Мо Ди: Қытай философы және Моизмнің негізін қалаушысы

Кіріспе

Қытайдың саяси философы және діни реформаторы, Соғысқан мемлекеттер кезеңінің 5 ғасырындағы қытай философы және мохизмнің негізін қалаушы Мози (моди; латыншасы Мициус; шамамен 470 – шамамен 391 ж.б.э.) – қытай философы, логик және эссеші, Мохизм мектебінің негізін қалаушы. Мозидің ежелгі мәтінінде оған және оның ізбасарларына жатқызылатын материалдар бар. Қазіргі Шандоң провинциясының Тэнчжоу қаласында туған Мози, конфуциандық және даосизмге қарсы күшті пікір білдірген Мохизм мектебін құрды. Мозидің философиясы жалпыға ортақ сүйіспеншілікке, әлеуметтік тәртіпке, көктің еркіне, өзара көмекке және лайықтыларды құрметтеуге баса назар аударды. Соғысқан мемлекеттер кезеңінде мохизм көптеген мемлекеттерде белсенді дамып, қолданысқа енді, бірақ 221 жылы заңгер Цинь әулеті билікке келген кезде маңызын жоғалтты. Цинь дәуірінде император Цинь Ши Хуан кітаптарды өртеп, ғалымдарды жерлеген кезде көптеген мохистік классикалық еңбектер жойылған деп есептеледі. Конфуциандық ілім Хан әулеті кезінде басымдыққа ие болғанда мохизмнің маңызы одан әрі төмендеді және Батыс Хан әулетінің ортасына қарай толығымен жоғалып кетті. Мози «Мың таңбалы классикада» айтылады, онда ол таза ақ жібекті бояғанда қайғырғаны жазылған, бұл оның қарапайымдық пен тазалық тұжырымын көрсетеді. Махаббат (愛) ұғымын Мози б.з.д. 4 ғасырда конфуциандық ізгілік сүйіспеншілігіне қарсылық ретінде дамытты. Мози қытайлықтардың отбасы мен рулық байланыстарға ұзақ уақыт бойы бекінген берілгендігін «жалпыға ортақ сүйіспеншілік» (兼愛, jiān'ài) тұжырымымен алмастыруға тырысты. Осылайша ол конфуциандықтарға қарсы шықты, олар әртүрлі адамдарға әртүрлі дәрежеде қамқорлық жасау табиғи және дұрыс деп санайды. Мозидің пікірінше, адамдар барлық адамдарға теңдей қамқорлық жасауы керек. Мози әртүрлі адамдарға әртүрлі көзқарас танытудың орнына, сүйіспеншілік шарты жоқ болуы керек және тек достар, отбасы және басқа конфуциандық байланыстарға ғана емес, өзара жауапкершілікке қарамастан, барлығына көрсетілуі керек екенін атап өтті. Кейіннен қытай буддизмінде Ай (愛) термині құштарлық пен қамқорлықты білдіру үшін қабылданды және маңызды тілек деп есептелді. Буддизмде Ай өзімшіл немесе жомарт болуға қабілетті деп саналады, соңғысы ағартуға қадам басқандағы маңызды элемент болып табылады. Мози барлық адамның көз алдында тең екенін үйретті. Ол билікке кім ие болатынын анықтау меритократияға негізделуі керек деп санайды, яғни билікке лайық адамдар билікті алуы керек. Мози көкті шақырып, дана патшаларды өзінің ісін қолдауға шақырды.

the Chinese political philosopher and religious reformer of the Warring States period

5th century BCE Chinese philosopher and founder of Mohism

Mozi ('/m//oʊ/'/t//s//iː/; '/m//oʊ/'/t//s//uː/; original name Mo Di (lang=zh); Latinized as Micius; '/m//ɪ//s//i//ə//s/; c. 470 – c. 391 BCE) was a Chinese philosopher, logician and essayist who founded the school of Mohism during the Hundred Schools of Thought period (the early portion of the Warring States period, c. 475–221 BCE). The ancient text Mozi contains material ascribed to him and his followers. Born in what is now Tengzhou, Shandong Province, Mozi founded the school of Mohism, which argued strongly against both Confucianism and Daoism. Mozi's philosophy emphasized universal love, social order, the will of heaven, sharing, and honoring the worthy. During the Warring States period, Mohism was actively developed and practiced in many states, but fell out of favor when the legalist Qin dynasty came to power in 221 BCE. During the Qin period, many Mohist classics are thought to have been destroyed when the emperor Qin Shi Huang supposedly carried out the burning of books and burying of scholars. The importance of Mohism further declined when Confucianism became the dominant school of thought during the Han Dynasty, disappearing almost entirely by the middle of the Western Han dynasty. Mozi is referenced in the Thousand Character Classic, which records that he was saddened when he saw the dyeing of pure white silk, which embodied his conception of austerity (i. e., simplicity and chastity). The concept of Love (愛) was developed by Mozi in the 4th century BCE in reaction to the Confucian concept of benevolent love. Mozi tried to replace what he considered to be the long entrenched Chinese over attachment to family and clan structures with the concept of "universal love" (兼愛, jiān'ài). In this, he argued directly against Confucians who believed that it was natural and correct for people to care about different people in different degrees. Mozi, by contrast, believed people in principle should care for all people equally. Mozi stressed that rather than adopting different attitudes towards different people, love should be unconditional and offered to everyone without regard to reciprocation, not just to friends, family and other Confucian relations. Later in Chinese Buddhism, the term Ai (愛) was adopted to refer to a passionate, caring love, and was considered a fundamental desire. In Buddhism, Ai was seen as capable of being either selfish or selfless, the latter being a key element in growth towards enlightenment. Mozi taught that everyone is equal in the eyes of heaven. He believed that the decision of who is in power should be based on meritocracy, or those who are worthy of power should receive power. Mozi invoked heaven and called upon the Sage Kings to support his precedents.

Өмір

Тарихшылардың көпшілігі Мозидің төменгі шеберлік сыныбының мүшесі болғанын және ресми лауазымға көтерілгенін айтады. Мози Лу мемлекетінің (қазіргі Тэнчжоу, Шандоң) тумасы болған, бірақ бір кезде Сун мемлекетінде министр болып қызмет еткен. Конфуций сияқты, Мози де соғысып жатқан мемлекеттердің әртүрлі билік орындарында қызмет ететін лауазымды адамдарды даярлайтын мектеп ашқаны белгілі. Мози ағаш шебер болған және құрылғылар жасауда өте шебер болған (Лу Банды қараңыз). Ол жоғары лауазымға ие болмаса да, әртүрлі билеушілер оны бекіністер салудағы сарапшы ретінде іздеген. Ол конфуциандыққа ерте жылдары оқыған, бірақ оны тым фаталистік деп санаған, сондай-ақ қарапайым халықтың тұрмысы мен өнімділігіне зиян келтіретін әсем тойлар мен жерлеу рәсімдеріне артық көңіл бөлгенін айтқан. Мози өмірінде көптеген ізбасарларды жинап, Конфуцийдің ізбасарларымен теңескен. Оның ізбасарлары – көбінесе техниктер мен қолөнершілер – Мозидің философиялық және техникалық жазбаларын зерттейтін тәртіпті ұйымға біріккен. Сол кездегі Мози туралы халықтың пікірінше, ол Хэнаньнан шыққан ең ұлы батыр деп есептелген. Оның құмарлығы – жеке пайдаға емес, тіпті өміріне немесе өліміне де қарамастан, халықтың игілігі үшін болған. Оның қоғамға жасаған қажырлы еңбегін көптеген адамдар, соның ішінде Конфуцийдің шәкірті Мэнций де мақтаған. Мэнций «Жинсинь» еңбегінде Мозидің барлық адамзатқа деген сүйіспеншілікке сенгенін, ал егер нәрсе адамзатқа пайда келтірсе, тіпті «басына не аяғына ауыр тисе де» оған ұмтылатынын жазған. Чжан Тай Янь, тіпті Конфуций мен Лаоцзы да моральдық қасиеттері жағынан Мозиге жете алмайтынын айтқан. Мози соғысып жатқан мемлекеттердің қираған жерлерін аралап, бір дағдарыс аймағынан екіншісіне саяхаттап, билеушілерді жаулап алу жоспарларынан бас тартуға тырысқан. «Гуншу» тарауында айтылғандай, ол бірде Сун мемлекетіне шабуыл жасауды болдырмау үшін он күн бойы Чу мемлекетіне дейін барған. Чу сарайында Мози Чудың бас әскери стратегиясы Гонгшу Банмен тоғыз рет имитациялық соғыс ойындарына қатысып, оның барлық стратегияларын жеңген. Гонгшу Бан оған өлім жазасын төндірген кезде, Мози патшаға оның шәкірттерінің Сонг әскерін бекініс салу әдістеріне оқытқанын, сондықтан оны өлтірудің қажеті жоқ екенін мәлімдеген. Чу патшасы соғысты тоқтатуға мәжбүр болған. Бірақ кері қайтып келе жатқанда, Мозиді танымаған Сонг әскерлері оны қалаға кіргізбеген, сондықтан ол түн бойы жаңбыр астында қатып қалған. Осы оқиғадан кейін ол Ци мемлекетінің Лу мемлекетіне шабуыл жасауына жол бермеген. Ол қаланы қорғау үшін бекіністер, қару-жарақ және азық-түлікпен ғана емес, сондай-ақ талантты адамдарды жақын ұстап, оларға сенудің де маңызды екенін үйреткен.

Most historians believe that Mozi was a member of the lower artisan class who managed to climb his way to an official post. Mozi was a native of the State of Lu (modern Tengzhou, Shandong), although for a time he served as a minister in the State of Song. Similar to Confucius, Mozi was known to have maintained a school for those who desired to become officials serving in the different ruling courts of the Warring States. Mozi was a carpenter and was extremely skilled in creating devices (see Lu Ban). Though he did not hold a high official position, Mozi was sought out by various rulers as an expert on fortification. He was schooled in Confucianism in his early years, although he viewed Confucianism as being too fatalistic, with an overemphasis on elaborate celebrations and funerals, which Mozi considered to be detrimental to the livelihood and productivity of the common people. Mozi managed to attract a large following during his lifetime, rivaling that of Confucius. His followers—mostly technicians and craftspeople—were organized in a disciplined order that studied both Mozi's philosophical and technical writings. According to some accounts of the popular understanding of Mozi at the time, he had been hailed by many as the greatest hero to come from Henan. His passion was said to be for the good of the people, without concern for personal gain or even for his own life or death. His tireless contribution to society was praised by many, including Confucius's disciple Mencius. Mencius wrote in Jinxin that Mozi believed in love for all mankind, noting that, as long as something benefitted mankind, Mozi would pursue it even if it meant "hurting his head or his feet". Zhang Tai Yan said that, in terms of moral virtue, even Confucius and Laozi could not compare to Mozi. Mozi travelled from one crisis zone to another throughout the ravaged landscape of the Warring States, trying to dissuade rulers from their plans of conquest. According to the chapter "Gongshu" in the Mozi, he once walked for ten days to the State of Chu in order to forestall an attack on the State of Song. At the Chu court, Mozi engaged in nine simulated war games with Gongshu Ban, the chief military strategist of Chu, and overturned each one of his stratagems. When Gongshu Ban threatened him with death, Mozi informed the king that his disciples had already trained the soldiers of Song in his fortification methods, so it would be useless to kill him. The Chu king was forced to call off the war. On the way back, however, the soldiers of Song, not recognizing Mozi, would not allow him to enter their city, and he had to spend a night freezing in the rain. After this episode, he also prevented the State of Qi from attacking the State of Lu. He taught that the defense of a city did not depend only on fortification, weaponry, and food supply, but rather that it was also important to keep talented people close by and to put trust in them.

Философия

Мозидің моральдық тұжырымдары ритуалдарға бағынудың орнына, өзіңді-өзің тексеруге, ойша зерделеуге және шынайылыққа баса мән берді. Ол адамдардың әлемді көбінесе қиындықтар арқылы танитынын байқады. Өзінің жетістіктері мен кемшіліктері туралы ойланып, ритуалға ғана емес, шынайы өзіңді тануға жетесің. Мози адамдарды аскетизм мен өзін-өзі шектеуге, материалдық және рухани артықшылықтардан бас тартуға шақырды. Конфуций сияқты, Мози Ся әулетін және қытай мифологиясының ежелгі тұлғаларын идеалдады, бірақ конфуциандық сенімді де сынға алды. Мози «көне» деп есептелетін нәрсе өз уақытында жаңашылдық болғанын, сондықтан оны қазіргі заманғы жаңаруларға кедергі келтіруге болмайтынын дәлелдеді. Мози тарихтің міндетті түрде дамитынына сенбесе де, Хан Фэй Цзы сияқты, ол соңғысының тағдырды (, mìng) сынағанын қолдады. Мози адамдардың өз жағдайларын өзгертуге және өз өмірін басқаруға қабілетті екеніне сенді, бұл әлемді байқау үшін сезімдерін пайдалану және заттар мен оқиғаларды олардың себептері, қызметтері және тарихи негіздері бойынша бағалау арқылы мүмкін болады. Бұл Мози ұсынған мәлімдемелердің рас екенін немесе жалған екенін тексерудің «үш қырлы әдісі» еді. Кейіннен оның шәкірттері осы теорияны кеңейтіп, «Атаулар мектебін» құрды. Мози ұзақ жылдар бойы қалыптасқан қытайлық идеалды – отбасы мен рулық құрылымдарға берілгендік пен «жайсыз қамқорлық» немесе «әмбебап сүйіспеншілік» (, jiān ài) тұжырымдамасымен алмастыруға тырысты. Ол конфуцийшілдерге қарсы шықты, олар әртүрлі адамдарға әртүрлі дәрежеде қамқорлық жасаудың табиғи және дұрыс екенін айтты. Мози керісінше, адамдар барлық адамдарға теңдей қамқорлық жасауы керек екенін айтты, бұл басқа мектептердегі философтардың ақылға сыймас деп тапқан тұжырымдамасы еді, өйткені олар мұны ата-ана мен отбасына ерекше қамқорлық жасауды білдірмейді деп түсіндірді. Алайда, бұл сыншылар «Өзін-өзі жетілдіру» тарауындағы: «Егер жақын адамдармен достық қарым-қатынас орнатпаса, алыстағы адамдарды тартуға тырысудың еш қажеті жоқ» деген сөзді ескермеді. Бұл ойды Мохист Менциймен (Мэнцзыда) пікір алысу кезінде дәл түсіндірді, онда Мохист әмбебап сүйіспеншілікті жүзеге асыруға қатысты: «біз жақын нәрседен бастаймыз» деді. Сонымен қатар, Мозидің әмбебап сүйіспеншілік тақырыбындағы бірінші тарауында Мози ата-анасына құрмет көрсетудің ең жақсы жолы – басқалардың ата-анасына құрмет көрсету екенін айтты. Сондықтан игілік пен қайырымдылық, сондай-ақ қайырымдылықпен қайтарылады және басқалар басқаларға қалай қараса, солай қарайды деген қағида негіз болды. Мози бұл ойды түсіндіру үшін «Одалар кітабынан» алынған мәтін келтірді: «Кім маған шабдалы тастаса, мен оған алма қайтарамын». Ата-аналарымызға басқалардың ата-аналарына қарағандай қарайды. Мози сондай-ақ «ниет» мен «іс» арасындағы айырмашылықты көрсетті, осылайша сүйіспеншілікке деген ниетке басты мән берді, тіпті іс жүзінде барлығына пайда келтіру мүмкін болмаса да. Сонымен қатар, Мози, егер биліктегі адамдар өз өмірінде игілік танытса, игілік адамдарға «оттың жоғары қарай немесе судың төмен қарай ағуы сияқты табиғи түрде» келеді деп дәлелдеді. «Жалпыға ортақ» (jiān) және «айырмалы» (bié) идеяларын ажыратуда Мози «жалпыға ортақ» әділдіктен туындайды, ал «айырмалы» адам күшін қажет етеді деді. Мози сондай-ақ арбақтар мен рухтардың күшіне сенді, бірақ ол оларға тек прагматикалық мақсатта ғана табынған деп есептеледі. Арбақтар мен рухтар туралы айтқанда, тіпті олар болмаса да, құрбандықтар шалу үшін қоғамдық жиналыстар әлеуметтік байланыстарды нығайтуға көмектесетінін айтты. Сонымен қатар, Мози үшін Көк (, tiān) еркі – адамдар бір-бірін сүйсін, ал баршаның өзара сүйіспеншілігі баршаға пайда келтіреді. Сондықтан олар өздерін сүйгендей басқаларды сүйгені әркімнің игілігіне тиеді. Мозидің айтуынша, Көкке құрмет көрсету керек, өйткені бұлай етпеген жағдайда жазаға тартылады. Мози үшін Көк – даостардың «адамгершіліксіз», мистикалық табиғаты емес, керісінше, жақсылықты сыйлайтын және жамандықты жазалайтын ізгілік, моральдық күш еді. Ыбырайымдық діндердегі наным-сенім жүйелеріне ұқсас, Мози барлық тірі жандар Көкпен басқарылатын әлемде өмір сүреді деп сенді, ал Көк адамдардың еркінен тәуелсіз және одан жоғары ерікке ие болды. Осылайша Мози: «Әмбебап сүйіспеншілік – Көк жолы», себебі «Көк мәртебесіне қарамастан, барлық тіршілікке күш беріп, асырайды» деп жазды. Мозидің үкімет туралы идеалы, талантқа негіделген әділеттілік пен теңдікті жақтады, бұл оның Көк туралы ойымен де үйлеседі. Мози конфуциандық «Тағдыр» идеясына қарсы шығып, оның орнына «тағдырға қарсы тұру» (非命) идеясын ұсынды. Конфуциандық философия адамның өмірі, өлімі, байлығы, кедейлігі және әлеуметтік мәртебесі толығымен тағдырға байланысты және оны өзгерту мүмкін емес деп санайтын болса, Мози еңбек ету және ізгі амалдар өмірдегі жағдайын өзгерте алады деп дәлелдеді.

Mozi's moral teachings emphasized introspection, self reflection, and authenticity, rather than obedience to rituals. He observed that people often learned about the world through adversity. By reflecting on one's own successes and failures, one attains true self knowledge rather than mere conformity to ritual. Mozi exhorted people to lead a life of asceticism and self restraint, renouncing both material and spiritual extravagance. Like Confucius, Mozi idealized the Xia Dynasty and the ancients of Chinese mythology, but he also criticized the Confucian belief that modern life should be patterned on the ways of the ancients. Mozi argued that what is thought of as "ancient" was actually innovative in its time, and thus should not be used to hinder present day innovation. Though Mozi did not believe that history necessarily progresses, as did Han Fei Zi, he shared the latter's critique of fate (, mìng). Mozi believed that people were capable of changing their circumstances and directing their own lives, which could be achieved by applying one's senses to observing the world, as well as judging objects and events by their causes, functions, and historical bases. This was the "three prong method" Mozi recommended for testing the truth or falsehood of statements. His students later expanded upon this theory to form the School of Names. Mozi tried to replace what he considered to be the long entrenched Chinese ideal of strong attachments to family and clan structures with the concept of "impartial caring" or "universal love" (, jiān ài). He argued directly against Confucians, who had philosophized that it was natural and correct for people to care about different people in different degrees. Mozi, in contrast, argued that people in principle should care for all people equally, a notion that philosophers in other schools found absurd, as they interpreted this notion as implying no special amount of care or duty towards one's parents and family. Overlooked by those critics, however, was a passage in the chapter on "Self Cultivation" which stated, "When people near by are not befriended, there is no use endeavoring to attract those at a distance." This point was also precisely articulated by a Mohist in a debate with Mencius (in the Mengzi), where the Mohist argued, in relation to carrying out universal love, that "we begin with what is near." Also, in the first chapter in the Mozi on the topic of universal love, Mozi argued that the best way of being filial to one's parents is to be filial to the parents of others. The foundational principle was therefore that benevolence, as well as malevolence, is requited, and that one would be treated by others as one treats others. Mozi quoted a popular passage from the Book of Odes to bring home this point: "When one throws to me a peach, I return to him a plum." One's parents will be treated by others as one treats the parents of others. Mozi also differentiated between "intention" and "actuality", thereby placing a central importance on the will to love, even though in practice it might very well be impossible to bring benefit to everyone. In addition, Mozi argued that benevolence comes to human beings "as naturally as fire turns upward or water turns downward", provided that persons in positions of authority illustrate benevolence in their own lives. In differentiating between the ideas of "universal" (jian) and "differential" (bie), Mozi said that "universal" originated from righteousness while "differential" entailed human effort. Mozi also held a belief in the power of ghosts and spirits, although he is often thought to have only worshipped them pragmatically. In fact, in his discussion on ghosts and spirits, he remarked that, even if they did not exist, communal gatherings for the sake of making sacrificial offering would play a role in strengthening social bonds. Furthermore, for Mozi the will of Heaven (, tiān) was that people should love one another, and that mutual love by all would bring benefit to all. Therefore, it was in everyone's interest that they would love others "as they love themselves". According to Mozi, Heaven should be respected because failing to do so would subject one to punishment. For Mozi, Heaven was not the "amoral", mystical nature of the Daoists; rather, it was a benevolent, moral force that rewarded good and punished evil. Similar in some ways to the beliefs systems found in the Abrahamic religions, Mozi believed that all living things lived in a realm ruled by Heaven, and Heaven possessed a will which was independent from, and higher than, the will of people. Thus Mozi wrote that "Universal love is the Way of Heaven", since "Heaven nourishes and sustains all life without regard to status." Mozi's ideal of government, which advocated a meritocracy based on talent rather than background, also followed his idea of Heaven. Mozi opposed the Confucian idea of "Destiny", promoting instead an idea of "anti fatalism" (非命). Where the Confucian philosophy held that a person's life, death, wealth, poverty, and social status were entirely dependent upon destiny and therefore could not be changed, Mozi argued that hard work and virtuous acts could change one's position in life.

Шығармалары мен ықпалы

"Мози" – Мозидің ізбасарлары жазған және құрастырған философиялық антологияның атауы. Мәтін жүздеген жылдар бойы жалғасқан, Мози өмір сүрген кезде немесе одан кейін көп ұзамай басталған және, мүмкін, Хан әулетінің басына дейін созылған аккрециялық үдеріспен қалыптасқан. Хан әулеті кезінде конфуциандық саяси ойдың ресми мектебіне айналған кезде мохизм бірте-бірте өзінің жақтастары мен ықпалын жоғалтып, бір мезгілде негізгі саяси ойға сіңді. Мәтін ақырында назардан тыс қалды, тек мәтіннің бастапқы 71 кітабының 58-і ғана сақталып қалды, олардың кейбіреулерінде, атап айтқанда, кешкі Мохист канондары, мәтіндік бұрмалаулар бар және фрагментарлық табиғатымен ерекшеленеді. Антологияны 5 негізгі топқа бөлуге болады, олар хронологиялық және тақырыптық ерекшеліктерге негізделген:

1-7 кітаптар Мохистік ілімдердің тұжырымдамаларын, Мози туралы әңгімелерді және меритократиялық үкімет туралы идеалдарды қамтитын қысқа, әртүрлі эсселерден тұрады. Кейбіреулері салыстырмалы түрде кешкі мәтіндер болып көрінеді, олар кейбір тақырыптар бойынша жетілген Мохистік саяси және этикалық ойды білдіреді. 8-37 кітаптар Мохистердің он "негізгі" Мохистік ілімдері туралы маңызды эсселерін қамтиды. Олардың тақырыптық біртілігі айқын болғанымен, мәтіндік дәлелдер Мохистер өздерінің негізгі ілімдерін қызметтерінің барысында қайта қарастырып, қарсылықтарға жауап беріп, ертеректе шешілмеген мәселелерді, көбінесе қысқа және қарапайым түсіндірмелерді қарастырғанын көрсетеді. 38-39 кітаптар – Ру (конфуцийшілдерге) қарсы айтыс сериясы. Олар көбінесе 8-37 кітаптармен топтастырылады, бірақ олар оң доктринаны түсіндірмейді және олардың мақсаты толығымен сынға салу болып табылады. 40-45 кітаптар жиі "диалектикалық кітаптар" деп аталады. Бұл жазбалар "кейінгі Мохист" жазбалары деп саналады, бірақ олардың нақты хронологиялық егжей-тегжейін анықтау қиын. Олар ерекше стильде жазылған және Мохистік негізгі ілімдерінен тыс, соның ішінде логика, эпистемология, оптика, геометрия және этика сияқты кең ауқымды мәселелерге назар аударады. 46-51 кітаптар – диалогтар. Олар, мүмкін, кейінірек және ойдан шығарылған, Мозиді әртүрлі сұхбаттасушылармен әңгімелесіп тұрған күйінде көрсетеді. 52-71 кітаптар – әскери істерге арналған тараулар, олар қорғаныс соғысына дайындалуға ерекше назар аударады. "Мози" – ертедегі қытай династиялық тарихы, мәдениеті және философиясы туралы бай мәліметтер көзі. Мәтінде жиі ежелгі классикалық шығармалар, мысалы, "Шан Шу" келтіріледі және кейде қабылданған нұсқадан ауытқып, ғалымдарға осындай классикалық шығармалардың мәтіндік дамуына түсінік береді. Мәтіндер Мозиді Мохист философиясының айтушысы ретінде бейнелейді, басқа ештеңе емес. Бұл сурет Конфуций мен Менцийдің "Лунью" (Аналектілер) мен "Мэнцзы" еңбектерінде кездесетін суретіне қарама-қарсы келеді, онда бұл ойшылдар эмоцияларды білдіріп, студенттерді сөгіп, тіпті қателіктер жасайтын ретінде суреттеледі. (Мысалы, Менгзидің Цы патшасына Ян мемлекетіне басып кіру туралы айтқан апатты кеңесін қарастырайық.) Ал Мозиде мәтінде тұлғаның аз немесе мүлдем жоқ екенін көруге болады, оның орнына ол Мохист философиясының айтушысы ретінде ғана қызмет етеді. Мохизм, сол кездегі басқа да ойлау мектептері сияқты, Цинь кезінде басылып, Хан кезінде мүлдем жойылып кетті, өйткені оның радикалды жақтастары бірте-бірте тарады және оның ең әсерлі идеялары негізгі саяси ойлаумен сіңірілді. Мозидің ықпалы әлі күнге дейін жүздеген жылдар өткеннен кейін жазылған көптеген Хан әулетінің еңбектерінде көрінеді. Мысалы, конфуцийшіл ғалым Гонсун Хонг конфуцийшілдік "жень" ("жақсылық") қасиеттерін мохистік терминдермен сипаттайды. Сонымен қатар, мохистік эпистемология мен тіл философиясы жалпы классикалық қытай философиясының дамуына үлкен әсер етті. Шын мәнінде, Мохизм соғысушы мемлекеттер кезеңінде соншалықты танымал болды, сондықтан философиялық қарсыластар, соның ішінде Менций және даостық антологияның кейбір авторлары, "Чжуанцзи", олардың идеяларының таралуы мен кеңінен таралған әсеріне өкініш білдіреді. Қазіргі заманда мохизмге жаңаша талдау жасалды. Сунь Ят Сен "әлемдік махаббат" дегенді Қытай демократиясы туралы идеясының негізі ретінде қолданды. Соңғы уақытта коммунизм кезінде қытайлық ғалымдар Мозиді "халық философы" ретінде қалпына келтіруге тырысты, оның әлемге ұтымды эмпирикалық көзқарасын, сондай-ақ "пролетариаттық" тегін атап өтті. Мозидегі дене "син" (形, 'дене'), "син" (心, 'жүрек'), "ци" (氣, 'энергия') арқылы құрылады, бұл Пре-Цинь ойшылдарының денеге деген түсінігіне сәйкес келеді. "Син" адамның денелік бөлігіне қатысты, ал "син" концепциясы тану қабілетіне назар аударады және "шан" (善, 'жақсылық'), "ай" (愛, 'махаббат'), "чжи" (志, 'ерік') және "син" концепцияларымен тығыз байланысты. Кейбір көзқарастар Мозидің философиясы Конфуцийдікінен бірдей уақытта дамыған және кем дамыған екенін көрсетеді. Шындығында, мохистер радикалды саяси реформаторлар болды, олар негізінен халыққа пайда келтіруге және үстем ортодоксияның тәжірибесіне қарсы тұруға тырысты, көбінесе "әлемнің джентльмендері" деп атаған ысырапшыл аристократияға бағытталды. Мохистік "әлемдік махаббат" идеясы конфуцийшілдерге қарағанда кеңірек адамдық қауымдастық ұғымын қамтыды, адамдардың моральдық алаңдауларының ауқымы барлық адамдарды қамтуы керек деп мәлімдеді. Осы идеяның қарсыластары "әлемдік махаббат" отбасынан бас тартумен тең екенін жиі айтты, және шындығында, мохистік қауымдастықтарда өмір сүрген қатаң мохистер мұндай мінез-құлықты көрсеткен болуы мүмкін. Алайда, "әлемдік махаббат" ережелерінің қаншалықты радикалды екені туралы ғалымдар арасында пікірталас бар, және Гонсун Хонг мысалынан көрініп тұрғанындай, доктринаның аз радикалды компоненттері ақырында негізгі ойлаумен сіңірілді. Мози сонымен қатар шаруашылықты ұқыптап жұмсау, мысалы, шығыстарды баяулату және музыка мен жерлеу рәсімдері сияқты ысырапшыл рәсімдерді жою туралы идеяларымен де танымал. Жиі кездесетін жаңылыс – мохистер өнердің барлық түрлерін жек көреді деген сенім, бірақ әрине, мохистердің назар аударатыны әсіресе күрделі, мемлекеттік демеушілік көрсететін рәсімдер, бұл көбінесе шаруалардың көпшілігіне үлкен қаржылық жүктеме салады. Бұл Хуньцзының өзінің "Мемлекетті байыту" кітабының 10-шы кітабында Мозиге қарсы аргументтерінен көрінеді, онда Хуньцзы мемлекеттік байлықты көрсету әлеуметтік тәртіпті сақтау үшін қажет екенін дәлелдейді. Мозиді қолдайтындардың кейбіреулері (сондай-ақ коммунизм) мохизм мен қазіргі коммунизмнің қоғамдық өмірге қатысты идеалдарының көптеген ортақ екенін мәлімдейді. Басқалары мохизмнің христиандық негізгі идеяларымен, әсіресе "әлемдік махаббат" (грек тілінде "агапе"), "Алтын Ереже" және адамзаттың үстіңгі күштермен байланысы тұрғысынан көбірек ортақ екенін айтуы мүмкін. Алайда, мохизм, әрине, Соғысқан мемлекеттердің Қытайының өнімі, саяси зорлық-зомбылық пен қырқыстардың кезеңі. Мохистер саяси реформаторлар болды, бірақ олар сол кезде басым болған монархиялық үкімет үлгісіне қарсы тұруға тырысқан жоқ, оның орнына үкіметтерді құзыретті адамдарды саяси міндеттерді орындауға, халқына кең көлемде қамқорлық жасауға, пайдасыз үкіметтік шығыстарды жоюға және агрессиялық соғыстарды тоқтатуға шақыру арқылы реформа жасауға тырысты. Көп жағдайда мохизмнің ықпалы өзінің жетістіктерінің құрбаны болды және оның төмендеуін түсіну оңай. Меритократия мен әлемдік махаббат туралы мохистердің идеялары бірте-бірте негізгі конфуцийшілдік ойлаумен сіңірілді. Шабуылдық соғысқа қарсылығы Цинь және кейінірек Хан әулеттерінің біріктірілуінен кейін маңызсыз болды, ал олардың діни сенімдері ақырында мистикалық емес есептермен ауыстырылды. Осылайша, олардың ең перспективалы идеялары дәстүрмен сіңірілді, ал олардың радикалдырақ және уақытқа сай емес идеялары біртіндеп жойылды, Хан әулеті кезінде олардың құлауына әкелді.

Books 1 7 consist of short, miscellaneous essays containing summaries of Mohist doctrines, anecdotes about Mozi, and ideals about meritocratic government. Some appear to be relatively late texts, expressing mature Mohist political and ethical thought on some topics. Books 8 37 contain the Mohists' key essays on the ten "core" Mohist doctrines. Though they exhibit explicit thematic unity, textual evidence suggests that the Mohists revisited their core doctrines throughout their activity, responding to objections and addressing issues unresolved in earlier, often shorter and simpler expositions. Books 38 39 are a series of polemics against the Ru (Confucians). They are often grouped with books 8 37, though they do not expound a positive doctrine, and their purpose is entirely critical. Books 40 45 are often referred to as the "dialectical books." These are often considered "later Mohist" writings, though actual chronological details about them are difficult to glean. They are written in an idiosyncratic style, and focus on a broad range of issues that go well beyond those of the Mohist core doctrines, including logic, epistemology, optics, geometry, and ethics. Books 46 51 are dialogues. They are probably later, and likely fictional, exhibiting Mozi in conversation with various interlocutors. Books 52 71 are chapters on military affairs, specifically focusing on preparing for defensive warfare. The Mozi is a rich source of insight into early Chinese dynastic history, culture, and philosophy. The text frequently cites ancient classics, such as the Shang Shu, and at times departs from the received version, giving scholars insight into the textual development of such classics as well. The texts portray Mozi as a mouthpiece for Mohist philosophy and not much else. This picture contrasts that of Confucius and Mencius found in the Lunyu (Analects) and Mengzi respectively, wherein the thinkers in question are portrayed as expressing emotions, chiding students, and even making mistakes. (Consider Mengzi's disastrous advice to the King of Qi to invade the state of Yan.) To contrast, Mozi has little if any personality in the text, instead serving only as a mouthpiece for Mohist philosophy. Mohism, like other schools of thought at the time, was suppressed under the Qin and died out completely under the Han, as its more radical adherents gradually dissolved and its most compelling ideas became absorbed by mainstream political thought. The influence of Mozi is still visible in many Han dynasty works written hundreds of years later. For example, the Confucian scholar Gongsun Hong describes the Confucian virtue of ren ("benevolence") in Mohist terms. Additionally, Mohist epistemology and philosophy of language had a profound influence on the development of classical Chinese philosophy in general. In fact, Mohism was so prominent during the Warring States period that philosophical opponents, including Mencius and some authors of the Daoist anthology, the Zhuangzi, lament the very prevalence and widespread influence of their ideas. In modern times, Mohism has been given a fresh analysis. Sun Yat Sen used "universal love" as one of the foundations for his idea of Chinese democracy. More recently, Chinese scholars under Communism have tried to rehabilitate Mozi as a "philosopher of the people", highlighting his rational empirical approach to the world as well as his "proletarian" background. The body in the Mozi is constructed by xing (形, 'body'), xin (心, 'heart'), qi (氣, 'energy') 'which is in accord with the Pre Qin thinkers' understanding to the body. While xing refers to the flesh bloody part of human being, the concept of xin focuses on the aspect of cognition and is closely related to the concept of shan (善, 'goodness'), ai (愛, 'love'), zhi (志, 'will') and xing. Some views claim that Mozi's philosophy was at once more advanced and less so than that of Confucius. Indeed the Mohists were radical political reformers who sought primarily to benefit the masses and challenge the practices of the ruling orthodoxy, often targeting a perceived wasteful aristocracy whom they referred to as "the gentlemen of the world." The Mohist idea of "universal love" embraced a broader idea of human community than that of the Confucians, arguing that the scope of individuals' moral concern should include all people. Opponents of this idea often claimed that "universal love" was akin to renouncing one's family, and indeed more strict Mohists living in Mohist communities as the school flourished may have exhibited such behavior. However, there is some scholarly debate over just how radical the provisions of universal love actually are, and, as can be seen from the example of Gongsun Hong above, the less radical components of the doctrine were eventually absorbed by mainstream thought. Mozi is also famous for his ideas about frugality, such as those concerning moderating expenses and eliminating wasteful ceremonies including music and funerals. A common misconception is that the Mohists eschewed all forms of art, but of course the Mohists' targets are more specifically elaborate, state sponsored rituals that would place incredible financial burdens upon a mostly peasant population. This can be seen from Xunzi's own arguments against Mozi in book 10 of the Xunzi "Enriching the State," where Xunzi argues against Mozi that prominent displays of wealth on the part of the state is necessary to maintaining social order. Some modern day supporters for Mozi (as well as Communism) make the claim that Mohism and modern Communism share a lot in terms of ideals for community life. Others would claim that Mohism shares more with the central ideas of Christianity, especially in terms of the idea of "universal love" (in Greek, "agape"), the "Golden Rule", and the relation of humanity to the supernatural realm. However, Mohism is undoubtedly a product of Warring States China, a period of tremendous political violence and turmoil. The Mohists were political reformers, but they did not seek to challenge the monarchical model of government that prevailed during that time, and sought instead to reform from within by encouraging governments to hire competent people to carry out political tasks, care for their people inclusively, eliminate frivolous government spending, and halt all wars of aggression. In many ways the influence of Mohism was a victim of its own successes, and it is fairly easy to understand its decline. The Mohists' ideas about the importance of meritocracy and universal love were gradually absorbed by mainstream Confucian thinking. Their opposition to offensive warfare became irrelevant once the various Warring States were unified under the Qin and later Han dynasty, and their religious superstitions were eventually replaced with less supernatural accounts. So their most promising ideas were metabolized by the tradition, while their more radical and anachronistic ones were gradually discarded, leading to their demise during the Han dynasty.

Мохизм және ғылым

Джозеф Нидхэмнің айтуынша, Мози (Мози дәстүріндегілердің жазбаларының жинағы, олардың бір бөлігінің авторы Мозидің өзі болуы мүмкін) мынадай сөйлемді қамтиды: "Қозғалыстың тоқтауы қарсы күшке байланысты. Егер қарсы күш болмаса, қозғалыс тоқтамайды. Бұл өгіздің жылқы емес екенінедей анық". Ол мұны Ньютонның бірінші қозғалыс заңына арналған алғашқы тұжырым деп санайды. Мозиде оптика және механика саласындағы да өте ерекше, жаңа идеялар бар, бірақ олар кейінгі қытай философтары тарапынан қабылданылмаған. Мохистік дәстүр Қытайдағы ой-санатында ерекше болып табылады, себебі ол логика принциптерін дамытуға көп көңіл бөлді. Ол камераның физикалық қағидасын, сондай-ақ камера-обскураны алғаш рет сипаттаған.