Француз астрономы: Пьер Шарль Ле Монье

Кіріспе

Француз астрономы Пьер Шарль Ле Монье (pjɛʁ ʃaʁl lə mɔnje; 23 қараша 1715 – 3 сәуір 1799) – француз астрономы. Оның есімі кейде Лемониер деп те аталады.

Өмірбаян

Ле Монье Парижде дүниеге келді, оның әкесі Пьер (1675–1757), сонымен қатар астроном, д’Аркур колледжінде философия профессоры болды. Оның алғашқы тіркелген астрономиялық байқауы он алты жасқа толғанға дейін жасалды, ал егжей-тегжейлі ай картасын ұсынғандығы 1736 жылғы 21 сәуірде француз Ғылым академиясына қабылдануына әкелді. Сол жылы ол Пьер Луи Мопертуи мен Алексис Клеромен бірге Лапландиядағы Торне аңғарына шамамен бір градусқа тең меридиан доғасын өлшеуге арналған геодезиялық экспедицияға қатысты. 1738 жылы, оралғаннан кейін көп ұзамай, ол Академия алдында оқыған еңбегінде Джон Флэмстидтің оң көтерілуді анықтау әдісінің артықшылықтарын түсіндірді. Оның британдық әдістер мен құралдарды тұрақты түрде ұсынуы француз практикалық астрономиясының реформасына тиімді үлес қосты және ғылымға оның ең маңызды қызметі болды. Ол Джеймс Брэдлимен хат алмасып, күн кестелерінде нутацияның әсерін алғаш рет көрсетті және 1741 жылы Париж обсерваториясында транзиттік құралды қолдануды енгізді. 1748 жылы ол Англияға сапар шекті, Мортон графы мен оптик Джеймс Шордың серігінде Шотландияға жол тартты, онда 25 шілдедегі сақиналы күн тұтылуын байқады. Франция королі Людовик XV-нің жомарттығы, Ле Монье оның алдында жоғары бағаланғандықтан, оған ең жақсы құралдарды алуға мүмкіндік берді, олардың көптегені Ұлыбританияда жасалған. Оның еңбектерінің нәтижесі ретінде Сатурнның Юпитерге тигізетін бұзылыстарын зерттеуді атап өтуге болады, оның нәтижелерін Эйлер 1748 жылғы сыйлық еңбегінде пайдаланды және растады; елу жылдан астам уақытқа созылған айды бақылаулар сериясы; жер бетіндегі магниттік және атмосфералық электр энергиясы саласындағы қызықты зерттеулер, соңғысында ол тұрақты тәуліктік кезеңді анықтады; және 1750 жыл мен оның планета ретінде танылуы арасындағы Уранды кем дегенде он екі рет бөлек бақылауды қамтитын көптеген жұлдыздардың орналасуын анықтау. Франция колледжіндегі лекцияларында ол алғаш рет гравитацияның аналитикалық теориясын жариялады, ал оның уақтылы демеушілігі Жером Лаландтың астрономияға қызмет етуін қамтамасыз етті. Ле Моньедің шаршағыштығы мен асығыс сөйлеуі көптеген даулар мен реніштерге әкелді. Ол Лаландпен "ай түйіндерінің толық айналымы кезінде" қақтығысты. Оның мансабы 1791 жылдың соңында салмен аяқталды, ал инсульт қайталануы оның өмірін қиды. Ол Байо қаласының жанындағы Эрильде қайтыс болды. Мадемуазель де Куссимен некелескеннен кейін ол үш қыз қалдырды, олардың бірі Жозеф Луи Лагранждың әйелі болды. Ле Монье 1739 жылғы 5 сәуірде Корольдік қоғамға қабылданды және Институттың 144 негізгі мүшесінің бірі болды. 1745 жылғы 29 қаңтарда ол Пруссия Ғылым академиясының мүшесі де болды. Ай бетіндегі Ле Монье кратері оның құрметіне аталған.

Le Monnier was born in Paris, where his father Pierre (1675–1757), also an astronomer, was professor of philosophy at the college d'Harcourt. His first recorded astronomical observation was made before he was sixteen, and the presentation of an elaborate lunar map resulted in his admission to the French Academy of Sciences, on 21 April 1736, aged only 20. He was chosen in the same year to accompany Pierre Louis Maupertuis and Alexis Clairaut on their geodetical expedition for measuring a meridian arc of approximately one degree's length to Torne Valley in Lapland. In 1738, shortly after his return, he explained, in a memoir read before the Academy, the advantages of John Flamsteed's mode of determining right ascensions. His persistent recommendation of British methods and instruments contributed effectively to the reform of French practical astronomy, and constituted the most eminent of his services to science. He corresponded with James Bradley, was the first to represent the effects of nutation in the solar tables, and introduced, in 1741, the use of the transit instrument at the Paris Observatory. He visited England in 1748, and, in company with the Earl of Morton and James Shore the optician, continued his journey to Scotland, where he observed the annular eclipse of 25 July. The liberality of King Louis XV of France, in whose favour Le Monnier stood high, furnished him with the means of procuring the best instruments, many made in Britain. Amongst the fruits of his industry may be mentioned a laborious investigation of the disturbances of Jupiter by Saturn, the results of which were employed and confirmed by Euler in his prize essay of 1748; a series of lunar observations extending over fifty years; some interesting researches in terrestrial magnetism and atmospheric electricity, in the latter of which he detected a regular diurnal period; and the determination of the places of a great number of stars, including at least twelve separate observations of Uranus, between 1750 and its recognition as a planet. In his lectures at the Collège de France he first publicly expounded the analytical theory of gravitation, and his timely patronage secured the services of Jérôme Lalande for astronomy. Le Monnier's temper and hasty speech resulted in many arguments and grudges. He fell out with Lalande "during an entire revolution of the moon's nodes". His career was ended by paralysis late in 1791, and a repetition of the stroke terminated his life. He died at Héril near Bayeux. By his marriage with Mademoiselle de Cussy he left three daughters, one of whom became the wife of Joseph Louis Lagrange. Le Monnier was admitted on 5 April 1739 to the Royal Society, and was one of the 144 original members of the Institute. On 29 January 1745 he also became a member of the Prussian Academy of Sciences. The crater Le Monnier on the Moon is named after him.