. Оның анасының тегі орыс екені даусыз. 19 ғасырда Батыс Еуропада сынапты сифилис емдеу үшін қолдануға тыйым салынды, оның зиянды әсерлері болғандықтан. Михай Эминеску 1889 жылғы 15 маусымда сағат 4-те Бухарест қаласының 2-ші округіндегі Плантелор көшесінде орналасқан доктор Суцу басқаратын «Каритас» санаториясында қайтыс болды. Эминескудің соңғы тілегі – бір стақан сүт еді, оны қараушы дәрігер «күрменің» металл көзі арқылы берді, онда ол өмірінің соңғы сағаттарын өткізді. Осы қызметі үшін оған «Мен құлап қалдым» деп сыбырған екен. Келесі күні, 1889 жылғы 16 маусымда ол ресми түрде қайтыс деп жарияланды және докторлар Суцу мен Петреску осы мақсатта заңдық құжаттар дайындады. Бұл құжаттарды күмәнді деп қарастырады, өйткені ақынның өлім себебі нақты көрсетілмеген және оның өліміне кенеттен әкелген басқа да жағдайлардың белгісі жоқ. Шындығында, ақынның медициналық карточкасы мен патологоанатомдық қорытындысы физикалық емес, психикалық бұзылыстың белгілерін көрсетеді. Сонымен қатар, доктор Томеску, содан кейін Бабеш-Болай университетінің зертханасынан доктор Маринеску жасаған аутопсияда миды зерттеу мүмкін болмады, себебі медбике оны ашық терезеде ұмытып кеткен, ол тез шіріп кеткен. «Каритас» институтында Эминескуді қараған дәрігер доктор Винеш сол кезде ақынның өлімі бас жарақатынан туған инфекцияның салдары деп мәлімдеді. Оның сөзіне қарағанда, бас жарақатынан эризипела пайда болып, бетке, мойынға, жоғарғы аяқ-қолдарға, кеудеге және ішке тараған. Қазіргі мамандар, әсіресе Эминеску ісімен айналысқан дәрігерлер, ақынның өлім себебі туралы екі гипотезаны да жоққа шығарады. Олардың пікірінше, ақын сынаптан улану салдарынан жүрек-тыныс алу тоқтауынан қайтыс болған. Кейбір эминэскологтардың айтуынша, Эминескуге дұрыс диагноз қойылмаған және емдемеген, оны қоғамдық өмірден шеттету мақсатында болған. 1886 жылдан бастап Яссы қаласының дәрігері Джулиан Богдан Эминескуге сифилис, сал қатерлі және алкогольге тәуелділіктен туған деменцияның алдында деген диагноз қойған. Мида сифилиттік гуммалар пайда болған. Сол диагнозды доктор Панайт Зосин де берген, ол 1886 жылғы 6 қарашада Эминескуді қарап, науқас Эминескудің сифилис пайда болуынан туған «ақылдан адасудан» зардап шеккенін және алкоголизмнен нашарлағанын жазған. Кейінірек зерттеулер ақынның сифилиспен ауырмағанын көрсетті.

Mihail (as he appears in baptismal records) or Mihai (the more common form of the name that he used) was born in Botoșani, Moldavia. His father was of obscure origins; at least ten different ancestries have been claimed for him. Biographer George Călinescu gives credence to a Swedish origin: he mentions that Mihail's father might've been the grandson of a cavalry officer from the army of Charles XII of Sweden, who settled in Moldavia after the battle of Poltava. His mother seems to have been indisputably of Russian origin. Mercury was prohibited as treatment of syphilis in Western Europe in the 19th century, because of its adverse effects. Mihai Eminescu died at 4 am, on 15 June 1889 at the Caritas Institute, a sanatorium run by Dr. Suțu and located on Plantelor Street Sector 2, Bucharest. Eminescu's last wish was a glass of milk, which the attending doctor slipped through the metallic peephole of the "cell" where he spent the last hours of his life. In response to this favor he was said to have whispered, "I'm crumbled". The next day, on 16 June 1889 he was officially declared deceased and legal papers to that effect were prepared by doctors Suțu and Petrescu, who submitted the official report. This paperwork is seen as ambiguous, because the poet's cause of death is not clearly stated and there was no indication of any other underlying condition that may have so suddenly resulted in his death. In fact both the poet's medical file and autopsy report indicate symptoms of a mental and not physical disorder. Moreover, at the autopsy performed by Dr. Tomescu and then by Dr. Marinescu from the laboratory at Babeș Bolyai University, the brain could not be studied, because a nurse inadvertently forgot it on an open window, where it quickly decomposed. Dr. Vineș, the physician assigned to Eminescu at Caritas argued at that time that the poet's death was the result of an infection secondary to his head injury. Specifically, he says that the head wound was infected, turning into an erysipelas, which then spread to the face, neck, upper limbs, thorax, and abdomen. Contemporary specialists, primarily physicians who have dealt with the Eminescu case, reject both hypotheses on the cause of death of the poet. According to them, the poet died of cardio respiratory arrest caused by mercury poisoning. Eminescu was wrongly diagnosed and treated, aiming his removal from public life, as some eminescologists claim. Eminescu was diagnosed since 1886 by Dr. Julian Bogdan from Iași as syphilitic, paralytic and on the verge of dementia due to alcohol abuse and syphilitic gummas emerged on the brain. The same diagnosis is given by Dr. Panait Zosin, who consulted Eminescu on 6 November 1886 and wrote that patient Eminescu suffered from a "mental alienation", caused by the emergence of syphilis and worsened by alcoholism. Further research showed that the poet was not suffering from syphilis.

Шығармалары

Румын тарихшысы Николае Йорга Эминескуді қазіргі румын тілінің әкесі деп санайды, Шекспир ағылшын тіліне тікелей әсер еткендей. Ол бірауыздан румын поэзиясының ең ұлы және ең көрнекті ақыны ретінде даңқталған. "Mihai Eminescu өлеңдері мен прозасы" (редакторы: Курт Трептоу, баспагері: Румын зерттеулер орталығы, Яссы, Оксфорд және Портленд, 2000) Эминескудің өлеңдері мен прозасының ағылшын тіліне аудармаларын қамтиды.

Румын мәдениеті

Эминеску Румынияның ең көрнекті әдеби сыншысы Титу Майореску оны "шынайы ақын" деп атағанда, ол кездегі румын ақындарының көпшілігі Майорескудің қатал сын-пікірінен құтыла алмады. Келесі он жылдықтарда Эминескудің ақын ретіндегі танымалдылығы оның (1) барлық румын аймақтарынан алынған сөздер мен тіркестер, ескі мәтіндер және кең философиялық оқуларынан туындаған жаңа сөздер арқылы әдеби тілді байыту қабілетіне; (2) бұрынғы румын поэзиясында сирек кездесетін ершіл метафораларды қолдануына; (3) соңғысы бірақ ең маңыздысы, ол Румынияның барлық провинцияларында жариялаған және румындардың мәселелеріне үнемі қызығушылық танытқан алғашқы жазушы болды. "Критикаларыма" (Criticilor mei) арналған өлеңінде ол өзін романтик деп атады, және осы белгілеме, оның ерте қайтысы және богемдік өмір салты (ол ешқашан білім алмады, лауазымға тағайындалмады, үйленбеді немесе байлыққа ұмтылмады) оны генийдің романтикалық бейнесімен байланыстырды. 1880-ші жылдардың соңында Эминескуның адал ізбасарлары пайда болды. Оның 1883 жылғы "Luceafărul" поэмасы соншалықты әйгілі болды, жаңа әдеби журнал осы поэманың атын алды. Эминескудің ең реалистік психологиялық талдауын И. Л. Караджале жасады, ол ақынның қайтысынан кейін осы тақырыпта үш қысқа мақала жариялады: "Нирванада", "Иронияда" және "Екі жазба". Караджале Эминескудің ерекшелігі "оның өте ерекше мінезі" болғанын айтты. Эминескудің өмірі интроверт және экстраверт көзқарастар арасындағы үнемі ауысудан тұрды. Мен оны сол кезде де осылай білдім, және оның денсаулығы жақсы болған соңғы күндеріне дейін де осылай болды: қуанышты да қайғылы; әлеуметтік те, жабық та; мейірімді де, кескілеу де; ол әр нәрсеге риза болды, бірақ кейбір нәрселер оны ренжітті; кейде ол жалғыз ғана болды, кейде өмірдің ләззаттарын іздеді; кейде ол адамдардан қашып, кейде оларды іздеді; ол стоиктей беймаза болды, ал кейде жас қыз сияқты ашулы болды. Қызық қоспа! – суретші үшін бақытты, ал адам үшін қайғылы! Титу Майорескудың "Эминеску және өлеңдер" атты зерттемесінде жасаған портреті Эминескудің интроверттік қасиеттерін баса көрсетеді. Титу Майореску шындықтан алыс, арманшыл бейнесін жариялады, ол өмірлік жағдайларына қарамастан, материалдық қиындықтардан зардап шекпеді, оның басты ерекшелігі – "абстрактілі тыныштық" еді. Бірақ шындығында, оның өлеңдері мен хаттарынан және Караджале есінде қалғандай, Эминескуға сезімтал санадан тыс күштердің әсері сирек болды. Эминескудің өмірі – әр түрлі циклдердің жиынтығы, армандар мен дағдарыстардан туындаған кенеттен шығарылымдардан құралған. Циклдар оқиғалардың маңыздылығына байланысты бірнеше сағаттан немесе күннен бірнеше аптаға, тіпті айларға созылуы мүмкін, әсіресе оның өмірінде маңызды оқиғалармен байланысты болған жағдайларда, мысалы, Вероникамен қарым-қатынасы, студенттік жылдарындағы саяси белсенділігі, немесе "Junimea" қоғамындағы жиналыстарға қатысуы, "Timpul" газетінде жариялаған мақалалары. Ол өзінің қызғаныш дағдарысын сипаттаудың ерекше тәсіліне ие болды. Білуің керек, Вероника, мен сені қанша жақсы көрсем де, кейде жек көремін; себепсіз, бір сөз айтпай, тек сен басқа біреумен күліп тұрғаныңды көзге елестетемін, ал оның күлкісі мен үшін нені білдірмейді, сенің денеңе ешкімнің тиіспеуін қалаймын, және менің ойымда басқа біреу сені ұстаса, мен ашуға булыққандаймын. Мен сені жек көремін, өйткені сен маған ұнаған барлық сүйкімділіктерің бар екенін білемін, мен сені жек көремін, өйткені сен менің байлығымды, жалғыз байлығымды сыйға тарта аласың деп күдіктенемін. Мен сенің қасыңда ғана бақытты бола аламын, егер біз барлық адамдардан алыс, бір жерде болып, сені ешкімге көрсетуге тура келмесе, және сені құс ұясына қамап, тек өзім ғана кіре алатын жерде ұстап, тыныштала аламын.

Eminescu was only 20 when Titu Maiorescu, the top literary critic in Romania, dubbed him "a real poet", in an essay where only a handful of the Romanian poets of the time were spared Maiorescu's harsh criticism. In the following decade, Eminescu's notability as a poet grew continually thanks to (1) the way he managed to enrich the literary language with words and phrases from all Romanian regions, from old texts, and with new words that he coined from his wide philosophical readings; (2) the use of bold metaphors, much too rare in earlier Romanian poetry; (3) last but not least, he was arguably the first Romanian writer who published in all Romanian provinces and was constantly interested in the problems of Romanians everywhere. He defined himself as a Romantic, in a poem addressed To My Critics (Criticilor mei), and this designation, his untimely death as well as his bohemian lifestyle (he never pursued a degree, a position, a wife or fortune) had him associated with the Romantic figure of the genius. As early as the late 1880s, Eminescu had a group of faithful followers. His 1883 poem Luceafărul was so notable that a new literary review took its name after it. The most realistic psychological analysis of Eminescu was written by I. L. Caragiale, who, after the poet's death published three short articles on this subject: In Nirvana, Irony and Two notes. Caragiale stated that Eminescu's characteristic feature was the fact that "he had an excessively unique nature". Eminescu's life was a continuous oscillation between introvert and extrovert attitudes. That's how I knew him back then, and that is how he remained until his last moments of well being: cheerful and sad; sociable and crabbed; gentle and abrupt; he was thankful for everything and unhappy about some things; here he was as abstemious as a hermit, there he was ambitious to the pleasures of life; sometimes he ran away from people and then he looked for them; he was carefree as a Stoic and choleric as an edgy girl. Strange medley! – happy for an artist, unhappy for a man! The portrait that Titu Maiorescu made in the study Eminescu and poems emphasizes Eminescu's introvert dominant traits. Titu Maiorescu promoted the image of a dreamer who was far away from reality, who did not suffer because of the material conditions that he lived in, regardless of all the ironies and eulogies of his neighbour, his main characteristic was "abstract serenity". In reality, just as one can discover from his poems and letters and just as Caragiale remembered, Eminescu was seldom influenced by boisterous subconscious motivations. Eminescu's life was but an overlap of different sized cycles, made of sudden bursts that were nurtured by dreams and crises due to the impact with reality. The cycles could last from a few hours or days to weeks or months, depending on the importance of events, or could even last longer, when they were linked to the events that significantly marked his life, such as his relation with Veronica, his political activity during his years as a student, or the fact that he attended the gatherings at the Junimea society or the articles he published in the newspaper Timpul. He used to have a unique manner of describing his own crisis of jealousy. You must know, Veronica, that as much as I love you, I sometimes hate you; I hate you without a reason, without a word, only because I imagine you laughing with someone else, and your laughter doesn't mean to him what it means to me and I feel I grow mad at the thought of somebody else touching you, when your body is exclusively and without impartasion to anyone. I sometimes hate you because I know you own all these allures that you charmed me with, I hate you when I suspect you might give away my fortune, my only fortune. I could only be happy beside you if we were far away from all the other people, somewhere, so that I didn't have to show you to anybody and I could be relaxed only if I could keep you locked up in a bird house in which only I could enter.

Ұлттық ақын

Эминеску көп ұзамай Румынияның ұлттық ақыны деп жарияланды, себебі ол ұлттық жаңару дәуірінде жазғандықтан емес, румындардың барлық аймақтарында оны ең маңызды автор деп қабылдады. Күні бүгінге дейін ол Румынияның, Молдованың және Буковинада (Буковина) тұратын румындардың ұлттық ақыны саналады.

Иконография

Эминеску қазіргі Румынияда кең таралған. Оның ескерткіштері барлық жерде кездеседі; оның суреті 1991, 1992 және 1998 жылдары басылған 1000 лейлік банкноталарда, ал 2005 жылы басылған 500 лейлік банкнотада – ең ірі номиналды румын банкноты ретінде бейнеленген (румын лейіне қараңыз); Эминескудің шыршы ағашы елдің ең танымал табиғи ескерткіштерінің бірі, сондай-ақ көптеген мектептер мен басқа да ұйымдар оның атымен аталады. Оның туған және қайтыс болған күндері әр жылдары Румынияның көптеген қалаларында тойланады, ал 1989 жылы (оның қайтыс болуының 100 жылдығы) және 2000 жылы (оның туғанына 150 жыл толуы, Румынияда «Эминеску жылы» деп жарияланды) ұлттық мерекелерге айналды. Бірнеше жас румын жазушысы Эминеску туралы мифтерден арылған көзқарастарын жазғанда үлкен дау туғызды және оның шығармаларына қатысты «ресми» түсіндірулерді жобады.

Халықаралық мұра

Румын композиторы Дидиа Сент-Жорж (1888-1979) өзінің әндеріне Эминеску мәтінін пайдаланған. 2004 жылдың 15 қаңтарында Пәкістанның Исламабад қаласында Эминеску мен Аллама Икбалға бірлесіп арналған ескерткіш орнатылды. Бұл ескерткіш пәкістан-румын қарым-қатынастарын, сондай-ақ олардың поэзиялық мұраларын мәдени тұрғыдан бағалау арқылы мүмкін болатын өркениеттер арасындағы диалогты еске салады. Композитор Родика Сютцу Эминескудің мәтінін өзінің "Газель, опус 15" әнінде пайдаланған.

2004 жылы Канаданың Квебек штатындағы Монреаль қаласында Михай Эминеску мүсіні орнатылды. 2008 жылдың 8 сәуірінде Меркурий планетасындағы бір кратерге оның есімі берілді. Болгарияның София қаласындағы Румыния елшілігінің жанынан өтетін бульвар Эминеску атымен аталады. 2021 жылы голланд суретшісі Каспер Петерс ақынға арналған "Эминеску" атты театрлық қойылымды ұсынды. 2023 жылдың 15 қаңтарында Ривас-Васиамадрид қаласында Михай Эминеску құрметіне Испаниядағы алғашқы ескерткіш орнатылды. Кітапхана алдында мемориалдық орындық орналасқан, ал қаланың Конституция алаңында Федерико Гарсия Лорканың ескерткіші тұр. Румынияда Михай Эминескуға арналған кем дегенде 133 ескерткіш (мүсін мен бюст) бар. Олардың көп бөлігі Молдова (42) және Трансильвания (32) аймақтарында орналасқан. Мунтенияда мұндай 21 ескерткіш болса, Ольтенияда Эминеску 11 бюст арқылы еске алынған. Қалған ескерткіштер Кришанада (8), Марамуреште (7) және Добруджада (3) орналасқан.

Саяси көзқарастар

Өзінің консервативті ұлтшылдық көзқарастарының арқасында Эминеску румыниялық оңшылдардың символы ретінде оңай қабылданып алынды. Эминескудің шығармалары "мистикалық" және "буржуазиялық" деп он жыл бойы сыналып, кейін румын коммунистері оны румынияның ең ірі ақыны деп мойындады. Бұл жағдайға бастаған себеп – Эминескудің 1870-1871 жылдардағы Франциядағы оқиғалардың ықпалымен жазған "Император және пролетар" поэмасы болды. Бұл поэма Шопенгауэрдің адам өміріне жасаған сынмен аяқталды. Өңделген нұсқасында Эминескуді пролетариаттың тағдырына қызығушылық танытқан ақын ретінде көрсету үшін тек қана тиісті строфалар ғана қалдырылды. Сондай-ақ, Эминескудің неміс үлгісіндегі еврейлерге қарсы қатаң заңдар қабылдануын талап еткені, олардың арасында "Еврей Еуропада ешқандай құқыққа лайық емес, себебі ол еңбек етпейді" деген сөздері де белгілі болды. Дегенмен, бұл оның замандастарының мәдени және әдеби ортасындағы ерекше көзқарас емес еді.