Кіріспе

Американдық әскери, заңгер және барлау қызметкері (1883–1959)

Уильям Джозеф "Дикий Билл". Ол екі дүниежүзілік соғыстағы қызметі үшін "Күміс жұлдыз" және "Күміс жүрек" ордендерімен, сондай-ақ көптеген елдердің наградаларымен марапатталған.

Ерте өмір

Ирланд тегінен тарайтын Донован Нью-Йорктің Буффало қаласында Анна Летиция "Тиш" Донован (құрметті есімі Леннон) мен Тимоти П. Донован отбасында дүниеге келді. Леннондар Ольстерден, ал Доновандар Корк графтығынан шыққан. Донованның әкесі Тимоти О'Донован аға Скибберин қаласынан еді; ол дін қызметкері болған туысы тәрбиелеген. Донован әжесі Мэри Махониге үйленді, ол мол мүліктің иесі болған, бірақ оның күйеуіне қарсы болған отбасынан шыққан. Олар алдымен Канадаға, содан кейін Буффалоға көшті, онда өздерінің тегінен "О" әрпін алып тастады. Донованның әкесі, 1858 жылы туған, Буффало теміржол депосының бастығы, қасиетті крест зиратының хатшысы қызметін атқарды және саяси мансапқа ұмтылды, бірақ көп сәттілікке жете алмады. Донован 1883 жылғы Жаңа жыл күні дүниеге келді. (Уильям деп ат қойылған ол, растау рәсімі кезінде өзінің екінші есімін, Жозефті таңдады.) Оның екі кіші інісі мен екі кіші әпкесі ересекке дейін жетті, ал бірнеше кіші туыстары бала кезінде немесе жас шақта қайтыс болды. "Аннаның отбасынан стиль, әдеп және ақындардың армандары келді", - деп жазды Донованның өмірбаянын жазған Дуглас Уоллер. "Тимнен ел мен руға адалдық, қайрат және құрмет келді". Донован католиктердің St. Joseph's Collegiate Institute мектебінде оқыды, онда футбол ойнады, пьесаларда рольдерді сомдады және шешендік өнері үшін жүлде алды. Ол содан кейін Ниагара университетіне, католик университеті мен семинариясына түсті, онда заңға дайындық мамандығын таңдады. Діни қызметкер болу мүмкіндігін қарастырған Донован, "ол дін қызметкері болуға лайық емес" деген шешімге келді, бірақ ол тағы бір шешендік сайыста жеңіске жетті, бұл жолы АҚШ-қа қауіп төндіретін сыбайлас жемқорлық және христиандыққа қарсы күштер туралы ескерту айтты. Заңгер болуды көздеген Донован Колумбия университетіне ауысты, онда "католик догмасынан" тысқары шығып, протестант және еврей дін өкілдерінің құлшылықтарына қатысып, дін ауыстыруды қалайтынын анықтады. Ол Phi Kappa Psi студенттік қауымдастығына қосылды, университет командасының құрамында ескек шақты, тағы да шешендік сөз үшін жүлде алды, кампустағы футболдың жұлдызы болды және 1905 жылғы түлектердің "ең қарапайым" және "ең сұлу" мүшелерінің бірі деп танылды. Бакалавр дәрежесін алғаннан кейін Донован екі жыл Колумбия құқық мектебінде оқыды, онда ол Франклин Д. Рузвельтпен бірге оқыды және Харлан Фиске Стоуннан дәріс алды. Буффалоға оралғаннан кейін ол 1909 жылы құрметті Love & Keating заң фирмасына қосылды және екі жылдан кейін Колумбиядағы сыныптасы Брэдли Гудйермен серіктестік құрып, Буффалодағы жеке фирмасын ашты. 1914 жылы олардың фирмасы тағы бір фирмамен бірігіп, Goodyear & O'Brien аталды. 1912 жылы Донован Нью-Йорк Ұлттық гвардиясының атты әскер полкінің құрылуына көмектесті және оның басшысы болды. Бұл бөлім 1916 жылы жұмылдырылды және Панчо Виллаға қарсы американдық үкіметтің науқаны кезінде АҚШ-Мексика шекарасында қызмет етті. Кейін 165-ші полк деп аталған бұл бөлім, Американың Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуына дайындық жүргізіп, "Құмыра түбі" деп аталған 42-ші дивизияның құрамына кірді. Дуглас Макартур 42-ші дивизияның штаб бастығы болды. Донованның ұлы Дэвид 1915 жылы, ал қызы Патрисия 1917 жылы дүниеге келді. (Патрисия 1940 жылы апатта қайтыс болды.)

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде майор Донован 42-ші дивизияның 165-ші жаяу әскерінің 1-ші батальонына басшылық етті. Францияда қызмет еткенде, оның бір аяғына шарап тиіп жарақаттанды, ал газға түскеннен көзі жартылай соқыр болды. Оқ астында құтқару операциясын жүргізгеннен кейін оған «Круа-де-Герр» ордені ұсынылды, бірақ құтқаруға қатысқан еврей сарбазы да осы құрметке ие болмағандықтан ол одан бас тартты. Бұл әділетсіздік түзетілген соң Донован марапатты қабылдады. Эна-Марн операциясы кезіндегі шабуылға жетекшілік еткені үшін оған «Құрметті қызмет ордені» тағайындалды, сол шайқаста оның полкінің жүздеген сарбазы, соның ішінде оның жеке хатшысы, ақын Джойс Килмер қаза тапты. 1940 жылы Джеймс Кагни түсірген «Соққан 69-шы» фильмі осы шайқастың оқиғаларын және 69-шы жаяу әскер полкінің осындағы рөлін көрнекті етіп көрсетті. Донованның ерекше төзімділігі, оның бағынындағы жас сарбаздардың төзімділігінен әлдеқайда артық болды, сондықтан олар оған «Жабайы Билл» деген лақап ат қойды, ол оның өмірінің соңына дейін оның есіміне жабысты. Ол «лақап есімді ұнатпайтынын» айтса да, әйелі «оның шынтуадында оны жақсы көретінін білді». 165-ші полктің командирі болып тағайындалған Донован 1918 жылдың 14-15 қазанында Ландрес-ет-Сен-Жорж маңында болған тағы бір шайқаста қатысты. Эван Томасқа сәйкес, шайқасқа кірер алдында Донован «офицерлердің дәреже белгілерін (снайперлердің нысанасы) жасыру немесе шешіп тастау әдетін елемеді, керісінше, медальдарын толық киіп алды». Донованның жақын досы, белгілі және кең құрметке ие Армияның дін қызметкері, әке Франсис П. Даффидің ықпалымен, ол сол шайқастағы қызметі үшін «Құрметті қызмет орденінің» екінші сынып белгісімен (яғни екінші DSC) марапатталды. 1918 жылдың 11 қарашасындағы келісімге келгеннен кейін Донован оккупациялық күштер құрамында Еуропада қалды. 1919 жылдың сәуір айында Нью-Йоркке оралған Донован, енді полковник болған ол, губернаторлыққа үміткер ретінде көп талқыланды, бірақ ол бұл идеядан бас тарды және Буффалоға оралып, заңгерлік тәжірибасын жалғастыру ниетін білдірді.

Соғыс аралығы

АҚШ-қа оралғаннан кейін Донован әйелімен бірге Жапония, Қытай және Кореяға демалыс, іссапар және барлау миссиясымен сапар шекті, содан кейін Ресей азамат соғысы кезінде өзі жалғыз Сібірге барды. Ол заң фирмасындағы жұмысына қайта оралды, бірақ сонымен қатар Еуропаға кең сапар жасады, онда ол J. P. Morgan атынан бизнеспен айналысты және халықаралық коммунизм туралы мәліметтер жинады. 1922-1924 жылдары жеке заңгерлік тәжірибесін сақтай отырып, ол Нью-Йорк штатының Батыс округінің прокуроры болып қызмет етті. 1923 жылы, әке Даффидің үздіксіз қысымының нәтижесінде, Донован Ландрес және Сент-Жорж шайқасындағы батылдығы үшін Ең Батыл Медалімен марапатталды. Нью-Йорктегі төрт мыңға жуық ардагер қатысқан салтанатты шарада медаль табысталған Донован оны өзінде сақтап қалмауға шешім қабылдады, оның айтуынша, ол оған емес, "қазір мұнда жоқ, Франциядағы ақ кресттердің астында немесе Нью-Йорктегі зираттарда тыныш жатқан жігіттерге, сондай-ақ осы соғыстан аман қалған жігіттерге тиесілі еді". Бірақ Донованның сахнадан тыс сүйкімділігі мен күшіне қарамастан, ол үгіт-насихат жұмысында көңіл көншітпейтін болды. Ол ұйымдаспаған, стратегиясыз науқан жүргізді және ақырында демократ Герберт Леманға жеңіліп қалды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Соғыс аралық жылдары, "шетелдік істерді тығыз бақылап, ақпарат жинаған американ бизнесмендері мен заңгерлердің бейресми желісінің бір бөлігі" ретінде Донован Еуропа мен Азияда кеңінен саяхаттап, "халықаралық істердегі маңызды тұлға ретінде танылып, шетелде ақпарат жинау дағдыларын жетілдірді". Ол Бенито Муссолини сияқты шетелдік көшбасшылармен, соның ішінде Бірінші дүниежүзілік соғыс, итальяндық фашизмнің экспансионистік идеологиясы және 1936 жылы Рузвельттің қайта сайлану мүмкіндіктері тақырыптарында әңгімелесті. Муссолини Донованға Эфиопиядағы итальян майданына баруға рұқсат берді, онда Италияның әскери күштері соғыстан бері жақсарғанын көріп, итальяндықтардың жеңісін болжады. Донован сонымен қатар нацистік Германияның жетекші тұлғаларымен байланыс орнатты. Алайда ол диктаторлардың жақтасы емес еді, Гитлер, Муссолини және Сталинді тоталитаризмде айыптап, Еуропадағы еврей клиенттерін нацистерден қорғау үшін шаралар қолданды. Осы кезеңде Донован Еуропадағы екінші ірі соғыс сөзсіз болатынына сенді. Оның шетелдегі тәжірибесі мен реализмі президент Рузвельттің құрметіне ие болды, олардың ішкі саясаттағы үлкен айырмашылықтарына қарамастан, тіпті Донован 1932 жылғы сайлау кампаниясы кезінде Рузвельттің Нью-Йорк губернаторы ретіндегі қызметін қатаң сынаған болатын. Екеуі де қарама-қарсы саяси партиялардан шыққан, бірақ мінез-құлқы жағынан ұқсас еді. Рузвельт Донованның тәжірибесін бағалап, Гувердің Бас прокурор тағайындауында Донованға жасаған қателігін сезінді және егер Донован демократ болғанда президенттікке сайлана алатынына сенді. Сонымен қатар, Донованның ұлттық беделі 1940 жылы шыққан Warner Brothers компаниясының "The Fighting 69th" фильмінен кейін айтарлықтай өсті, онда Пат О'Брайен Дюфи әкесінің, ал Джордж Брент Донованның рөлін сомдады, және Рузвельт Донованның жаңа танымалдығын пайдаланудың мүмкіндігін мойындады. Екеуі шетелдегі жағдайлар туралы хат алмасып бастағанда, Рузвельт Донованның маңызды одақтас және кеңесші бола алатынын түсінді. Рузвельт Донованның көрегендігін жоғары бағалай бастады. 1939 жылдың қыркүйегінде Германия мен КСРО Польшаға басып кіргеннен кейін және Еуропада Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін президент Рузвельт АҚШ-ты соғыс жағдайына келтіруді бастады. Бұл Донован болжаған дағдарыс еді, ол соғыс уақытындағы инфрақұрылымда жауапты орын іздеді. Донованның досы, Теңіз күштерінің хатшысы Фрэнк Нокс ұсынғандай, Рузвельт оған бірнеше маңызды тапсырмалар берді. 1940 және 1941 жылдары Донован Ұлыбританияға бейресми елші ретінде сапар шекті, онда Нокс пен Рузвельт оны Германияның агрессиясына төтеп беруге Ұлыбританияның қабілетін бағалауға шақырды. Осы сапарлар барысында Донован британдық соғыс күш-жігерінің негізгі лауазымды тұлғаларымен, соның ішінде Уинстон Черчилльмен және Ұлыбританияның барлау қызметінің басшыларымен кездесті. Ол сондай-ақ король Георг VI-мен бірге түскі ас ішті. Донован мен Черчилль жақсы қарым-қатынаста болды, соғыс оқиғаларын бөлісіп, Уильям Матервеллдің 19 ғасырдағы "Кавалер жыры" поэмасын бірге оқыды. Бұл туралы британдық-австралиялық автор Джесси Финктің Донованның өмірбаянында келтірілген Эллистің сөзінде айтылады: "Маған американдық барлау агенттігінің жобасын жасауды сұрады, ол BSC [Британдық қауіпсіздік координациясы] сияқты және осы британдық соғыс кезіндегі импровизацияларға негізделген. Ұйымдық кестелер Вашингтонға жіберілді, олардың арасында генерал Уильям Донованның OSS-інің құрылуына әкелген ұйымдастыру кестелері болды".

АҚШ Мемлекеттік хатшысының орынбасары Адольф Берле былай деді: "[Уильям] Донованның [OSS] тобындағы барлау бөлімінің нақты басшысы [Эллис]. Басқаша айтқанда, [Стефенсонның] британдық барлау қызметіндегі көмекшісі Донованның барлау қызметін басқарып отыр".

ОСС

1941 жылдың 11 шілдесінде Рузвельт Донованды Ақпаратты үйлестіруші (COI) лауазымына тағайындау туралы бұйрыққа қол қойды. Томас былай деп жазды: "Ол кезде АҚШ үкіметінде ресми барлау агенттігі болған жоқ. 1929 жылы Мемлекеттік хатшы Генри Л. Стимсон Бірінші дүниежүзілік соғыстан қалған, өте тиімді кодты бұзумен айналысқан «Қара палата» ұйымын таратып жіберді". Стимсонның ойынша, "джентльмендер бір-бірінің хаттарын оқымайды".

Соғыстан кейінгі жоспарлар

1945 жылдың басында Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталуға бет бұрғанда, Донован соғыстан кейін OSS-ті сақтап қалуға күш салды. 19 ақпанда «Вашингтон Таймс Геральд» газеті оның соғыстан кейінгі барлау агенттігі құру жоспарларын жариялады және ол Рузвельтке оны құруды ұсынған құпия хатты басып шығарды. Мақалада ұсынылған агенттік Гестапомен салыстырылды. Американдықтар соғыстан кейін кішірек федералды үкіметті қалағанын білген Рузвельт Донованның ұсынысына толық сенбеді, бірақ Донован президентті осы идеяға көндіре алатынына сенімді болды. Гувер Донованның жоспарына қарсы болды, оны ФБР-дің билігіне тікелей қауіп деп қарады, тіпті Донован агенттігі тек шетелде жұмыс істейтінін, ішкі салада емес екенін қаперіне салған болатын. Бірақ, сәуір айында Рузвельт қайтыс болғаннан кейін Донованның саяси беделі күрт әлсіреді. Ол OSS-ті сақтап қалу үшін қарқынды түрде талас салса да, жаңа президент Гарри С. Трумэн оған қарсы шықты. OSS көптеген соғыс кезеңіндегі командирлерден, әсіресе Айзенхауэрден, оның үлесін «өте маңызды» деп сипаттаған «жоғары бағалар» алды, бірақ сыншылар оны «британдық барлау қызметінің бір бөлігі» деп есептеді және «Вашингтон Таймс Геральд» газетінің тілшісі сияқты, оны американдық Гестапо болып қалыптасудағы қараңғы бейнеде көрсетті.

Нюрнберг сынақтары

Британдық билік, АҚШ әскерилері мен Мемлекеттік департаменті соғыс қылмыскерлерін соттау мәселесіне салқын қарағанда, Донован 1943 жылдың қазан айында Рузвельтке осындай қудалауды ұйымдастыруға лобби жасады. Рузвельт Донованға заңдық және техникалық жайттарды зерттеуді тапсырды, ал келесі айларда Донован соғыс қылмыскерлері туралы куәліктер мен қатысты ақпаратты көптеген көздерден жинады. Донован әділдік іздеумен қатар, ОСС агенттерін азаптап өлтіргендерге кек қайтаруды да көздеді. Трумэн Жоғарғы Сот судьясы Роберт Х. Джексонды нацистік соғыс қылмыскерлерін қудалау бойынша АҚШ-тың бас прокуроры етіп тағайындағанда, Джексон OSS-тің осы мәселені жан-жақты зерттеген жалғыз мекеме екенін біліп, Донованды өзінің сот штабына шақырды. 1945 жылдың 17 мамырында Донован сотқа дайындық үшін Еуропаға ұшып барып, ақырында Джексонның командасына 172 ОСС офицерін қосты, олар Аушвицтен аман қалғандармен сұхбаттасып, СС және Гестапо құжаттарын іздестіріп, басқа да дәлелдерді тапты. Донован, сот процесін Нюрнбергте өткізуді ұсынған, сондай-ақ Джексонды пайдалы шетелдік лауазымды тұлғалармен таныстырды және тіпті прокуратура жұмысына қаржы бөлу үшін ОСС қаражатын жұмсады. Ақырында, Нью-Йорк штатында Донованның саяси қарсыласы болған Джексон оны "құдайдан келген сый" деп санады; Донованның көмегіне риза болып, сонымен қатар ОСС "сот ісі тобы үшін өте маңызды" екенін мойындаған Джексон, Донаванның соғыстан кейінгі тұрақты барлау агенттігі туралы жоспарын мақұлдау үшін Трумэнге жеке лобби жасады. Алайда бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 1945 жылдың 20 қыркүйегінде Трумэн ОСС-ті тарату туралы жарлыққа қол қойды. 60 жылдан кейін ғана белгілі болғандай, Донован американдықтарды Кеңес Одағының Катынь қырғынын неміс соғыс қылмыстары тізіміне қосуға талпынуын тоқтатуға көндірді. Гитлердің қарсыласы Фабиан фон Шлабрендорф, оның штабында ресми емес түрде болған, немістер емес, Кеңес Одағының құпия қызметі НКВД Катынь орманында 4000-ге жуық поляк офицерін өлтіргенін Донованға жеткізді. Бірақ көп ұзамай Донован Джексонмен келіспеушілікке түседі. Нюрнбергте Донован көптеген тұтқындарды сұраққа тартып, оның ішінде Герман Герингпен он рет сөйлесті. Бірақ ақырында Донован мен Джексон арасы суытылды. Джексон бүкіл неміс жоғарғы басшылығын, тек соғыс қылмыстарын жеке тапсырған немесе жасағандарды ғана емес, айыптауды қалаған; Донован мұны американдық әділдік принциптерін бұзу деп есептеді. Бұрынғы прокурор Донован Джексонның мықты іс құрастыруда, сот залында тергеу және қарсы тергеу жүргізудегі шеберлігі мен тәжірибесінің жеткіліксіз екенін сынға алды. Джексон оны командадан шығарып, Донован 1946 жылдың қаңтар айында Трумэннің қолынан "Құрметті қызмет медалін" алып, АҚШ-қа оралды.

ЦРУ

1946 жылы Донован заңгерлік тәжірибасын жаңадан бастады және Американдық барлау қызметінің тарихын, Революциялық соғыстан бері жазуға кірісті – бірақ бұл кітабын аяқтаған жоқ. Ол Еуропа мен Азияда кеңінен саяхаттады және Республикалық партиядан Сенатқа үміткер ретінде сайлауға түсті, бірақ жеңіліске ұшырады. Сонымен қатар, ол жаңа құрылған Американың Біріккен Еуропа комитетінің (ACUE) төрағасы болды, ол Еуропаның саяси біртіндегін қолдау арқылы Еуропаға қатері бар жаңа коммунистік идеологияға қарсы күресті. Вице-төраға Даллес болды, ал Уолтер Беделл Смит та басқарма мүшесі ретінде қатысты. ACUE соғыстан кейінгі жылдардағы ең маңызды федералистік ұйым – Еуропалық қозғалысты қаржыландырды. (1958 жылы ACUE қозғалыс қаражатының 53,5% -ын құрады.) Бұдан өзге, ACUE Жозеф Ретингер, Роберт Шуман және Поль Анри Спаак қатысқан Еуропалық жастар науқанының барлық қаржысын қамтамасыз етті. Осы уақытта Трумэн жаңа барлау агенттігін құру жоспарларын іске асырып, 1946 жылы ведомствоаралық «Орталық барлау тобының» құрылуына рұқсат берді. Донован оның тиімсіз боларын ескертті – оны «пікірсайыс клубымен» салыстырды – және оның болжамы көп ұзамай расталды. Салқын соғыс күшейген сайын, Трумэн күшті барлау қызметінің қажеттігін түсінді және 1947 жылдың ақпан айында Конгрестен Донован ұсынған үлгідегі Орталық барлау агенттігінің жоспарларын бекітуді сұрады. Донованның өзі 1947 жылғы Ұлттық қауіпсіздік туралы заңды қабылдау үшін Конгреске жеке түрде лобби жасады. АҚШ-қа оралғаннан кейін ол заңгерлік тәжірибасын қайта бастады және Тайланд үкіметінің лоббисі ретінде тіркелді. Эйзенхауэр оны халықаралық азаматтар алмасуын ұйымдастыратын «Халыққа халық» қорының төрағасы етіп тағайындады; Донован сондай-ақ Халықаралық құтқару комитетімен жұмыс істеді, Вьетнамның американдық достар қорына негіс салды және 1956 жылы венгр босқындары үшін көп ақша жинады.

Өлім және мұра

Донован Таиландта болған кезде деменцияның белгілерін көре бастады және 1957 жылы ауруханаға жатқызылды. Ауруханада жатып, ол "Қызыл Армияның 59-шы көшедегі көпірден Манхэттенге келе жатқанын көріп, бір есте қаларлық соңғы тапсырмада ауруханадан қашып, пижамамен көшеде қ wandered." Өліміне аз уақыт қалғанда, Эйзенхауэр онымен кездесіп, кейін бір досына Донованның "соңғы батыр" екенін айтты. Оның Вирджиния штатының Берривилл қаласына жақын жердегі Чапел-Хиллдегі үйі 2004 жылы Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді. 2011 жылы Буффалодағы жаңа федералды сот үйіне Донованның есімін беру ұсынылды, бірақ оның орнына Нюрнбергтегі бәсекелес прокуроры Роберт Х. Джексонның есімімен аталды. 2014 жылы АҚШ сенаторы Чарльз Шумер АҚШ Ардагерлер істері департаментінен (VA) Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі зиратқа Донованның есімін беруді сұрады. Алайда, 2016 жылы VA Донованның атын пайдаланбау туралы шешім қабылдады. "Американың ең ұлы патриоттарының бірі – генерал Донованды Буффалода немесе Нью-Йорктің батысында құрметтеу үшін ештеңе жасалмағаны өте өкінішті", – деп мәлімдеді ОСС қоғамының президенті Чарльз Пинк, ол зиратқа Донованның есімін беру "шешілген мәселе" деп ойлаған. Донован Әскери барлау қызметінің Даңқ залының мүшесі. "Орталық барлау агенттігі Донованды өзінің негізін қалаушысы деп есептейді", – деп жазды Томас 2011 жылғы Vanity Fair журналында. Джордж Буштің барлау орталығы, ЦРУ-ның Вирджиния штатының Лэнгли қаласындағы бас ғимаратының кіреберісінде Донованның мүсіні орналасқан. Томас Донованның "істерінің мүлдем мүмкін емес екені, бірақ қазір құпияға алынған соғыс кезеңінің құжаттарында жақсы сипатталғанын, олардың батыл, адал, жүректі, қуанышты және кейде ашкөздік пен қастандыққа толы болғанын" атап өтті.

Жеке өмір

Донованның ұлы, Дэвид Рамси Донован, екінші дүниежүзілік соғыста өзгелерден көзге түсіп қызмет еткен теңіз офицері болды. Оның немересі, Уильям Джеймс Донован, Вьетнамда қатардағы солдат болып қызмет етті және Арлингтон ұлттық зиратында жерленген.