Джон Фиске: Американ философ және тарихшысы

Кіріспе

Джон Фиске (30 наурыз 1842 – 4 шілде 1901) – американдық философ және тарихшы. Ол Герберт Спенсердің күшті ықпалында болды және Спенсердің эволюция тұжырымдамаларын тіл білімі, философия, дін және тарих салаларындағы өзінің еңбектеріне қолданды.

Өмірбаян

Джон Фиске 1842 жылдың 30 наурызында Коннектикут штатының Хартфорд қаласында Эдмунд Фиске Грин есімдерімен дүниеге келді. Ол Делавэр штатының Смирна қаласынан шыққан Эдмунд Брюстер Грин мен Коннектикут штатының Миддлтаун қаласынан шыққан Мэри Фиске Боундтың жалғыз баласы еді. Оның әкесі Хартфорд, Нью-Йорк қаласы және Панамадағы газеттердің редакторы болды, ол 1852 жылы қайтыс болды, ал оның жесірі 1855 жылы Нью-Йорктегі Эдвин В. Стоутонға үйленді. Анасының екінші некесіне байланысты Эдмунд Фиске Грин анасының әкесінің есімін – Джон Фиске деп қабылдады. Бала кезінде Фиске өте ерте дамыған қабілеттерді көрсетті. Ол балалық шағында Миддлтаун қаласында әжесімен бірге тұрды, ал колледжге түсуге дейін ағылшын әдебиеті мен тарихын жан-жақты оқыды, грек және латын тілдерінде жақсы нәтижелер көрсетті және бірнеше заманауи тілдерді үйренді. Содан кейін ол Гарвард колледжіне түсіп, 1863 жылы Гарвард колледжін және 1865 жылы Гарвард құқық мектебін бітірді. 1864 жылы ол адвокаттыққа қабылданды, бірақ құқық қызметімен ұзақ айналыспады. Оның авторлық жолы 1861 жылы National Quarterly Review журналында жарияланған «Мистер Баклдың жаңылыстары» деген мақаласымен басталды. Құқықтан жеткілікті табыс таба алмағандықтан, ол американдық және британдық мерзімді басылымдарға тәуелсіз мақалалар жазумен айналысты. Оның өмірінің көп бөлігі тарихты зерттеуге арналды, бірақ ерте жасында адам прогресінің мәніне деген қызығушылығы оны эволюция теориясын терең зерттеуге итерді, ал ол алғаш рет Герберт Спенсердің еңбектерін насихаттау арқылы жұртшылыққа танылды. «Адамның тағдыры» (1884) атты кітабында ол «адамға қатысты табиғи іріктеудің нәтижесі» туралы жеке тарауға тоқталып, оны «ұлы шамамен ерекше факт» деп сипаттайды. Оның пікірінше, «табиғи іріктеудің адамға әсері әлеуметтік жағдайлардың ықпалымен [ ] айтарлықтай төмендеген». «Космикалық философияның негіздері» сияқты кітаптарында Фиске «дін мен ғылым арасында ешқандай қайшылық болған емес, және олардың арасында келісімді табу қажеттігі де жоқ, өйткені олар әрқашан үйлесімде болған» деп көрсетуге тырысты. 364-бетте ол христиан дініне деген сезімталдығын көрсетеді: Біз христиан дініне қатысты ұстанымымыз бен радикализм мен позитивизмнің ұстанымы арасындағы айырмашылықтың осы уақытқа дейін ашылмаған терең себебін анықтаймыз. Бұл тек біздің христиан дінін сынаудан бас тартуымыз ғана емес, өйткені біз оның қоғамның көпшілігі әлі де жете алмаған мәдениет деңгейіне қажетті бейімделуін мойындаймыз; біз христиан дінін ең терең мағынада өз дініміз деп санаймыз. Фиске өзінің мансабының басында осы тақырыптар бойынша танымал лектор болды, ал 1870-жылдардағы көптеген кітаптары алғаш рет лекциялар немесе журналдық мақалалар түрінде жарияланып, кейін біріктіріліп, жалпы тақырып астында жинақталды. Осы еңбектердің ішінде «Адамның тағдыры оның шығу тегі тұрғысынан» (1884) еңбегінде ол зияли күштің дене күшінен кейінгі, жоғары және күштірек нәрсе екенін, соның нәтижесінде адамгершілікке және өзімшілдікке қарсы ойлауға әкелетінін айтады. Бұл зияли күш тұрақты болуы мүмкін немесе ең жақсы жағдайда өлмейтін болуы керек. «Қазіргі заманғы білімнің әсерімен Құдай туралы идея» (1885) еңбегінде Фиске теистік мәселені талқылап, адам ақылының дамуымен Құдай ақылының жарқын көрсеткішіне айналатынын мәлімдейді, ол физикалық және рухани күштерді қамтитын және басқаратын ұлы себеп ретінде қарастырылады. Кейіннен ол тарихи жазбаларға көшті, «Американың ашылуы» (1892) сияқты кітаптар жариялады. Сонымен қатар, ол Джеймс Грант Уилсонмен бірге «Апплетонның Америкалық өмірбаянының энциклопедиясын» (1887) редакциялады. Ол 1901 жылдың 4 шілдесінде Массачусетс штатының Глостер қаласында тынымсыз жұмыс істеуден шаршап қайтыс болды.

John Fiske was born Edmund Fiske Green at Hartford, Connecticut, March 30, 1842. He was the only child of Edmund Brewster Green, of Smyrna, Delaware, and Mary Fiske Bound, of Middletown, Connecticut. His father was editor of newspapers in Hartford, New York City, and Panama, where he died in 1852, and his widow married Edwin W. Stoughton, of New York, in 1855. On the second marriage of his mother, Edmund Fiske Green assumed the name of his maternal great grandfather, John Fiske. As a child, Fiske exhibited remarkable precocity. He lived at Middletown with his grandmother during childhood, and prior to his entering college he had read widely in English literature and history, had excelled in Greek and Latin work, and had studied several modern languages. He then entered Harvard, and graduated from Harvard College in 1863 and from Harvard Law School in 1865. He was admitted to the bar in 1864, but only briefly practiced law. His career as author began in 1861, with an article on "Mr. Buckle's Fallacies" published in the National Quarterly Review. Following his failure to earn enough money through law, he frequently contributed freelance articles to American and British periodicals. The largest part of his life was devoted to the study of history, but at an early age inquiries into the nature of human progress led him to a careful study of the doctrine of evolution, and it was through the popularization of Herbert Spencer's work that he first became known to the public. In his book "The Destiny of Man" (1884), he devotes a whole chapter to the "End of the working of natural selection upon man", describing it as "a fact of unparalleled grandeur." In his view, "the action of natural selection upon Man has [ ] been essentially diminished through the operation of social conditions." In books such as Outlines of Cosmic Philosophy , Fiske aimed to show that "in reality there has never been any conflict between religion and science, nor is any reconciliation called for where harmony has always existed." On page 364, he demonstrates his sensitivity to Christianity as a religion:

We arrive at a deeper reason than has hitherto been disclosed for the difference between our position with reference to Christianity, and that which has been assumed by Radicalism and by positivism. It is not merely that we refuse to attack Christianity because we recognize its necessary adaptation to a certain stage of culture, not yet passed by the average minds of the community; it is that we still regard Christianity as, in the deepest sense, our own religion. Fiske was a popular lecturer on these topics in his early career, and many of his books from the 1870s were first given to the public in the form of lectures or magazine articles, revised and collected under a general title. Of these, in The Destiny of Man Viewed in the Light of his Origin (1884), he argues that intellectual force is a later, higher and more potent thing than bodily strength, leading to a moral and non selfish line of thought. This intellect may or must be enduring, or at its best immortal. In The Idea of God as Affected by Modern Knowledge (1885), Fiske discusses the theistic problem, and declares that the mind of man, as developed, becomes an illuminating indication of the mind of God, which as a great immanent cause includes and controls both physical and moral forces. Later he turned to historical writings, publishing books such as The Discovery of America (1892). In addition, he edited, with James Grant Wilson, Appletons' Cyclopædia of American Biography (1887). He died, worn out by overwork, at Gloucester, Massachusetts, July 4, 1901.